კოსტიუკი, კ. – ანტიდასავლურობა და ანტიმოდერნიზმი აღმოსავლურ მართლმადიდებლობაში

  1. ანტიდასავლურობა რუსულ ეკლესიაში
,,ნებისმიერი საღადმოაზროვნე ადამიანისთვის ნათელია, რომ დასავლეთი როგორც წინათ, ახლაც რუსეთის მთავარი მოწინააღმდეგეა” – ამ ტევადი ფორმულით გამოხატა სანკტ-პეტერბურგისა და ლადოგის მიტროპოლიტმა იოანე სნიჩევმა მართლმადიდებელ მორწმუნეთა შორის ძალზედ გავრცელებული დამოკიდებულება დასავლეთისადმი და წარმოაჩინა ის სამწუხარო ფაქტი, რომ ეკლესია ,,ცივი ომის” ეპოქის დროინდელი აზროვნების მემკვიდრეთა შორის აღმოჩნდა. ცხადია, მართლმადიდებლობის დამოკიდებულება ევროპისადმი ამ მარტივი ფორმულით ვერ ამოიწურება. ,,როგორც რუსეთი, ევროპაც ჩვენი დედაა, მეორე დედა. ჩვენ ბევრი გადმოვიღეთ მისგან, კვლავაც გადმოვიღებთ მომავალში და არ ვისურვებთ მის წინაშე უმადურად ყოფნას”, – ეს სიტყვები ეკუთვნის გაცილებით უფრო ავტორიტეტულ, თუმცა XIX საუკუნის მართლმადიდებელ მოაზროვნეს, თ. დოსტოევსკის.
ევროპასა და დასავლეთთან ,,მართლმადიდებლური” დამოკიდებულების სირთულეს ასახავს არა მხოლოდ ისეთ ,,ანტიდასავლელთა” შეხედულებები, როგორებიც იყვნენ ა. ხომიაკოვი და თ. დოსტოევსკი. თანამედროვე რუსეთის საზოგადოებაში ჩატარებული სოციოლოგიური გამოკითხვის თანახმად, მართლმადიდებელი მორწმუნეები შეადგენენ კატეგორიას, რომელიც თავისი მსოფლმხედველობრივი და სოციოლოგიური მახასიათებლებით, თითქოსდა, ახლოს იმყოფება ,,პროდასავლელთა” მოწინააღმდეგეებთან.
იმავდროულად უნდა აღინიშნოს პარადოქსული ფაქტი: ანტიდასავლურობის დონე ეკლესიის შიგნით უფრო მაღალია, ვიდრე მთლიანად საზოგადოებაში. ეს ფაქტი პარადოქსულია იმიტომ, რომ ერთი მხრივ, თითქოსდა სწორედ ქრისტიანობა უნდა ყოფილიყო განსაკუთრებული დამაკავშირებელი ხიდი ევროპასა და რუსეთს შორის, და მეორე მხრივ – ფაქტორი, რომელიც გამოყოფდა რუსეთს ისლამური და სხვა აზიური კულტურებისგან. ამასთანავე იმის შეხსენებაც ღირს, რომ საბჭოთა ეპოქაში ეკლესია, რომელსაც შინაგანად არავითარი კავშირი არ ჰქონდა კომუნისტურ ხელისუფლებასა და ,,ცივ ომთან”, მორალურ მხარდაჭერას გრძნობდა, უპირველეს ყოვლისა, სწორედ დასავლეთის მხრიდან და ამგვარად აშენებდა ,,მშვიდობის ხიდებს”.
მაგრამ საბჭოთა პერიოდის დასრულებიდან ათი წლის განმავლობაში ყველაფერი შეიცვალა. შეიცვალა იმდენად, რომ დღევანდელი საეკლესიო ანტიდასავლურობა უნდა ჩავთვალოთ მნიშვნელოვანწილად სწორედ რუსეთის ისტორიის ამ უკანასკნელი ათი წლის ნაყოფად. იგი ჩამოყალიბდა მისთვის სხვადასხვა სახასიათო ფაქტორის გავლენით.
ამრიგად, უეჭველია, ადგილი აქვს ,,ცივი ომის” უარყოფითი გამოცდილებით გადატვირთვას და დასავლური წარმოშობის სხვადასხვა რელიგიური ორგანიზაციის აქტიური პროზელიტური საქმიანობის წინაშე დაბნეულობას, ახალ ევროპულ ღირებულებებსა და კულტურულ ფენომენებში გაურკვევლობას. სხვა სიტყვებით, ,,დასავლეთი” გარკვეული აზრით გადაიქცა ერთგვარ ,,განტევების ვაცად”, რომლისთვისაც ადვილი გახდა საკუთარი სისუსტეების დაბრალება. მეორე მხრივ, უდავოა ისიც, რომ ანტიდასავლურობამ თანამედროვე რუსეთში – არა მხოლოდ ეკლესიაში, არამედ მთლიანად საზოგადოებაში – ძლიერი სტიმული მიიღო საბჭოთა კავშირის დაშლის შემდეგ რუსეთის მსოფლიო თანამეგობრობაში ინტეგრაციის რეალური ნეგატიური გამოცდილებიდანაც. ამასთან დაკავშირებით, მასობრივი ცნობიერების დონეზე კულმინაციურ მომენტს წარმოადგენდა ცნობილი მოვლენები იუგოსლავიაში.
