ჩისტიაკოვი – ქრისტიანული დასავლეთის მემკვიდრეობა და მართლმადიდებლური აღმოსავლეთი

ავტორი: მღვდელი გიორგი ჩისტიაკოვი
ლათინურ დასავლეთსა და მართლმადიდებლურ რუსეთს შორის ურთიერთობები ყოველთვის არსებობდნენ, თუმცა ისინი ყოველთვის მკაფიოდ გამოხატულნი არ იყვნენ, რის გამოც მათი ყველა ასპექტით აღწერა არც მომხდარა. XIX საუკუნის მწერლები ან აქებდნენ (ჩაადაევი, ვლ. სოლოვიოვი), ან პირიქით, კიცხავდნენ და ამუნათებდნენ (სამარინი, ი. ს. ასკაკოვი) ლათინურ დასავლეთს და ამის შესაბამისად საკმაოდ მკაფიოდ გამოხატულ კათოლიკურ ან ანტიკათოლიკურ პოზიციებს იკავებდნენ. ჩვენის აზრით, აღმოსავლეთისა და დასავლეთის ურთიერთობების პრობლემებისადმი ამგვარი მიდგომა მოძველებულია. ახლა, როცა პაპმა იოანე-პავლე II 1995 წლის 2 მაისის სამოციქულო ეპისტოლეში ზედმიწევნით ზუსტად წარმოაჩინა თუ რას ნიშნავს ქრისტიანული აღმოსავლეთის სულიერება კათოლიკური დასავლეთისათვის, ჩვენ აუცილებლად მიგვაჩნია იმ სირთულეების გათვალისწინებით, რომლებიც არსებობდნენ და არსებობენ მართლმადიდებლებსა და კათოლიკეებს შორის ურთიერთობებში, კონკრეტულ მაგალითებზე დაყრდნობით ნათელი მოვფინოთ, სახელდობრ, რა მისცა მართლმადიდებლურ რუსეთს ქრისტიანულმა დასავლეთმა – მხოლოდ დასავლური და აღმოსავლური წესის კათოლიკური მოსახლეობა ყოფილი რუსეთის იმპერიის დასავლეთ ოლქებში და აქედან გამომდინარე სირთულეები თუ კიდევ სხვა რამ.
სლავთა განმანათლებლები
წმიდა კირილე და წმიდა მეთოდი სახარების სლავურად თარგმნისას ბუნებრივია ბერძნულ ორიგინალს იყენებდნენ, თუმცა ზოგიერთ ადგილას, როცა სლავურ ენაში ამა თუ იმ ბერძნული კონსტრუქციის სრულ ანალოგიას ვერ პოულობდნენ, ლათინურ ვულგატას მიმართავდნენ. მაგალითად მეზვერეს ლოცვა (ლკ. 18,13), ის რომ პირდაპირ ბერძნულიდან გადმოეღოთ, ასეთ სახეს მიიღებდა: „ღმერთო განმწმინდე მე ცოდვილი“. (ზმნა „განწმენდა“ (hilaskornai) ახალ აღთქმაში მეტად აღარსად გვხვდება და იგი პირველმქადაგებლებმა თარგმნეს როგორც „მოწყალე მექმენ“ (“милостив буди”)[1]. ამით მათ უარი თქვეს ლათინურ propitius esto-ზე მოსალოდნელი „განმწმინდე“-ს ნაცვლად, რადგან იგი სწორედ ასე ითარგმნება სლავურ ენაზე სეპტუაგინტასა და (მაგ. 4 მეფ. 5.18; ფს. 24:2; 64:3; 78:9) და ასევე ცნობილ ლოცვაში „ყოვლადწმიდაო სამებაო, შეგვიწყალენ ჩვენ; უფალო გვიხსენ და გვილხინე ცოდვათა ჩვენთაგან…“ [2].
ვულგატასადმი მიმართვის ამგვარი მაგალითები სლავურ სახარებაში უხვადაა. თესალონიკელ ძმებს, როგორც თავისი დროის განათლებულ ადამიანებს, შეუძლებელია, არ სცოდნოდათ ლათინური, მაგრამ მთავარი ისაა, რომ ისინი არ უფრთხოდნენ მას და თამამად მიმართავდნენ წმინდა წერილის ტექსტის ინტერპრეტაციის ლათინურ ტრადიციას, როცა მთარგმნელისათვის რთულ ადგილებს ხვდებოდნენ. ის, რომ ლათინური ენა არ იყო უცხო აღმოსავლეთის ქვეყნებისათვის და მან თავისი როლი შეასრულა სლავური ენის ჩამოყალიბებაში, ისეთი სიტყვებითაც დასტურდება, როგორებიცაა “алтарь” (სიტყვიდან altare) – საკურთხეველი, „орарь“ (ზმნიდან orare) და „антиминс“ (ბერძნ. anti – „ნაცვლად“, „მსგავსი“ და ლათინური mensa – „საკურთხეველი“, „ტრაპეზი“).
სლავთა განმანათლებლების გამოცდილებით ნაკურთხი ტრადიცია ვულგატასადმი მიმართვისა და მასზე დაყრდნობის არც შემდგომში დაკარგულა. ნოვგოროდის მთავარეპისკოპოს გენადის, რომელიც XV საუკუნის ბოლოს მუშაობდა სრული სლავური ბიბლიის თარგმანზე, თავის თანამოღვაწეთა შორის ჰყავდა ვინმე ეროვნებით სლავი და სარწმუნოებით ლათინი დომინაკანელი ბენიამინი. 1491 წელს მთელი რიგი წიგნები (ნეშტთა, ეზრა, ნეემია, ტობითი, ივდითი, სიბრძნეთა და მაკაბელთა და ნაწილობრივ იერემიას და ეზეკიელის წიგნები) სწორედ მან თარგმნა ვულგატადან გენადის ბიბლიისათვის, ამასთან ნეტარი იერონიმეს წინასიტყვაობასთან ერთად. კიდევ უფრო გვიან, XVII და XVIII საუკუნეებში ლათინური სკოლა გაიარეს მიტროპოლიტებმა პეტრე მოგილამ და სტეფანე იავორსკიმ, წმინდა დიმიტრი როსტოველმა  და თუ ასობით არა, ათობით სხვა საეკლესიო მწერალმა. ამრიგად, ლათინური მეცნიერება, როგორც აღმოსავლე-თისათვის ლათინური ეკლესიის პირველი ძღვენი, არასოდეს ყოფილა უარყოფილი მართლმადიდებელთაგან.
რუსეთი და დასავლური სამყარო 1054 წლის შემდგომ
ლათინი ეპისკოპოსი ბრუნო კიევს ვლადიმირის დროს სტუმრობდა, რაც სავსებით ბუნებრივი იყო 1054 წლამდე. მაგრამ იმის შემდეგ, რაც რომმა და კონსტანტინოპოლმა კავშირი გაწყვიტეს, კიევი კვლავაც აგრძელებდა კავშირს დასავლეთთან. მაგალითად ინგლისელი პრინცესა გიტა (ჰასტინგთან გამართულ ბრძოლაში დაღუპული მეფე ჰერალდის ქალიშვილი) ცოლად გაყვა ვლადიმერ მონომახს, რომელიც როგორც ცნობილია 1053 წელს დაიბადა.
როცა 1087 წელს იტალიელმა ვაჭრებმა წმინდა ნიკოლოზის ნეშტი მირონ-ლუკიიდან ბარიში გადაიტანეს, ეს მოვლენა რუსეთში აღიქვეს არა როგორც მკრეხელობა, ანუ სიწმიდეთმტაცებლობა, რაც სავსებით ბუნებრივი იქნებოდა, არამედ, როგორც წმიდა ნაწილთა გადაბრძანება და „ბრწყინვალე ზეიმის დღე“ (იხ. დღესასწაულის ტროპარი) – ასე გაჩნდა რუსეთში გაზაფხულის ნიკოლოზობის მეტად საყვარელი დღესასწაული, რაც სხვა მართლმადიდებელი ხალხებისათვის უცნობია (აღინიშნება 9 ახალი სტილით 22 მაისს). ამ დღის კანონში სხვათა შორის ნათქვამია: „მწყემსო ქრისტეს სამწყსოისაო, სხუათა მათ ცხოვართა, ლათინთა ენითა მეტყუელთა მიმართ წარგზავნილო, ხოლო სასწაულთა შენთა სიმრავლითა ყოველთა დამაკვირვებელო და ქრისტესთან მიმგვრელო, ნეტარო, მასვე მოუკლებელად ევედრე ჩუენთვის“ (1:3) და შემდეგ: „კურთხეულ-არს ღმერთი ჩვენი, რომელმან ქუეყანათა შორის სახელი განუთქუა წმიდათა თვისსა სასწაულთა წყაროთა აღმომადინებელსა, მირონ ქალაქსა და ლათინთა შორის ყოველთა განმკურნებელსა და მრთელ-მყოფელსა, და რუსეთისაცა მოწყალედ მომხილველსა~ (9:1)[3]. ამგვარად კანონის ავტორი და მასთან ერთად მთელი ეკლესია, რომელიც მას საღვთისმსახურო მიზნებისთვის იყენებს, მშვენივრად აცნობიერებენ, რომ წმინდანი მისი წმიდა ნაწილების ქალაქ ბარიში გადატანის შემდეგ სწორედ ლათინთა შორის განდიდდა, თუმცა კი ამას ისე იღებენ, როგორც მის საყოველთაო დღესასწაულს – „იხარებს ქალაქი ბარი და მასთანავე ყოველი ქვეყანა განსცხრება და დღესასწაულობს ქებითა და გალობითა სულიერითა“ (ტროპარი). როგორც არ უნდა ვეცადოთ, ქრისტიანული დასავლეთისადმი მტრული დამოკიდებულების ვერავითარ კვალს აქ ვერ მივაგნებთ. ჩვენი წმინდა მამის – ნიკოლოზის წმინდა ნაწილების გადატანის შესახებ თხრობაში განსაკუთრებულ ყურდაღებას შემდეგი ადგილი იპყრობს: „მისი წმინდა ნაწილების გადატანიდან მესამე ზაფხულს იქ მცხოვრებმა ხალხმა, მღვდლებმა და ყველა მართლმორწმუნე ადამიანმა, რომში, პაპსა და პატრიარქს (საუბარი ეხება ურბან II) თხოვნა გაუგზავნა იმის თაობაზე, რომ თავის კურთხეულ კრებულთან ერთად ჩამოსულიყო ქალაქ ბარიში და წმიდა ნიკოლოზის სახელზე მათ მიერ აგებული ახალი ეკლესია ეკურთხებინა და მისი პატიოსანი ნაწილები ახალ ლუსკუმაში თავისი წმიდა ხელებით გადაესვენებინა და ყველაფერი კეთილკრძალულებით აღესრულებინა, ხოლო უწმიდესმა გერმანე პატრიარქმა წაიკითხა რა წერილი, თუმცა კი გამიჯნული იყო მსოფლიო (ანუ კონსტანტინეპოლის) ეკლესიისაგან ღვთისმოსაობაში გაუმართავობის გამო, მაგრამ დიდი სიხარულით განიხარა, რადგან მოისმინა, რომ ესოდენ დიდი ლამპარი ყოვლადდიდებული სასწაულებით ნათობს, და მაშინვე მთელი თავისი კრებულით გაუდგა გზას“. ამ ტექსტიდან აშკარად ჩანს, რომ რუსეთში ცნობილია რომსა და კონსტანტინეპოლს შორის მომხდარი განხეთქილების შესახებ („გამიჯნული იყო მსოფლიო ეკლესიისაგან!“), მაგრამ ამასთანავე პაპი გერმანე „უწმინდეს პატრიარქად“ იწოდება და საერთოდ მის შესახებ საუბარი სიმპათიითა და დიდი პატივისცემითაა აღბეჭდილი, ქალაქ ბარის მაცხოვრებლები კი „მართლმორწმუნეებად“, სხვა სიტყვებით რომ ვთქვათ, მართლმადიდებლებად არიან დახასიათებულნი და ყოველ შემთხვევაში არა როგორც ერეტიკოსები, ან სქიზმატიკოსები და ა. შ.
დასავლეთიდან – ფლორენციიდან ჩამოვიდა რუსეთში წმ. მაქსიმე გრეკი, შესანიშნავი საეკლესიო მწერალი, რომელსაც პატივს მივაგებთ არა მარტო ჩვენ, არამედ ძველმეწესეებიც (სტაროობრიადცი). ეს მოხდა XV საუკუნეში. ბევრად უფრო ადრე, XII საუკუნეში რუსეთში, ნოვგოროდში რომიდან სხვა მონაზონი ჩამოვიდა, სახელად ანტონი – ის გახდა ერთ-ერთი პირველი ნოვგოროდელი წმინდანი და მას თაყვანი სწორედ როგორც ანტონი რომაელს მიეგება (ხსენება 3/16 აგვისტოს).
XV საუკუნეში სადღაც დასავლეთიდან რუსეთში მოვიდა წმიდა სალოსი ისიდორე როსტოველი (ხსენება 14/27 მაისს), რომელიც კვერთხით ხელში დაეხეტებოდა ქვეყნიდან ქვეყანაში და საბოლოოდ ჩვენთან აღმოჩნდა. წმ. ისიდორეს განსაკუთრებულ პატივს რუსეთის ჩრდილოეთ მხარეებში მიაგებენ.
ქრისტიანული აღმოსავლეთისთვის დასავლეთის მიერ მოცემულ ამ მეორე საბოძვარს ალბათ ადამიანური ურთიერთგაგების ძღვენი უნდა ვუწოდოთ და ამავდროულად არც ის უნდა დავივიწყოთ, რომ ეს არც 1054 წლის შემდეგ შეწყვეტილა.