თუმცა ეკლესიაშიც და საზოგადოებაშიც თანამედროვე რუსული ანტიდასავლურობა არა მხოლოდ ემოციური და ფსიქოლოგიური სფეროს მოვლენას წარმოადგენს. ანტიდასავლურობა თანამედროვე რუსეთში სულ უფრო კონცეპტუალიზებული ხდება და ერთგვარი თეორიული ფენომენის ხასიათს იძენს. იგი ეყრდნობა გარკვეულ იდეოლოგიურ ტრადიციებს, რომელიც დაკავშირებულია, უპირველეს ყოვლისა, რუსეთის ევროპული იდენტურობის პრობლემის გადაწყვეტის სირთულესთან, თუმცა თითქოსდა თავისთავად რუსეთის კუთვნილება ევროპისადმი გაცნობიერებული და აღიარებულია ყველას მიერ, დასავლეთის აშკარა მოწინააღმდეგეების ჩათვლით (რამდენადაც ისტორიული რუსეთი – ეს, უპირველეს ყოვლისა, მისი ევროპული ნაწილია). თუმცა ამ იდენტურობის აღიარებისა და მოპოვების გზაზე არსებობს მთელი რიგი როგორც ტრადიციული, ასევე შედარებით ახალი კონცეპტუალური კონტრარგუმენტები, რომლებიც წარმოშობს და განამტკიცებს ,,რუსეთის განსაკუთრებული გზის” თეორიას. მათგან მთავარი კონტრარგუმენტები გამოითქმება მართლმადიდებლობის სახელით. ასე რომ, სწორედ მართლმადიდებლობა (ნაციონალიზმსა და კომუნიზმთან ერთად) წარმოადგენს დღეს რუსეთში მთავარ თეორიულ საფუძველს ანტიდასავლურობის კონცეპტუალიზაციისათვის.
რა მიზეზები არსებობს ამისთვის და რომელი მიმართულებებით მიმდინარეობს დღეს ანტიდასავლური განწყობის კონცეპტუალიზაცია მართლმადიდებლობის მიერ?
თუ სქემატიზაციას მოვახდენთ, შეიძლება აღინიშნოს პრობლემების სამი ძირითადი ჯგუფი.
უპირველეს ყოვლისა, რუსეთის განვითარების გზის განსაკუთრებულობა და დამოუკიდებლობა წარმოჩინდება მისი კულტურული და სულიერი გამოცდილების განსაკუთრებულობიდან, აქ საკვანძო ფაქტორად გვევლინება სწორედ მართლმადიდებლობის კულტურულ-ისტორიული სპეციფიკა. როგორც ცნობილია, სწორედ ამ ნიადაგზე ვითარდებოდა ,,წმინდა რუსეთის” სლავიანოფილური იდეები.
მეორე, რუსეთის ისტორიის განსაკუთრებულობა და რუსეთის ,,საკუთარი” გზის კონცეფცია განპირობებულია ასევე გეოპოლიტიკური ფაქტორით – უზარმაზარი ტერიტორიითა და რუსეთის აზიური ფესვებით. სწორედ ამ ნიადაგზე განვითარდა დღეისათვის ძალზედ პოპულარული ,,ევრაზიული” თეორია, რომელშიც მთავარი ადგილი კვლავ მართლმადიდებლობას, მის ,,აღმოსავლურობას” უჭირავს.
არსებობს აგრეთვე მესამე მიდგომაც, რომლის თანახმადაც, რუსეთს დაკისრებული აქვს მართლმადიდებლობის დაცვის მისია (მას ფუნდამენტალისტურიც შეიძლება ეწოდოს). ამ კონცეფციის თანახმად, დასავლურმა ქრისტიანობამ ,,უღალატა” მართლმადიდებლობას, ამიტომ დასავლეთი წარმოადგენს ბოროტების წიაღს და მთავარ საფრთხეს რუსეთისათვის. ამ თვალსაზრისით რუსეთის კულტურული იდენტურობის წყაროს წარმოადგენს რელიგიურ-კონფესიური პრინციპი თავისი ყველაზე უფრო მკაფიო გამოვლინებით.
ამრიგად, ყველა სხვა კონცეფციებისგან განსხვავებით, სამივე კონცეფცია საკუთარ თავს ,,მართლმადიდებლურად” აცხადებს. მაგრამ არის კი ის მართლაც ასეთი?
იმისათვის, რომ ამ კითხვას ვუპასუხოთ, უპირველეს ყოვლისა, უნდა მივმართოთ იმ ამოსავალ პრინციპებს, რომლებიც მათ საფუძველში დევს. მოკლედ განვიხილოთ ისინი და დავაკვირდეთ, როგორ არის ამ კონცეფციებში ერთმანეთში გადახლართული სეკულარული და რელიგიური მოტივები.
  1. მართლმადიდებლობის ანტიდასავლურობის კონფესიური არგუმენტები
მართლმადიდებლობა საკუთარ თავს განსაზღვრავს როგორც ,,მართალ რწმენას”. მაშასადამე, მისი სარწმუნოებრივი კამათი დასავლურ ქრისტიანობასთან, როგორც ,,მართალი” რწმენისა ,,ცრუსთან”, არ შეიძლება თავისთავად არ შეიცავდეს შინაგან იმპულსს, რომელიც წარმოშობს ანტიდასავლურობას. სხვა სიტყვებით, ეს კამათი თავისთავად შეიძლება აღმოჩნდეს მართლმადიდებლობისთვის საკმარისი საფუძველი, რათა დისტანცირდეს დასავლეთისგან.
საკითხი მდგომარეობს იმაში, თუ რამდენად მძაფრად შეიძლება გამოყო საკუთარი თავი ქრისტიანობის სხვა მიმდინარეობებისგან იმ სიტუაციაში, როდესაც ყველა ეკლესიას სეკულარულ სამყაროში უხდება არსებობა, ვინაიდან სეკულარიზმი წარმოადგენს უფრო მეტ საშიშროებას, ვიდრე სხვა ქრისტიანული კონფესიები. თანამედროვე საზოგადოებაში სეკულარიზმი არყევს რწმენის, როგორც ასეთის, საფუძვლებს. ამავე დროს ეს არ ხდებოდა, მაგალითად, დასავლეთ უკრაინაში, სადაც ქრისტიანებს ხშირად უწევდათ გადასვლა მართლმადიდებლობიდან კათოლიციზმში და პირიქით.