დასავლური ხატი
მართლმადიდებლური ეკლესიისათვის კათოლიკურის მიერ მიცემულ შემდგომ, მესამე ძღვნად ხატები უნდა მივიჩნიოთ. ბიზანტიური ხატები შუა საუკუნეებშიც გამორჩეულად ფასობდნენ დასავლეთში (მაგალითად, სწორედ ბიზანტიური წარმოშობისაა წმიდა ქალწულის პატივდებული ხატი ბოლონიაში – ქალაქის მთავარი სიწმიდე), მაგრამ ჩვენს დროში იგი დასავლური სულიერების უბრალოდ განუყოფელ ნაწილად იქცა. მაგალითად, პარიზის წმიდა სამების სახელობის ტაძრის მთავარ სიწმიდედ და მისი კრებულის სიმბოლოდ ღირსი ანდრია რუბლიოვის „სამების“ ასლი იქცა. ამასთან, რუსეთში ჯერ კიდევ XVIII ს-ში საკმაოდ ფართოდ გავრცელდა დასავლური ხატები – აღმოსავლეთმა და დასავლეთმა თითქოს საჩუქრები გაუცვალეს ერთმანეთს.
XVIII საუკუნის დასაწყისში (სავარაუდოდ 1717 წელს) გრაფმა შერემეტევმა მოდენიდან ჩამოიტანა და მოსკოვის ახლოს მდებარე სოფელ კოსინოს ღვთისმშობლის მიძინების ტაძარში დააბრძანა წმიდა ქალწულის ხატი. მალე დაიწყეს მისი როგორც სასწაულთმოქმედის თაყვანისცემა, ხოლო 1848 წელს მის პატივსაცემად განსაკუთრებული დღესასწაულიც დააწესეს 20 ივნისს (ახალი სტილით 3 ივლისს), თავად ხატმა კი მოდენის ან კოსინოს სახელწოდება მიიღო, მწერალი ტ. ტოლიჩოვა (ავტორი შესანიშნავი „ოჯახური ჩანაწერებისა“ – მოსკოვი, 1865) წიგნში „სოფელი კოსინო“ (მეოთხე გამოცემა, მოსკოვი, 1904) მოდენის ხატის შესახებ წერდა: „ხალხი მას სხვა სახელით იცნობს, მაგრამ ხატი რომელსაც იგი თბილ ლოცვებს აღუვლენს, სამხრეთის ცისქვეშ დაიწერა და ერთ დროს მას ჩვენთვის უცხო ენაზე ევედრებოდნენ. გადმოცემით ცნობილია, რომ ის ჩვენმა ერთმა დიდებულმა ჩამოიტანა მოდენიდან, და აი, უკვე საუკუნენახევარია რაც ის უძველესი დროიდანვე ერის რწმენით ყოვლადწმინდა ქალწულისადმი მიძღვნილ კოსინოში დგას“ (გვ. 3). იტალიიდან ჩამოტანილი ხატი ჭეშმარიტად ეროვნული სიწმინდე გახდა, ჩვენს დროში მოსკოვის მიდამოს (პოდმოსკოვიეს) მრავალ ტაძარში შეიძლება მისი ასლების ნახვა, განსაკუთრებით მოსკოვის სამხრეთ-აღმოსავლეთით (ვეშნიაკები, ნიკოლსკო-არხანგელსკოე, ნატაშინო და სხვ.). რაფაელის ტონდო, ე.წ. მადონა დელა სედია, რუსეთში თაყვანისიცემება როგორც სამი სიხარულის სასწაულთმოქმედი ხატი. მისი განსაკუთრებით პატივდებული ასლი რევოლუციამდე ახლახან განახლებულ წმიდა სამების ეკლესიაში იყო მოთავსებული. ეს ხატი XIX საუკუნის დასაწყისში უშუალოდ იტალიიდან ჩამოიტანა ახალგაზრდა მხატვარმა, რომელიც ფლორენციაში სწავლობდა, მან თავად დაწერა ეს ასლი და მოსკოვში დაბრუნების შემდეგ თავის სამრევლო ეკლესიას შესწირა. სამი სიხარულის ხატის დღესასწაული ქრისტესშობის მომდევნო დღეს აღინიშნება.
ასევე დასავლეთის ხატწერის სკოლის ნაწარმია ახტირის ხატი: მასზე წმიდა ქალწული თავდაუბურავად მხრებამდე ჩამოშლილი თმებითაა გამოსახული, ის მაგიდაზე მდგომი მომცრო ჯვარცმის წინ ლოცულობს ერთად დაწყობილი ხელებით, როგორც ეს ლოცვის დროს ხდება. დასავლეთისთვის ესოდენ დამახასიათებელი ზიგოტის ჟესტი, როგორც ცნობილია, რუსეთში მიღებული არ არის, ამის მიუხედავად დედა ღვთისა აქ სწორედ ამგვარადაა გამოსახული. ეს ხატი 1739 წელს ზაფხულში ქალაქ ახტირის მახლობლად, რომელიც ხარკოვიდან ას კილომეტრზე ოდნავ მეტითაა დაშორებული, ადგილობრივმა მღვდელმა დანიელ ვასილევმა აღმოაჩინა. როგორც ადგილობრივი გადმოცემა გვაუწყებს, ის ბალახს თიბავდა და მინდორზე მოულოდნელად მიაგნო ხატს. თავდაპირველად მას იგი სახლში ინახავდა, შემდეგ კი როცა მისმა ამბავმა გავრცელება დაიწყო, ღმრთისმშობლის საფარველის იმ დროისთვის ხის ეკლესიას გადასცა. მოგვიანებით ახტირის ხატის პატივსაცემად 2/15 ივლისს საგანგებო დღესასწაული დაწესდა, ხოლო 1753 წელს საფარველის ტაძრის ადგილას ქვის ეკლესიის მშენებლობა დაიწყო, რომელიც 1768 წელს იკურთხა. მოსკოვში ამ ხატის ასლი არბატის მოედანზე მდებარე წმ. ტიხონ ამათუნტელის სახელობის ამჟამად დანგრეულ ტაძარში ინახებოდა. ახლა ის არბატის ახლოს, ათანასეს შესახვევში მდებარე წმიდა ფილიპე მოციქულის ტაძარშია დაბრძანებული.
მოსკოვის ქვემოთ მდებარე სოფელ მალახოვოში (რამენსკის რაიონი), წმიდა დიმიტრი თესალონიკელის ტაძარში არის წმიდა ქალწულის დასავლური წესით დაწერილი ხატი, რომელსაც აქ მზიურს (Солнечная) უწოდებენ. ამ ხატისთვის დაწესებული განსაკუთრებული დღესასწაული კალენდარში არ არის, მისი დოკუმენტური ისტორია უცნობია, მაგრამ ამ ტაძრის მრევლის ერთმა ძველმა წევრმა ქალბატონმა, როცა მე ჯერ კიდევ სტუდენტობისას მოვხვდი ამ სოფელში, მომიყვა, რომ ეს ხატი ოდესღაც აქ მდინარით მოცურდა. სწორედ ისეა, როგორც გუმილიოვთან:
„ზოგჯერ წამოვლენ ჯვრებით, გალობით,
დაარისხებენ ყველა ზარს ერთად,
და თუ მორბიან, მაშასადამე
დინებას ხატი მოჰყვა სოფელთან“
(Порою крестный ход и пение,
Звонят во все колокола,
Бегут, то значит – по течению
В село икона приплыла.)