მიუხედავად ამისა, მართლმადიდებლობისთვის ქრისტიანობა არ წარმოადგენს სხვა ქრისტიანულ კონფესიებთან გამაერთიანებელ მომენტს. დღეს გაცილებით უფრო მეტად, ვიდრე წინათ, ამ კონფესიების მიმართ დაპირისპირებას მართლმადიდებლები ჭეშმარიტებისა და მწვალებლობის ბრძოლად თვლიან.
თუმცა ისიც ნათელია, რომ მართლმადიდებლობისთვის გამაერთიანებელ ფაქტორს ამჟამად არც თავით მართლმადიდებლობა წარმოადგენს – საკმარისია მხედველობაში მივიღოთ რუსეთის მართლმადიდებელი ეკლესიის დაძაბული ურთიერთობები თითქმის ყველა ,,მართლმადიდებელ მეზობელთან”. ეს ნათელყოფს იმ გარემოებას, რომ დასავლეთისგან გაუცხოების მთავარი მიზეზი სრულიადაც არ არის დოგმატური განსხვავებები. სხვა სიტყვებით, ეს მიუთითებს იმაზე, რომ ,,კონფესიურ პრინციპს”, რადიკალურად ფუნდამენტალისტური ფორმულირებითაც კი, გააჩნია არა რელიგიური ფესვები, არამედ სხვა მოტივაციები.
  1. მართლმადიდებლური ანტიდასავლურობის ისტორიული არგუმენტები
ცნობილია, რომ მართლმადიდებლური აღმოსავლეთის ურთიერთობის პრობლემა ქრისტიანულ დასავლეთთან მომდინარეობს რომის იმპერიის გაყოფიდან, ანუ ბიზანტიური აღმოსავლეთსა და რომანულ-გერმანულ დასავლეთს შორის ისტორიული გზების განსხვავებიდან. თუმცა საკითხი იმის შესახებ, წარმოადგენს თუ არა საბერძნეთი ევროპული ცივილიზაციის აკვანს და ეკუთვნის თუ არა ბიზანტია ,,ევროპულ არეალს”, ხშირად წყდება არა არგუმენტების საფუძველზე, არამედ გარკვეული განწყობების მიხედვით. თუკი თანამედროვე მეცნიერებისთვის ეს ისტორიული კვლევის საკითხია, მართლმადიდებლური აზროვნებისთვის – როგორც დღეს, ასევე წარსულში – იგი ატარებს პრაქტიკულ-აქტუალურ ხასიათს. მართლმადიდებლობისთვის რუსეთი, როგორც ბიზანტიური ტრადიციის ,,სამართალმემკვიდრე”, მხოლოდ იმ ფარგლებში წარმოადგენს ევროპულ ქვეყანას, რომლებშიც ასეთად ითვლებოდა ბიზანტია. მაგალითად, პოლიტოლოგი ნ. ნაროჩიცკაია საუბრობს ,,ბიზანტიური ბუფერის” არსებობაზე, რომელსაც იგი ევროპის მართლმადიდებლურ ქვეყნებს მიაკუთვნებს. ამ კონცეფციის თანახმად, რუსეთი ,,პასუხისმგებელია” ბალკანეთის ქვეყნებზე და მან უნდა დაიცვას ისინი ,,დასავლეთის ხელყოფისგან”.
ამრიგად, შეიძლება იმის თქმაც, რომ ანტიდასავლური განწყობები რუსულ მართლმადიდებლობაში გარკვეული ზომით იკვებება იმ რეალური და რთული პრობლემებით, რომლებიც არსებობდნენ რუსეთისა და დასავლეთის ისტორიულ ურთიერთობებში. მაგრამ ამასთანავე ყურადღებას იპყრობს ის გარემოებაც, რომ საერო საზოგადოება ამ პრობლემას გაცილებით უფრო მსუბუქად აღიქვამს. ისტორიული ჭრილობები ხორცდება და სულ უფრო მკაფიოდ ისმება დასავლეთთან თანამშრომლობის საკითხი. მართლმადიდებლურ ცნობიერებაში კი დასავლეთთან ინტეგრაციის ამოცანა არც კი წარმოიშობა. ამ ცნობიერებისათვის ჯერ კიდევ აქტუალურია ,,რელიგიური კონკურენციის” პრობლემატიკა და სწორედ ამიტომ მას უფრო მტკივნეული დამოკიდებულება აქვს ისტორიულ ჭრილობებთან, ვიდრე მთლიანად რუსეთის საზოგადოებას.
მაგრამ მართლმადიდებლობის კონფესიათშორის ,,კონკურენციას” სხვა ქრისტიანულ აღმსარებლობებთან სრულიადაც არ გააჩნია რელიგიური ფესვები და თავად გვევლინება, როგორც ჩანს, რომელიღაც სხვა იდენტიფიკაციის ინსტრუმენტად. აქედან კი გამომდინარეობს ის, რომ რელიგიურ-კონფესიურ კონტექსტში ჩართული ისტორიული ,,არგუმენტების” მოხმობას, აგრეთვე არ გააჩნია დამოუკიდებელი მნიშვნელობა მართლმადიდებლურ ანტიდასავლურობაში, არამედ ისევე ემსახურება ,,სხვა” მიზნებს, როგორც კონფესიური არგუმენტები.
  1. მართლმადიდებლური ანტიდასავლურობის გეოპოლიტიკური არგუმენტები
გეოპოლიტიკურ მიზეზებს, ერთი შეხედვით, საერო ხასიათი აქვს. აშკარაა, რომ რუსეთი ჩართულია ქვეყნებისა და კულტურების განსაკუთრებულ კონსტელაციაში და მას, დასავლეთის ქვეყნებთან შედარებით, განსაკუთრებული ინტერესები აქვს. რუსეთის მდგომარეობის სწორედ ეს სპეციფიკაა წარმოჩენილი ევრაზიის ცნებაში. ბალკანეთისა და აღმოსავლეთ ევროპის ქვეყნები, რომლებიც რუსეთსა და დასავლეთს შორის ,,გამყოფ ზღვარს” წარმოადგენს, ტრადიციულად გვევლინება მათი გეოპოლიტიკური კამათის საგნად. გეოპოლიტიკური ფაქტორი საკვანძო იყო ,,ცივი ომის” დროს და მით უმეტეს ახლა, როდესაც საბჭოთა კავშირის ადგილას წარმოიქმნა გეოპოლიტიკური ვაკუუმი, იგი პოლიტიკოსთათვის აქტუალური რჩება.