მთელი ქვეყნის მასშტაბით სოფლის ეკლესიებში, ახლაც კი, როცა მათი უმრავლესობა ან დანგრეულია, ან ყოველ შემთხვევაში გაპარტახებული, ადგილობრივი მემამულეების მიერ XVIII-XIX საუკუნეების განმავლობაში იტალიიდან და საფრანგეთიდან ჩამოტანილ არაერთ ხატს შეიძლება წავაწყდეთ. და მათ ყველგან რაღაც განსაკუთრებულად სცემენ თაყვანს. როგორც გასული საუკუნის ლიტერატურა, ნაწილობრივ ხარკოვის გუბერნიის სამახსოვრო წიგნი გვიდასტურებს, აქ მხოლოდ იმისთვის ჩამოდიოდნენ, რომ ხატისთვის ეცათ თაყვანი, არსებითად სწორედ ხატის გარშემო გაიზარდა ქალაქი და მხოლოდ მისით იყო იგი ცნობილი.
მრავალ მართლმადიდებლურ ტაძარში შეიძლება ვნახოთ ჩენსტოხოვსკისა და ოსტრობრამის ხატების ასლები. ვილნიუსში, სადაც მდებარეობს ოსტრობრამა, მის წინაშე ერთნაირი ღვთისმოსაობით იდრეკენ მუხლს კათოლიკეებიც, რომელთა კუთვნილ სამლოცველოშიც არის მოთავსებული ხატი, და მართლმადიდებლებიც. დეკანოზი ი. ბუხარევი წიგნში „ყოვლადწმიდა ღვთისმშობლის სასწაულთმოქმედი ხატები“ (მოსკოვი, 1901) წერს: „ვილნიუსისა და მისი შემოგარენის ყველა მცხოვრები, როგორც მართლმადიდებლები, ისე კათოლიკეები, კეთილკრძალულებით მიაგებენ თაყვანს ამ სასწაულთმოქმედ ხატს“ (გვ. 147). ოსტრობრამის ხატის ასლი იყო ღირსი სერაფიმე საროველის სენაკის ყოვლადწმიდა ღვთისმშობლის ხატი – „ყოველთა სიხარულთა სიხარული“, რომელსაც ჩვეულებრივ „ვედრებას“ (Умиление) უწოდებენ, შეიძლება ეს ასლი სანკტ-პეტერბურგის სამხატვრო აკადემიიდან იყო მიღებული, რომელთანაც საროვოს მუდმივი კავშირი ჰქონდა. დასავლური წარმოშობის არიან ღმრთისმშობლის ისეთი ხატები, როგორებიც არიან „ყოველთა მონანულთა სიხარული“, ფილერმის, შვიდისრიანი და სხვ.
ეპისკოპოსი მელეტი (იაკიმოვი) ინოკენტი ირკუტსკელის შესახებ დაწერილ წიგნში გვამცნობს, რომ წმიდანი მთელი ცხოვრება დაატარებდა თან ტილოზე დაწერილ იესოს გულის გამოსახულებას. ეპისკოპოსის გარდაცვალებისა და კანონიზაციის შემდეგ ეს ხატი, როგორც დიდი სიწმინდე ერთ კეთილმორწმუნე ოჯახში ინახებოდა, სადაც სტუმრობდა ხოლმე წმიდა ინოკენტი. ის XIX საუკუნის ბოლოს ნახა იქ ეპისკოპოსმა მელეტიმ.
თომა კემპელი და ლორენცო სკუპოლი
მეოთხე ძღვენი – ეს არის ასკეტიკა, სახელდობრ, ორი წიგნი: თომა კემპელის „მიბაძვა ქრისტესი“ და ლორენცო სკუპოლის „სულიერი ბრძოლა“, რომლებიც რუსეთში ყველაზე ფართოდ გავრცელდნენ, თუმცა მართლმადიდებლური აღმოსავლეთი (პირველ რიგში ათონი და რუსეთი) განსაკუთრებით გამოირჩევა იმ ადგილით, რომელიც მის სულიერ ცხოვრებაში ასკეტურ ლიტერატურას უჭირავს. პირველყოვლისა ეს არის სათნოებათმოყვარეობა. ამის მიუხედავად „მიბაძვა“ ითარგმნა სლავურად და მთელ რუსეთში გავრცელდა, მთარგმნელთა შორის შეუძლებელია არ ვახსენოთ მეუფე ანტონინე (სტახოველი), ტობოლსკისა და ციმბირის მიტროპოლიტი, რომელიც 1740 წელს გარდაიცვალა. ეს თარგმანი ხანგრძლივად ინახებოდა მის არქივში ტობოლსკის სემინარიაში. წმიდა დიმიტრი როსტოველი თავის სულიერ ანბანში თითქმის ყოველ გვერდზე ამა თუ იმ ფორმით იყენებს თომა კემპელის თემებს, აზრებს და ფრაზეოლოგიასაც კი. წარჩინებულთა წრეში მიბაძვას (Iმიტატიო) ფრანგულად კითხულობდნენ და უნდა აღინიშნოს, რომ ამ შემთხვევაშიც კვლავაც ყველგან. ა.ს. პუშკინი „მიბაძვის“ ავტორის შესახებ წერდა, რომ ის „იმ რჩეულთა რიცხვს მიეკუთვნება, რომლებსაც უფლის ანგელოზი მწყალობელი ადამიანების სახელით მიესალმა“ (ПСС. М., “Academia“, 1936, т. 7, с. 277).
ნ. ვ. გოგოლი, რომლის ქრისტესკენ მოქცევაზეც აღნიშნულმა წიგნმა უზარმაზარი როლი ითამაშა, 1844 წელს მ. პ. პოგოდინს Imitatio-ს ყოველდღე კითხვას ურჩევდა და ატყობინებდა, რომ თავად სწორედ ასე იქცევა. ს. ტ. ასკაკოვის, მ.პ. პოგოდინისა და ს. პ. შევირევისათვის ნიცადან გაგზავნილ წერილში იგი წერდა: „ყოველდღე თითო თავი წაიკითხეთ, მეტი არა, თუ თავი დიდი აღმოჩნდება, ორად გაყავით. წაკითხვის შემდგომ წაკითხულზე იფიქრეთ. ყოველმხრივ შეაბრუნეთ წაკითხული იმისთვის, რომ ბოლოსდაბოლოს მიაღწიოთ და დაინახოთ, თუ ზუსტად როგორ შეიძლება იგი მოგერგოთ თქვენ, ზუსტად იმ წრეს, რომლის შიგნითაც თქვენ ურთიერთობთ, ზუსტად იმ გარემოებებს, რომლებშიც თქვენ იმყოფებით… შეეცადეთ ჩაწვდეთ, როგორ შეიძლება ამ ყველაფრის მისადაგება უშუალოდ ცხოვრებასთან, ზეპურულ ხმაურსა და ყოველგვარ ალიაქოთში“ (Переписка Н.В. Гоголя, т. 2. М., 1988, с. 301-302). გოგოლის ამ რჩევაზე საკმაოდ უხეშად უპასუხა ს. ტ. ასკაკოვმა, რომელმაც მას მისწერა, რომ მან ეს წიგნი ჯერ კიდევ მაშინ წაიკითხა, როცა გოგოლმა კითხვა არ იცოდა, და ამიტომ მისი ზნეობითი სწავლება უადგილოდ მიიჩნია. ასკაკოვის წერილი იმ მხრივაა საგულისხმო, რომ მასში ერთი მხრივ ჩანს მომავალ სლავოფილთა წრეში უკვე მომწიფებული მტრობა დასავლეთისადმი და ამასთანავე ხაზი ესმება იმას, რომ ისეთი წიგნი, როგორიც Imitatio-ა ახალგაზრდობაშივე უნდა წაიკითხოს ყველამ, ვინც კი თავს ოდნავ მაინც განათლებულ ადამიანად მიიჩნევს. „მიბაძვას“ მოგვიანებითაც ყველგან კითხულობდნენ, XIX საუკუნის ბოლოს ის რუსულად არა სხვამ, არამედ თვით  კ. პ. პობედონისცევმა თარგმნა, რომელსაც კათოლიკეს ვერანაირად ვერ ვუწოდებთ, თუმცა „მიბაძვას“ რუსეთში პრინციპული მოწინააღმდეგეებიც ყავდა, სახელდობრ, წმ. ეგნატე ბრიანჩანინოვი.
მამა ლორენცო სკუპოლის (1530-1610) „სულიერი ბრძოლა“ (Combattimento spirituale) რუსულად პირველად 1784 წელს გამოიცა. იგი ივანე ანდრეევსკიმ (1759-1809) თარგმნა, თუმცა არა იტალიურიდან, არამედ პოლონური ენიდან. 1794 წელს განხორციელდა წიგნის ხელახალი შესწორებული გამოცემა, რომლებიც მოსკოვის ნოვოსპასკის მონასტრის არქიმანდრიტმა მეთოდიმ (სმირნოვი) შეიტანა ტექსტში. მანვე დაურთო ტექსტს „ღირსეული მსჯელობანი წმიდა მამათა თხზულებებიდან“ (приличные из сочинений святых отец рассуждения) და ახალი სათაური მისცა წიგნს „ქრისტიანის ღვაწლი ცდუნებათა წინააღმდეგ“ (Подвиг христианина против искушений). მესამედ ლ. სკუპოლის წიგნი რუსეთში 1816 წელს გამოვიდა და მისი მთარგმნელი იყო ალექსანდრე ლაბზინი, რომელიც ფსევდონიმ У. М.-ს ამოეფარა, ანუ სიბრძნის მოწაფე (Ученик Мудрости). ეს წიგნი თითქმის შეუმჩნეველი და „მიბაძვისგან“ განსხვავებით, უცნობი დარჩა რუსი მკითხველისათვის 1892 წლამდე, როცა იგი განმეორებით გამოიცა ამჯერად თეოფანე დაყუდებულის თარგმანით. ეს თარგმანი შესრულდა არა მამა ჟან ბრინიონის მიერ XIX საუკუნის დასაწყისში შესრულებული ფრანგული თარგმანიდან, არამედ ღირსი ნიკოდიმოს მთაწმინდელის (1749-1808) მიერ შესრულებული ბერძნული ვერსიიდან. ამ შესანიშნავმა ბერძენმა ასკეტმა და სასულიერო მწერალმა „უხილავი ბრძოლის“ სახელით თარგმნა სკუპოლის წიგნი ბერძნულად და თხზულების მისეულ ვარიანტში ბერძენი ასკეტების საკმაოდ მრავალრიცხოვანი მოწმობებიც ჩართო, რომელთა ნაწერებიც მის მიერვე იყვნენ გამოქვეყნებულნი სათნოებათმოყვარეობაში. ამ სახით მოხვდა იგი წმინდა თეოფანესთან, რომელმაც მისი საკმაოდ ზუსტად თარგმნა დაიწყო, შემდეგ მივიდა რა შუამდე, აღმოაჩინა, რომ წიგნი დასავლური წარმოშობისაა, მისი გადაკეთება და შესწორება დაიწყო, რაც განსაკუთრებით თხზულების უკანასკნელ თავებშია თვალშისაცემი (ამის თაობაზე იგი დაწვრილებით ყვება წერილებში), თუმცა არა ძალიან. წიგნი მკითხველმა ნიკოდიმოსის და მის სახელებით მოუხსენიებელ წინამორბედთა შრომად მიიღო. იგი მაშინვე ძალზე ფართოდ გავრცელდა და თითქმის ყველაზე პოპულარული და კითხვადი სახელმძღვანელო გახდა ასკეტიკის დარგში. ძველი მოსკოველი დეკანოზები 60-იან წლებში სწორედ ნიკოდიმოს მთაწმინდელის წაკითხვას გვირჩევდნენ და არა „სათნოებათ-მოყვარეობისას“. „სათნოებათმოყვარეობასთან“ შედარებით „უხილავი ბრძოლა“ საკმაოდ საინტერესო შთაბეჭდილებას ახდენს: ერთი შეხედვით ის მისგან არაფრით განირჩევა, მაგრამ თუ დავაკვირდებით აქ ოთხ პრინციპულად ახალ მომენტს შევნიშნავთ:
  1. აქ ასკეტური ტექსტების უმრავლესობისგან განსხვავებით მოცემულია რჩევა, რომ აზრობრივად არ წარმოვისახოთ ჩვენს თვალწინ ცოდვათა უწმინდურება და სიაუგე, არამედ ვიმსჯელოთ ისეთ საგნებზე, რომლებიც დაფარავენ ამ სარცხვინელ ნივთებს და მთლიანად გადაიტანენ მათგან ყურადღებას (М., 1892, с. 73-74). „როცა ვნებიანი შფოთვა შემოგეპარება გულში, – ამბობს ავტორი, – ნუ დაეძგერები ვნებას, რათა სძლიოთ მას, არამედ სასწრაფოდ გულში ჩაღრმავდი და მთელი ძალისხმევა მის დამშვიდებას მოახმარე“ (გვ. 256). „უხილავი ბრძოლის“ ასკეტიკაში ვერ ნახავთ ცოდვის ანატომირებას, რითაც გატაცებულნი იყვნენ წარმართული ალექსანდრიის ზნეობის მგმობელი ეგვიპტელი მოღვაწეები. აქ შემოთავაზებული გზა მსგავსია იმისა, რომლის შესახებაც ახალ ბალაამელი ბერი მიქაელი საუბრობს: „როგორც კი ცდუნება გაჩნდება, მაშინვე მოიკვეთე იგი იესოს ლოცვით, ხოლო თუკი მის განხილვას დაიწყებ, მაშინ ის აგეკვიატება და შენ მისით დაინტერესდები“ (Сергей Большаков. На высотах духа. Брюссель, 1971, с. 26).