თუმცა მართლმადიდებლურ ცნობიერებას გეოპოლიტიკურ პრობლემატიკაშიც საკუთარი ელემენტები შემოაქვს. როგორი უცნაურიც არ უნდა იყოს, აქ მთავარი მომენტია არა ქრისტიანობისა და ისლამის გამყოფი ზღვარი (თუმცა ესეც მნიშვნელოვანია), არამედ განმსაზღვრელი კრიტერიუმები ევრაზიის სივრცისა, რომელიც მართლმადიდებლობის კანონიკურ და სამისიონერო ტერიტორიად აღიქმება. რუსეთის მართლმადიდებელ ეკლესიას არ სურს ამ ტერიტორიაზე ვინმეს შეშვება. სხვა სიტყვებით, მკაფიო ,,რელიგიური საზღვარი” გაივლება არა ისლამთან, არამედ კვლავ დასავლეთთან მიმართებაში. ეს ,,საზღვარი” მოწოდებულია წინ აღუდგეს დასავლეთის გავლენას აღმოსავლეთზე.
ამრიგად, მართლმადიდებლობაში გეოპოლიტიკური (და ასევე ისტორიული) ანტიდასავლურობის დასაბუთების კრიტერიუმად, როგორც ვხედავთ, კვლავ კონფესიური ინტერესები გვევლინება. ამასთანავე კონფესიური ცნობიერება მობილიზაციას უკეთებს და იარაღად იყენებს სწორედ სეკულარულ ისტორიულ და გეოპოლიტიკურ მოტივებს, ამიტომაც რუსეთში მართლმადიდებლობის რელიგიურ-კულტურული თვითიდენტიფიკაციის პროცესი სტიმულს აძლევს მთლიანად საზოგადოების ანტიდასავლური განწყობის საერთო ზრდას.
ასეთი თავისებური და განუყოფელი კავშირი საერო და რელიგიურ ასპექტებს შორის მართლმადიდებლობის თვითიდენტიფიკაციის კულტურულ-რელიგიურ პროცესში საშუალებას გვაძლევს გავაკეთოთ დასკვნა, რომ რუსეთში არა მხოლოდ საერო, არამედ მართლმადიდებლურ ანტიდასავლურობის პრობლემას (რომელიც ბევრად არის დამოკიდებული მომავალ ეკუმენურ კონტაქტებზე), უპირველეს ყოვლისა, გადაწყვიტავს ის კონტაქტები, რომლებსაც დასავლეთთან განავითარებს საერო საზოგადოება. ვინაიდან მხოლოდ საერო რუსეთის ღიაობას ევროპის მიმართ შეუძლია ხელი შეუწყოს ქრისტიანთაშორისი და ეკუმენური ურთიერთგაცვლების ინტენსიფიკაციას.
წინასწარ შევაჯამეოთ ჩვენი დისკურსია.
მართლმადიდებლურ ცნობიერებაში ანტიდასავლურობა მნიშვნელოვანწილად ასახავს სეკულარულ-სახელმწიფოებრივი ინტერესების გარკვეულ გაგებას. ამასთანავე, როგორც უკვე ითქვა, თვალში საცემია ის ფაქტიც, რომ საერო საზოგადოებას არ შეუძლია ისეთი ძლიერი ანტიდასავლური იმპულსის გენერირება, როგორიც რელიგიურ საზოგადოებას.
ამასთანავე, არ შეიძლება ეს იმპულსი ავხსნათ საკუთრივ კონფესიური იდენტიფიკაციის მოთხოვნებით, რადგან სხვა შემთხვევაში იგი იმავე ძალით განსაზღვრავდა უარყოფით დამოკიდებულებას სხვა რელიგიებთან მიმართებაშიც. ეს, ჩვენი აზრით, იმას ნიშნავს, რომ მართლმადიდებლური ანტიდასავლურობის მთავარი წყაროები სხვაგან, გაცილებით უფრო ღრმა სფეროებში უნდა ვეძებოთ.
კერძოდ, სად?
ჩვენი აზრით, ისინი უნდა ვეძებოთ მართლმადიდებლობის მსოფლმხედველობრივ საფუძვლებში, სოციალურ თეოლოგიასა და მისგან გამომდინარე ანტიმოდერნულ განწყობაში.
  1. სოციალური თეოლოგია და მართლმადიდებლური ანტიმოდერნიზმი
ამ მხრივ, უპირველეს ყოვლისა, უნდა აღინიშნოს, რომ ,,ევროპისაგან” განსხვავებით, ,,დასავლეთი” კულტურულ-ისტორიულ ცნებას წარმოადგენს. სულ ცოტა ხნის წინ არც გერმანია, არც იტალია, არც ესპანეთი ,,დასავლეთად” არ ითვლებოდა. იყო დრო, როცა ,,დასავლეთი” არ იყო არც საფრანგეთი, ისევე როგორც, არც დიდი ბრიტანეთი. უფრო მეტიც, თითქმის ყველა მათგანმა გადაიტანა ,,ანტიდასავლურობის სნეულება”. გეოგრაფიულ ტერმინ ,,დასავლეთში” სინამდვილეში იმალება მოდერნიზმის გამოწვევა, რომელიც, ადრე თუ გვიან, მოდის გარედან (ასევე შიგნიდანაც) ნებისმიერ ტრადიციულ საზოგადოებაში. ამ გამოწვევის გაიგივება გარკვეულ გეოგრაფიულ ტერიტორიასთან მხოლოდ ხელს უშლის მისი არსისა და იმ პრობლემების გადაჭრის გზების გაგებას, რომელსაც იგი გამოავლენს თვით საზოგადოების შიგნით.