  2. ასკეტი აქ წარმოდგენილია არა უდაბნოში, არა ვაკუუმში, არამედ ხალხში, ადამიანებს შორის. „სიკეთის გასაკეთებლად ხელიდან არ გაუშვა არც ერთი შემთხვევა, რომელსაც კი წარმოიდგენ“, – ამბობს ლ. სკუპოლი წმიდა თეოფანესთან (стр. 206). და შემდეგ: „იხარე გახარებულებთან და მწუხარე იყავი დამწუხრებულებთან, ფიქრითა და გრძნობითაც კი არავინ განიკითხო, ვინც რჩევისა და შეგონების მაძიებელი მოვა შენთან, ნუ დაუმალავ ჭეშმარიტებას თუკი გეცოდინება, თავად კი მასწავლებლად თავზე არავის მოეხვიო, ყველაზე მეტად მშვიდობა და თანხმობა დაიცავი ყველასთან ამისათვის შენი მხრიდან ყოველგვარი მსხვერპლის გაღებისათვის მზაობით და ყველანაირად ერიდე ვინმეს მოხიბლვას“ (გვ. 244).
  3. ავტორი თავის მკითხველს ურჩევს გამუდმებით იკითხოს სახარება და გაიაზროს და იმსჯელოს მაცხოვრის მიწიერი ცხოვრების, განსაკუთრებით კი მისი ვნებების შესახებ. მართალია, წმიდა თეოფანე, რომელიც დიდად არ იწონებდა ერისკაცთა მიერ სახარების კითხვას, ამ რჩევების მინიმუმამდე დაყვანას შეეცადა, მაგრამ ამის მიუხედავად ისინი მაინც სავსებით გარკვევით ჟღერენ „უხილავი ბრძოლის“ მისეულ თარგმანში.
  4. ბოლოს ლორენცო სკუპოლი სულიერ ცხოვრებაში ევქარისტიის საიდუმლოს განსაკუთრებულ მნიშვნელობას უსვამს ხაზს. „ქრისტეს წმიდა საიდუმლოებებს რაც შეეხება, ხშირად ეზიარე“ (გვ. 213). ამ წიგნს ესეც ასევე მკვეთრად განასხვავებს სათნოებათმოყვარეობისგან, სადაც თითქმის არაფერია ნათქვამი ლიტურგიის შესახებ, ვინაიდან ასკეტთა შორის თითქმის არ იყვნენ მღვდლები და ამიტომ ისინი ზოგჯერ რამდენიმე წელიწადში ერთხელ ეზიარებოდნენ, თუმცა კი მაშინვე გვაიძულებს გავიხსენოთ თუ რას ამბობდნენ ევქარისტიის და მასში ერისკაცთა მონაწილეობის შესახებ ღირსი სერაფიმე და მამა ალექსი მეჩევი. ამგვარი განწყობისა და მიზანდასახულობის წიგნი შეუძლებელია მიღებული არ ყოფილიყო XIX და XX საუკუნეების მიჯნის მართლმადიდებელი მკითხველის მიერ.
CHEMIN DE LA CROIX
მეხუთე ძღვენი – ღმრთისმსახურებითია. პირველშეწირულთა ლიტურგიის განგება, რომელიც მთელი დიდი მარხვის ოთხშაბათ და პარასკევ დღეებში და ასევე ვნების შვიდეულის პირველ სამ დღეს სრულდება, შემთხვევით არ ატარებს რომის პაპ წმიდა გრიგოლ დიალოღონის სახელს.
პასიები რომლებიც დიდი მარხვის კვირა დღეების საღამოს იმსახურებიან და წარმოადგენენ მცირე მწუხრს ან თანამედროვე პრაქტიკაში მწუხრს ქრისტეს ვნების შესახებ ერთ-ერთი სახარებისეული თხრობის კითხვის თანხლებით, ასევე რომაული წესის ზეგავლენით წარმოიშვნენ. საღმრთისმსახურო განგებაში პასიები არ არის, თავად სიტყვა კი ლათინურია (passio – ვნება). პირველი მითითებები იმის შესახებ თუ როგორ უნდა აღსრულდეს პასიები 1702 წელს კიევო-პეჩორის ლავრაში დაბეჭდილ ზატიკში ჩნდება. თავდაპირველად ისინი პარასკევობით სრულდებოდნენ, ანუ სწორედ იმ დღეებში, როცა რომაული ჩვეულების მიხედვით ჯვრით მსვლელობა – Via Crucis ან Chemin de la Croix არის დაწესებული. აღსანიშნავია, რომ პასიები XVIII საუკუნეში ანუ სწორედ იმ ეპოქაში ჩნდებიან, როცა ჩჰემინ დე ლა ჩროიხ-ის აღსრულების ჩვეულება კათოლიკურ ეკლესიაში საყოველთაოდ ვრცელდება. 1741 წელს პაპად არჩეულმა ბენედიქტე XIV თავისი პონტიფიკოსობის პირველი წლის განმავლობაში ათი დოკუმენტი გამოაქვეყნა „ჯვრის გზის“ საკითხის თაობაზე და სამრევლოების მღვდლებს მისი ყველგან შესრულების რეკომენდაცია მისცა.
დღეისათვის საჭიროებას არ წარმოადგენს იმის გარკვევა, პასიები კათოლიკეებთან დაწესებული განგებების მიბაძვით წარმოიშვნენ, თუ მათ საპირწონედ, სწორედ იმისთვის, რომ მართლმადიდებლები მოებრუნებინათ მათ მიერ აგრერიგად შეყვარებული მაცხოვრის წმიდა ვნებების სადიდებელ განგებებზე დასწრებისაგან, რომლებიც პოლონელ კათოლიკეთა ეკლესიებში სრულდებოდა და რომელთა მონახულებაც პარასკევობით სწორედ ამ წესის გამო დაიწყეს მათ (სწორედ ასე განიმარტებოდა ეს საკითხი XIX საუკუნის ლიტერატურაში). ამჟამად პასიები მთელ რუსეთში ყოველ მართლმადიდებლურ ტაძარში სრულდება, ამ ღმრთისმსახურებაზე უამრავი ადამიანი იყრის თავს და ახლა ალბათ საერთოდ შეუძლებელიც კია მარხვის პასიების გარეშე წარმოდგენა, ისევე, როგორც შეუძლებელია მისი წარმოდგენა ანდრია კრიტელის სინანულის დიდი კანონის გარეშე. ხოლო იმგვარი რიტუალის არსებობის შესახებ, როგორიცაა `ჯვრის გზა~, მართლმადიდებელთა 99-მა პროცენტმა უბრალოდ არაფერი იცის. ამიტომ, თუკი ოდესღაც _ პეტრე მოგილას დროს, პასიები კიდეც შემოიღეს როგორც `ჯვრის გზის~ საპირწონე, მათ მათზე დაკისრებული ყურადღების მიმაქცევლის როლი დიდი ხანია ამოწურეს, უკანასკნელი ასი თუ კიდევ უფრო მეტი წლის განმავლობაში თვითმყოფადი ღირებულება და მნიშვნელობა შეიძინეს და ჩვენი ღმრთისმსახურების განუყოფელი ნაწილი გახდნენ. საკმარისია გავიხსენოთ პასიები, რომლებსაც მამა ვსევოლოდ შლილერი ასრულებდა კუზნეცების წმიდა ნიკოლოზის ტაძარში, მათზე 60-70-იან წლებში, გადაჭარბების გარეშე, მოსკოვის მართლმადიდებელ მორწმუნეთა ნახევარი იყრიდა თავს.
აღვნიშნავთ, რომ “ჯვრის გზა” თორმეტი სტაციის ანუ დგომისაგან შედგება, რომლებსაც შემდგომში კიდევ ორი დაუმატეს (ჯვრიდან გარდამოხსნა და საფლავად დადება). ეს უნებურად მაშინვე ქრისტეს ვნების თორმეტი სახარების გახსენებას გვაიძულებს, რომლებიც ჩვენი საღმრთისმსახურო ტიპიკონის თანახმად დიდი პარასკევის ცისკარზე იკითხებიან და ვნების შვიდეულის დღეთა განგების ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს ნაწილს წარმოადგენენ. ცხადია, რომ ამჟამად უკვე შეუძლებელია იმის დადგენა ვინ ვისგან (დასავლეთმა აღმოსავლეთისგან თუ პირიქით) ისესხა ამ განგების თორმეტნაწილედი სტრუქტურა, ერთი რამ აშკარაა, მაცხოვრის წმიდა ვნებებისადმი მიძღვნილი მსახურების ურთიერთკავშირი მართლმადიდებლურ აღმოსავლეთსა და კათოლიკურ დასავლეთს შორის იმით ნამდვილად არ ამოიწურება, რომ პასიები „ჯვრის გზას“ გავრცელებასთან კავშირში აღმოცენდნენ. ეს ნათესაობა პირველ საუკუნეთა ეკლესიის ისტორიის სიღრმეებში იღებს სათავეს.
გათავისუფლებ ყოველთა ცოდვათა შენთაგან
ყურადღებას გავამახვილებთ საღმრთისმსახურო პრაქტიკის კიდევ ერთ მომენტზე, რომელსაც შეიძლება ქრისტიანული აღმოსავლეთისათვის დასავლეთის საბოძვარი ვუწოდოთ. სიტყვები, რომლებსაც მღვდელი წარმოთქვამს აღსარების ბოლოს „დაე, უფალმან და ღმერთმან ჩვენმან იესუ ქრისტემან მადლითა და წყალობითა თვისისა კაცთმოყვარებისაითა მოგიტევოს შენ, შვილო, ყოველნი შეცოდებანი შენნი, და მეცა, უღირსი მღვდელი მისგან ჩემდა მოცემულითა ხელმწიფებითა მოგიტევებ და გათავისუფლებ ყოველთა ცოდვათა შენთაგან (deinde ego te absolve a peccatis tuis!) სახელითა მამისათა და ძისათა და სულისა წმიდისათა“. ჩვენს ძველ კურთხევანებში არ გვხვდება და მხოლოდ მიტროპოლიტ პეტრე მოგილას დროს კიევში დაბეჭდილ საღმრთისმსახურო წიგნებში ჩნდება რომაულ რიტუალში შესაბამისი ფორმულის ზეგავლენით. რა თქმა უნდა მამა ალექსანდრე შმემანის მსგავსად ჩვენც შეგვიძლია ვიმსჯელოთ, იყო კი მიზანშეწონილი სინანულის საიდუმლოს ბიზანტიურ განგებაში ამ ფორმულის ჩართვა, არის კი ის საერთოდ საჭირო, თუკი ჩვენს განგებაში არის ლოცვა „უფალო ღმერთო, მაცხოვარო მონათა შენთაო…“, რომლის შესახებაც კურთხევანში აღნიშნულია: „მაშინ თავს მოიდრეკს აღმსარებელი, ხოლო მღვდელი იტყვის ამ ლოცვას“. აღნიშნულ ლოცვაში არის სიტყვები: „მიანიჭე მას სახე სინანულისა, ცოდვათა მიტევება და განტევება, შეუნდვენ მას ყოველივე შეცოდებანი მისნი ნებსითნი და უნებლიეთნი“, რაც ერთგვარად ზედმეტად ხდის ფორმულას „უფალმან და ღმერთმან ჩვენმან…“. მაგრამ იმის მიუხედავად, გვსურს ეს თუ არა, ის უბრალოდ ჩვენი ნაწილი გახდა, უკლებლივ ყველა ჩვენგანი იმდენად შეეჩვია მას, რომ მღვდელი, რომელიც ჩვენ თავზე ოლარს გვაფარებს, მას კითხულობს და მხოლოდ შემდეგ გვაძლევს საღმრთო კურთხევას (ახმატოვასეული „ტილოთა მიღმა შეხება ხელთა ხელგანპყრობით ჯვარცმულისათა“ – „прикосновение сквозь ткань руки рассеянно крестящей”), ახლა მასზე უარის თქმა არცაა საჭირო და არც გამოვა.