მართლმადიდებლობაში ანტიდასავლურობის ყველა გამოვლინებაში შესამჩნევია ერთი მოტივი: დასავლური ტექნოლოგიების კულტურული შემადგენელის მიუღებლობა. ეს ეხება არა მხოლოდ რელიგიურ და კულტურულ ღირებულებებს, არამედ სოციალურ წესრიგსაც, რომელიც მათ თან მოაქვთ და რომელიც აიძულებს ,,საკუთარ სახლში” წესების შეცვლას.
პირველ რიგში, საუბარია ლიბერალიზმზე, ადამიანის უფლებებზე, დემოკრატიაზე, საბაზრო ეკონომიკაზე. ვგულისხმობ მართლმადიდებლურ პუბლიცისტიკაში გაბატონებულ განწყობებს. ლიბერალიზმთან ასოცირებულია რელიგიისადმი გულგრილი ან დაუფარავად ათეისტური მსოფლმხედველობა. ადამიანის უფლებების კონცეფცია არ მიიღება იმ მიზეზით, რომ ადამიანი იმყოფება დაცემულ მდგომარეობაში, ამიტომ საუბარი უნდა მიმდინარეობდეს მხოლოდ მის მოვალეობებზე და არა უფლებებზე. ამ თვალსაზრისით სინდისის თავისუფლება მხოლოდ აკანონებს ადამიანის ცოდვილ მდგომარეობას, საშუალებას აძლევს მას აირჩიოს ცოდვა და სიცრუე. დემოკრატიისა და სამართლებრივი სახელმწიფოს კრიტიკა ხდება იმ მიზეზით, რომ ისინი გულისხმობენ ანარქიას, ხელისუფლების სისუსტეს, ემხრობიან სახელმწიფოს საეროობას. საბაზრო ეკონომიკა ასოცირებულია მომხმარებლობასთან, მატერიალური მოთხოვნილებების სულიერებაზე გამარჯვებასთან. საბოლოოდ გამოდის, რომ დასავლეთიდან აღმოსავლეთში მხოლოდ ასეთი ,,ღირებულებები” მოედინება, ანუ არასულიერება, მომხმარებლობა და ცოდვილი ადამიანის კულტი.
უნდა ვაღიაროთ, რომ თანამედროვე რუსეთში დასავლური ღირებულებები უმეტესწილად სწორედ ასეთი ფორმით რეალიზდება. მაგრამ საქმე ხომ იმაში არ მდგომარეობს, თუ რა ხდება, არამედ – თუ რა უნდა მოხდეს, ანუ საზოგადოებრივ იდეალში. თუკი დემოკრატიისა და მოდერნიზაციის ღირებულებები არ არის ეკლესიისთვის მნიშვნელოვანი, იგი ყველაზე ხელსაყრელ გარემოშიც კი არ შეუწყობს ხელს მათ პრაქტიკულ რეალიზაციას.
გარდა ამისა, არა მხოლოდ იერარქთაგან შეიძლება მოვისმინოთ მტკიცებები იმის შესახებ, რომ ეკლესია თავის თავში ატარებს დადებით ზნეობრივ პრინციპს, მსგავსი შეხედულებები ახასიათებს მოსახლეობის ფართო ფენებსაც. შეიძლება დარწმუნებით ითქვას, რომ სახელმწიფომ და საზოგადოებამ ეკლესიას მისცა სოციალური შეკვეთა თანამედროვე ეთიკაზე. აი, ცენტრალური კითხვა: როგორ პასუხობს ეკლესია ამ მოლოდინებს? ძალზედ ხშირად ,,სათნოებისა და სასუფევლის შესახებ” ჩვეული მაღალფარდოვანი საუბრის პარალელურად, ეკლესიის მხრიდან ამგვარ განცხადებებსაც ვხვდებით: ,,ეკლესიის მამათა ღვთივსულიერი წინასწარმეტყველებების თანახმად, ცრუ-მესიის, ანტიქრისტეს მოსვლა ახლოსაა. გლობალური მასონურ-დემოკრატიული დაჯგუფებები ხელს უწყობენ ცრუ-მესიანური პერიოდის დადგომას… მიუხედავად ამისა, ერთიანი, განუყოფელი, ძლიერი, მართლმადიდებლურ-თვითმპყრობელური მონარქიის აღდგენის შესაძლებლობა უკვე უტოპია კი არა, უახლოესი მომავლის რეალობაა”…
ეს ციტატაც მიტროპოლიტ იოანე სნიჩევს ეკუთვნის. ნაციონალისტური აგრესიითა და ტოტალიტარიზმით განმსჭვალულ მსგავს ფუნდამენტალისტურ პოლიტიკურ პრობლემებს ყურადღებაც რომ არ მივაქციოთ, შეიძლება ითქვას, რომ მართლმადიდებლური საზოგადოების ზომიერ ნაწილს ,,პოზიტიური“ პოლიტიკური კრედო ასევე იქმნება ძლიერი სახელმწიფოს (დერჟავნიკული) იდეოლოგიისაგან, რომელიც უარყოფს რელიგიის სინდისის თავისუფლების პრინციპს; ანტილიბელარული ეთნიკური ორიენტაციის პოლიტიკისაგან; იზოლაციონლიზმისა და ანტიდასავლურობისაგან. მხოლოდ უკეთეს შემთხვევაში ავლენს ეს სოციალურ-ეთიკური შეხედულებები პოლიტიკურ რომანტიზმსა და უტოპიზმს, ხოლო უფრო ხშირად კი გასასოცარ სოციალურ არაკომპეტენტურობას. ამას დავუმატოთ, რომ დასახელებული პრინციპები – ანუ სინდისის თავისუფლების უარყოფა, თეოკრატიის უპირატესობა სეკულარული სახელმწიფოს ყველა სხვა ფორმასთან შედარებით, უარყოფითი დამოკიდებულება კერძო საკუთრებასთან, გლობალიზაციასთან, დემოკრატიასთან – გამოთქმულია აგრეთვე ეკლესიისოფიციალურ დოკუმენტებში, ,,რუსეთის მართლმადიდებელი ეკლსიის სოციალური კონცეფციის საფუძვლებში.“
ამ სიტუაციაში შეგვიძლია ვისაუბროთ ეკლესიასთან მიმართებაში საზოგადოების მოლოდინებსა და ეკელსიის რეალურ საზოგადოებრივ მისიას შორის, ასევე თანამედროვე საზოგადოების ეთიკასა და ეკლესიის მსოფლმხედველობრივ ტრადიციებზე ორიენტირებული სოციალურ ეთიკას შორის არსებულ მზარდ წინააღმდეგობაზე. ნიშანდობლივია, რომ ჯერ კიდევ ათი წლის წინათ დღევანდელ ეკლესიაში ამგვარი წინააღმდეგობა არ არსებობდა. იგი წარმოიშვა და გაძლიერდა მართლმადიდებლური მსოფლმხედველობის თავისუფალ განვითარებასთან ერთად.
ბუნებრივია, რომ მოცემულ შემთხვევაში არ უნდა ვსაუბრობდეთ მართლმადიდებლობის ბოროტ განზრახვაზე ან მის ,,თანდაყოლილ მანკიერებაზე,“ აღნიშნული წინააღმდეგობა იქიდან მომდინარეობს, რომ საეკლესიო აზროვნებისათვის დამახასიათებელი ზოგიერთი სოციალური წარმოდგენის თანამედროვე საზოგადოებაზე გადატანისას, ვლინდება მათი შეუსაბამობა თანამედროვე პირობებთან. მე ამას განვსაზღვრავდი როგორც წინააღმდეგობას მართლმადიდებლობის სოციალურ მეტაფიზიკასა და მოდერნის ფილოსოფიას შორის.
  1. მართლმადიდებლობის სოციალური მეტაფიზიკის საფუძვლები.
მართლმადიდებლობის მსოფლმხედველობრივი და ფილოსოფიური საფუძვლები ძირითადად მომდინარეობს ეკლესიის აღმოსავლელი მამების ეპოქიდან, ანუ გვიანი ელინიზმის ქრისტიანული ნეოპლატონიზმის ტრადიციიდან (კაბადოკიელები, იოანე ოქროპირი და ა. შ.).
ნეოპლატონიზმის ფილოსოფიურ ევოლუციაზე დაკვირვება დიდ სიძნელეს არ წარმოადგენს. პლატონის მეტაფიზიკა ეფუძნებოდა ყოფიერების ერთიანობის შესახებ სწავლებას, რომელიც, როგორც უმაღლესი სიკეთე, შეიცნობა სრულყოფილი იდეების საშუალებით. ნეოპლატონიზმში პლატონური ონტოლოგია მხოლოდ ელემენტს წარმოადგენს იმ იერარქიული სურათისა, რომელშიც უმაღლესი საწყისი – ერთაინი – ყოფიერებაზე მაღლა დგას. ქრისტიანულ ნეოპლატონიზმში ეს უმაღლესი საწყისი შემოქმედი, ღმერთია, ხოლო პლატონისეული ონტოლოგია ღმერთის ატრიბუტებს წარმოადგენს კატაფატიკური ღვთისმეტყველების ჩარჩოებში. სამყარო გვევლინება, როგორც იერარქიული სრულყოფილების ზემოდან ქვემოთ მომავალი ერთიანი პირამიდა, რომლის საწყისსა და უმაღლეს წერტილს წარმოადგენს ღვთაება. ეს სურათი ძალიან კარგად არის გადმოცემული დიონისე არეოპაგელის თხზულებებში.
ქრისტიანულ თეოლოგიაში მსოფლმხედველობა თეოცენტრული ხდება, ხოლო შუალედური მეტაფიზიკური ეტაპი ,,მოხსნილია,“ მაგრამ არა გამქრალი. მთავარი ინტერესი გადანაცვლებულია ღმერთთან ურთიერთობის მეშვეობით სრულყოფილებისა და ღვთის ნების შემეცნებისაკენ. მეტაფიზიკური მსჯელობები ახლა განიხილება, როგორც ამაო, წარმართული საქმე. თუმცა თავად ამით ვეტო ედება უკვე არსებული მეტაფიზიკური კონცეფციების განსჯასა და ანალიზს, რომლებიც ასე თუ ისე, მაინც უერთდება თეოლოგიურ სისტემებს. ამრიგად, იდეების შესახებ პლატონისეული სწავლება ეკლესიამ დიდი ხანია უკომპრომისოდ დაგმო. მაგრამ თავად პლატონიზმის მეთოდოლოგია, რომლის თანახმადაც, სამყაროს შემეცნების ერთადერთ ჭეშმარიტ საშუალებას ერთიანობისა და სრულყოფილების იდეები წარმოადგენს, მართლმადიდებლურ ღვთისმეტყველებაში ხელშეუხებელი დარჩა. სწორედ ამასთან შესაბამისობაში იქმნება ყოფიერების ,,კონკრეტული მეტაფიზიკები,“ რომელსაც ასევე განეკუთვნება მართლმადიდებლობის სოციალური მეტაფიზიკა.
მართლმადიდებლურ ტრადიციაში სოციოლოგიური ყოფიერების გააზრებისას საზოგადოებრივ სტრუსტურაზე პროეცირდება სულიერი კოსმოსის უნივერსალური წყობა. ამგვარი პროექცია პირველად განახორციელა ევსევი კესარიელმა (IV) შემდეგი ფორმულით: ,,ერთი ღმერთი – ერთი მეფე.“ ის, რაც ზეციურ იერარქიაში იწყება ღმერთით, მიწიერ იერარქიაში იწყება მეფით. მეფე გვევლინება სოციალური ყოფიერების, მიწიერი ძალაუფლების წყაროს საკრალურ ცენტრად. რუსულ ტრადიციაში მეფეს, როგორც ამ ქვეყნად მართლმადიდებლობის დამცველს, ვერც ერთი იერარქი ვერ გაუტოლდება. სოციალური ყოფიერების ფორმას, ანუ სოციალურ სამყაროში სრულყოფილების გამოხატულებას, წარმოადგენს სახელმწიფო. ამ სიტუაციაში კი ხალხი წარმოადგენს სოციალურ მატერიას, ჯერ კიდევ გაუფორმებელ მასას.
უნდა აღინიშნოს, რომ ასეთმა ცალსახა სოციალურმა მეტაფიზიკამ მართლმადიდებლობაში მყარი ადგილი მთლიანად ვერ დაიმკვიდრა. მასში მთლად გასაგები არ არის ეკლესიის როლი. ალტერნატიული კონცეფცია, რომელიც ამსხვრევს პირველის მონაწილეობას, თავიდანვე ხდება ხელისუფლებათა სიმფონიის კონცეფცია, რომელშიც ეკელსია მოაზრება, როგორც სახელმწიფოს პარალელური იერარქია. რაც უფრო მეტი მნიშვნელობა ენიჭებოდა ეკლესიას მიწიერ ყოფიერებაში, მით უფრო მკაფიო ხდებოდა ორსახოვანი მეტაფიზიკის კონტურები. სწორედ ამის საფუძველზე XIX საუკუნის რუსულ ფილოსოფიაში სლავიანოფილებთან მონარქიული ღვთისმეტყველება მსხვრევას იწყებს. ეკლესია აღიქმება როგორც სოციალური ინსტიტუტი; სახელმწიფოს გვერდზე გვევლინება საზოგადოება, როგორც სოციალური ყოფიერების დამოუკიდებელი ინსტანცია. მონოლითური სოციალური მეტაფიზიკის მსხვრევა თავის ფორმულირებას იღებს რუსი რელუგიური ფილოსოფოსების მიერ განვითარებულ სწავლებაში ,,სობორნოსტის“ შესახებ. ალტერნატიული კონცეფციაც მეტაფიზიკურად რჩება (იხ. Н. Бердяев. ,,Новое средневековье“).
სოციალური მეტაფიზიკა, რომელსაც საერთო საფუძველი აქვს მთელი შუასაუკუნეობრივი ეპოქისათვის, დასავლეთში ბოლო დროს აქტიურ დაშლას იწყებს სოციალური მოდერნიზაციის პროცესში, განსაკუთრებით კი XIX-XX საუკუნეებში. სოციალური სტრუქტურის იერარქიულობისა და მონოლითურობის შესახებ წარმოდგენის ადგილი დაიკავა პლურალისტური საზოგადოების კონცფციამ. სამართლებრივი სახელმწიფოს შესახებ კონცეფციის წარმოშობასთან ერთად სახელმწიფო კარგავს თავის განსაკუთრბულ როლს და გარდაიქმნება ერთ-ერთ სოციალურ ინსტრუმენტად. ხელისუფლების გაყოფის პრინციპი ანგრევს მისი, როგორც მეტაფიზიკური საწყისის ერთიანობასა და აბსოლუტიზმს. დემოკრატიზაციას ძალაუფლების ლეგიტიმაციის წყარო გადმოაქვს ზემოდან ქვემოთ. მაგრამ ყველაზე დიდი მნიშვნელობა აქვს პიროვნების უფლებების კონცეფციას. ადამიანის უმთავრესი თავისუფლებების შესახებ წარმოდგენას გამოჰყავს პიროვნება იმ იერარქიული სისტემიდან, რომელშიც თავისუფლებები მხოლოდ დელეგირებული შეიძლება იყოს. იმ კონცეფციის გამარჯვება, რომელიც პიროვნებას სოციალური წყობის მწვერვალზე აყენებს, ნიშნავს ტრადიციული მეტაფიზიკის სრულ დამარცხებას.
სწორედ ეს იდეები მოდის დასავლეთიდან რუსეთში და სწორედ მათ არ იებს მართლმადიდებელი ეკლესია.
მართლაც, სოციალური სამყაროს მსგავსი სურათი ეწინააღმდეგება მართლმადიდებლურ ტრადიციას. თუკი ადრე საუბარი იყო სოციალური ყოფიერების ერთადერთ წყაროზე, ახლა მრავალი ასეთი წყარო ჩნდება. ამ წყაროებს შეიძლება მიენიჭოს აბსოლუტური მნიშვნელობა, რომელიც გარდაუვლად ბადებს სეკულარიზმს. თავად სეკულარიზაცია ასახავს მეტაფიზიკის მსხვრევის პროცესს. ამიტომ ბუნებრივია, რომ მართლმადიდებლობა სეკულარიზაციისადმი წინააღმდეგობის გზას იმაში ხედავს, რომ ეს სოციალური მეტაფიზიკა დაიცვას დაშლისაგან, ანუ დგება ანტიმოდერნულ პოზიციაზე და აკრიტიკებს მოდერნის ეპოქის საზოგადოებას.
თუმცა მხედველობაში უნდა მივიღოთ საწინააღმდეგო ეფექტიც: რაც უფრო ძლიერია კრიტიკა, მით უფრო ნაკლები ადგილი რჩება ეთიკისათვის. დაპირისპირება შობს ფუნდამენტალისტებს, მოდერნთან ,,წმინდა“ ომის რაინდებს. ამასთან ეკელსია სულ უფრო კარგავს თავის ზნეობრივ, ეთიკურ ფუნქციას: გამოდის რა კონსტიტუციური წესრიგის, დამიანის უფლებებისა და თავისუფლებების დემოკრატიის, სამოქალაქო საზოგადოების წინააღმდეგ, იგი თავის ძალისხმევას მიმართავს არა სოციალური ცხოვრების საფუძვლების განმტკიცებისაკენ, არამედ მათი დაშლისაკენ. გასაკვირი არ არის, რომ ეს შობს შემხვედრ კრიტიკას საზოგადოების მხრიდან და არყევს საზოგადოებრივ ნდობას ეკლესიის მიმართ.
  1. სოციალური მეტაფიზიკის დაძლევის ამოცანა
სინამდვილეში სოციალური მეტაფიზიკის საფუძვლების დაცვისას ეკლესია სულაც არ იცავს სარწმუნოების საფუძვლებს და არ განამტკიცებს მათ საზოგადოებაში. მართლმადიდებლური ქრისტიანობა არ არის დამოუკიდებელი რაიმე ფილოსოფიურ კონსტრუქციებზე და თვით ე. წ. ,,კურთხეულ“ ტრადიციაზეც კი. საღვთისმეტყველო პოზიციებიდან მართლმადიდებლობა მკაფიოდ განასხვავებს ერთმანეთისაგან წმინდა გარდამოცემას და გარდამოცემებს. საღვთისმეტყველო სისტემებში აუცილებელია ფილოსოფიური შინაარსის განსხვავება თეოლოგიურისაგან და მისი თნამედროვე სიტუაციასთან შედარება. ეს ეკლესიის ქადაგებას უფრო ქმედითს გახდის და თავიდან ააცილებს მას საზოგადოებასთან არასასურველ კონფლიქტებს. უდავოა, რომ თავის მსოფლმხედველობაში მართლმადიდებლობა მეტაფიზიკურია, რამდენადაც ყოფიერების ყველა საწყისს ღმერთ უკავშირებს. მაგრამ ეს უკიდურესი მეტაფიზიკა არ იწვევს კონკრეტული მეტაფიზიკების აუცილებლობას. ქრისტიანობამ უმტკივნეულოდ გაიარა ნატურფილოსოფიის ნგრევის ეტაპი, ამიტომ მას შეუძლია უმტკივნეულოდ უარყოს სოციალური მეტაფიზიკაც, როგორც ეს უკვე მოხდა კათოლიციზმსა და პროტესტანტიზმში. ამისათვის არ არის ახალი ღვთისმეტყველების შექმნა, საჭიროა მხოლოდ უკევ არსებული ტრადიციიდან ზოგიერთი ელემენტის განვითარება, მაგალითად, ღვთისმსგავსი პიროვნების შესახებ სწავლების ,,სობორნოსტის“ ღვთისმეტყველებისა და ა. შ.
ამ თვალსაზრისით საინტერესოა იმ ახალი შესაძლებლობების შეფასება, რუსეთის მართლმადიდებელ ეკლესიას აძლევს დოკუმენტი ,,სოციალური კონცეფციის საფუძლების“ მიღებასთან ერთად. ეს ძალზედ წინააღმდეგობრივი დოკუმენტია. იგი არსობრივად განსხვადება სოციალურ-მეტაფიზიკური რომანტიკითა და უტოპიზმით შეპყრობილი ,,მორწმუნე მრევლის“ ტონისაგან. როგორც უკვე აღინიშნა, იგი გარკვეულ ხარკს უხდის ,,სოციალურ მეტაფიზიკას,“ მაგრამ მიუხედავად ამისა, ინსპირირებულია დროის რეალური ეთიკური ამოცანებით და საკმაოდ ფხიზლად აფასებს სოციალური ცვლილებების ეთიკურ საზღვრებსა და შესაძლებლობებს. წმ. წერილზე დაყრდნობით იგი შეგნებულად უარყოფს ფსევდო-ფილოსოფიურ მსჯელობებს. ფრთხილად ეპყრობა უახლეს ცვლილებებს (მაგალითად, ბიოეთიკის პრობლემებს, გლობალიზაციის პროცესებს), გახსნილია საზოგადოებისადმი დიალოგის მიმართ და საზოგადოებრივ პროცესებში აქტიური მონაწილეობისაკენ მართლმადიდებელთა ორიენტირებას ახდენს. ამიტომაც გასაკვირი არაა, რომ ეს დოკუმენტი პოზიტიურად ფასდება როგორც ეკლესიის შიგნით სხვადასხვა მიმდიანრეობის წარმომადგენელთა, ასევე საზოგადოებაში არსებული კონსერვატიული და ლიბერალური ძალების მიერ. ,,სოციალური კონცეფციის საფუძვლებში“ არა აქვს ადგილი არც ნაციონალიზმს, არც ანტიდასავლურობას, პირიქით, გამოთქმულია მზადყოფნა სხვადასხვა ერს შორის დიალოგისა და თანამშრომლობისათვის.
ეს გვისახავს იმედს, რომ მართლმადიდებლობაც გაივლის სოციალური მეტაფიზიკის მსხვევის რთულ გზას და გამოიმუშავებს იმ ენას, რომლითაც წარმატებით შეძლებს თანამედროვე საზოგადოებასთან საუბარს და ამით აღასრულებს თავის ჭეშმარიტ მისიას.
რუსულიდან თარგმნა დავით თინიკაშვილმა
გამოქვეყნდა ჟურნალში „არჩევანი“ #5-6, 2006.
http://www.nplg.gov.ge/gsdl/cgi-bin/library.exe?e=d-01000-00—off-0period–00-1–0-10-0–0-0—0prompt-10–.%2e-4—-4—0-1l–11-en-10—10-preferences-50–00-3-help-00-0-00-11-1-0utfZz-8-00-0-11-1-0utfZz-8-00&a=d&c=period&cl=CL2.6&d=HASH015638379e264b5e3b76e9b2.12
Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s