ღმრთისმშობლის კანონი
XIX საუკუნის ბოლოს რუსეთში ღირსი სერაფიმეს გამოცდილებაზე დაყრდნობით ტროპრის „ღმრთისმშობელო ქალწულო“ 150-ჯერ წაკითხვის ჩვეულებამ დაიწყო გავრცელება, თოთოეულ ათეულს „მამაო ჩვენოს“-ს ურთავდნენ და თუკი შეეძლოთ, ლოცვით უფიქრდებოდნენ ყოვლადწმინდა ქალწულ მარიამის ცხოვრების ერთ რომელიმე მოვლენას. ეს წესი პრაქტიკულად არაფრით განსხვავდება როზარიასაგან, რომელიც, როგორც ცნობილია, მთელ კათოლიკურ სამყაროშია გავრცელებული[4]. საუკუნის დასაწყისის ერთ-ერთი სახელგანთქმული მოსკოველი მღვდელი, თავისი ლოცვითი განწყობილებით ცნობილი მამა ალექსანდრე გუმანოვსკი წერდა: „ეს წესი თავად დედა ღმრთისმშობელმა მოგვცა დაახლოებით VIII საუკუნეში და მას ოდესღაც ყველა ქრისტიანი ასრულებდა. ჩვენ, მართლმა-დიდებლებმა, დავივიწყეთ იგი და ღირსი სერაფიმე გვახსენებს მის შესახებ“. თავის სულიერ შვილებს აღნიშნული წესის აღსრულებას ურჩევდა სქემარქიმანდრიტი ზოსიმა-ზაქარია, გამოჩენილი მოსკოველი ბერი, ჩვენი დროის ერთ-ერთი ჯერ განუდიდებელი წმინდანი. ყოველდღიურად ასე ლოცულობდა 30-იან წლებში დახვრეტილი ეპისკოპოსი სერაფიმეც (ზვეზდინსკი). მეუფე სერაფიმე გადასახლებიდან თავის სულიერ შვილებს სწერდა: „ვასრულებ შორ და გრძელ გზას გადაჯდომებითა და მომქანცველი გაჩერებებით, მაგრამ მთელი ეს გზა მალენკოვოდან მოსკოვამდე, მოსკოვიდან ალმა-ატამდე, ალმა-ატადან ურალსკამდე და კიდევ მომავალი, ურალსკიდან გურევამდე კასპიის ზღვაზე, არის საოცარი და დაუვიწყარი გზა. მოკლედ რომ ვთქვა, ეს არის სასწაულების გზა ასორმოცდაათი ‘ღმრთისმშობელო ქალწულო, გიხაროდენ!’ ლოცვის წაკითხვის გამო. ხანდახან ვფიქრობ, რომ უფალმა განზრახ გამაგზავნა ამ გზით, რათა ჩემთვის თვალნათლივ ეჩვენებინა თუ რაოდენ ძლიერია მის წინაშე მისი ყოვლადწმიდა დედის ლოცვა და რამდენად ქმედითია მისადმი რწმენით აღვლენილი მთავარანგელოზის მისალმება“. ეპისკოპოსმა სერაფიმემ ღმრთისმშობლის კანონის კითხვის დროს ლოცვითი ფიქრების სქემა შეადგინა, რომელშიც III, IV, V, VI და VIII ათეულების შემდეგი მსჯელობანი სავსებით შეესატყვისებიან როზარიას სასიხარულო საიდუმლოებებს (ხარება, მართალ ელისაბედთან შეხვედრა, ქრისტეშობა, მირქმა და თორმეტი წლის იესოს დაკარგვა იერუსალიმში), ხოლო უკანასკნელი ხუთი მსჯელობა – დიდების საიდუმლოებებს (ქრისტეს აღდგომა, ამაღლება, სულიწმინდის მოფენა მოციქულებსა და დედა ღმრთისმშობელზე, მიძინება და ბოლოს ღმრთისმშობლის დიდება, რომლითაც იგი იმკობა უფლის მიერ დედამიწიდან ზეცაში მისი გადასვლის შემდგომ). ეპისკოპოს სერაფიმეს სქემაში რთული არ არის ორი შემდეგი მომენტის შენიშვნა: 1) მეცამეტე მსჯელობაში სულიწმიდის მოფენისას სინას მთაზე არის ღმრთისმშობელიც – ეს ტიპიურია დასავლური იკონოგრაფიისათვის და მეტად უჩვეულოა ბიზანტიურისათვის, მეტიც, ეს ხშირად მხილებულია როგორც ლათინობა; 2) გამოთქმა „დიდება, რომლითაც იგი იმკობა“ – დედა ღვთისა, ცოცხლად გვახსენებს კვლავ წმინდა დასავლური წარმოშობის ისეთ სიუჟეტს, როგორიც არის Couronnement de la vierge, რომელიც ზოგჯერ მე-19 საუკუნის რუსულ ხატებზეც გვხვდება. უნდა ვივარაუდოთ, რომ მეუფემ თავისი სქემა როზარიას კითხვის რომელიღაც დასავლური სახელმძღვანელოდან ისესხა. იყო რა მთელი არსებით მართლმადიდებელი, ეს რუსი ახალმოწამე არ უფრთხოდა დასავლეთს და წმიდა კირილესა და მეთოდეს და სხვა მრავალთა მსგავსად დასავლეთის ქრისტიანთა გამოცდილებიდან იმ კარგს იღებდა, რასაც იქ ნახულობდა. მართალია, მის სქემაში მაცხოვრის ვნების საიდუმლოებები არ არიან და მათგან მხოლოდ დედაღვთისმშობლის ჯვართან დგომა დარჩა, მაგრამ, სამაგიეროდ არის ღმრთისმშობლის შობა, ტაძრად მიყვანება, ეგვიპტეში ლტოლვა და კანაში ქორწილზე მოხდენილი სასწაული.
დოქტორი ვლ. გაასი და წმიდა კოტოლენგო
ქრისტიანული დასავლეთის მეექვსე ძღვენი რუსეთისა და კერძოდ მოსკოვისათვის არის დოქტორი თეოდორე პეტრეს ძე გაასი. ფრიდრიხ იოსებ გაასი 1806 წლიდან ცხოვრობდა მოსკოვში და 1853 წლის 16 აგვისტოს გარდაიცვალა. თავდაპირველად იგი უბრალოდ ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი, განათლებული და განსაკუთრებით პოპულარული, აქედან გამომდინარე კი ქალაქის ყველაზე შეძლებულ და მდიდარ ექიმთაგანი იყო, მაგრამ დროთა განმავლობაში ის ყველა დევნილის, როგორც პატიმართა, ისე უბრალოდ უსახლკაროთა და შავ მუშათა მთავარი მეგობარი და დამცველი გახდა. 1825-1826 წლებში ის შტადტ-ფიზიკუსი, ანუ ქალაქის მთავარი ექიმი იყო, შემდეგ საპატიმროებზე მზრუნველი კომიტეტის მდივანი, თავდაპირველად ეკატერინეს ძველ საავადმყოფოში მუშაობდა, შემდგომ, 1844 წელს მან უსახლკაროთათვის პოლიციის ახალი საავადმყოფოს გახსნას მიაღწია პოკროვსკის ჭიშკართან და ის ყველა უსახლკაროს, მიუსაფარის, შორიდან მოსული გლეხების, ჩამოსული ღატაკების, უმუშევარი ღარიბებისა და ყველასთვის, ვისაც ქალაქის საავადმყოფოებში არ იღებდნენ, თავშესაფრად აქცია. 1844 წლიდან 1853 წლამდე ამ დაწესებულებამ 30 ათასი გაჭირვებული ავადმყოფი მიიღო, რომელთაგან 21 ათასი გამოჯანმრთელდა. თეოდორე გაასის სამუშაო დღე თითქმის 24 საათს გრძელდებოდა, ის საავადმყოფოსთანვე ცხოვრობდა და მთელ პირად დანაზოგს ღარიბთა და პატიმართა წამლებზე, საჭმელსა და ტანსაცმელზე ხარჯავდა. რომანში „იდიოტი“ დოსტოევსკი წერს: „მოსკოვში ერთი მოხუცი ცხოვრობდა, ის იყო ‘გენერალი’, ანუ ნამდვილი სახელმწიფო მრჩეველი გერმანული სახელით; ის მთელი ცხოვრება საპყრობილეებსა და დამნაშავეებს შორის დაეხეტებოდა, ციმბირში გადასაგზავნმა ყველა პარტიამ იცოდა, რომ მას ‘მოხუცი გენერალი’ მოინახულებდა. ის თავის საქმეს სერიოზულობისა და ღვთისნიერების უმაღლესი ხარისხით ასრულდებდა… მათ ისე ესაუბრებოდა როგორც ძმებს, თუმცა ბოლოს მათ თავად მიიჩნიეს იგი მამად“. მოსკოვის უნივერსიტეტის კლინიკების დირექტორი პროფესორი ნოვიცკი 1891 წელს ყვებოდა თუ ერთხელ როგორ მიიღო საავადმყოფოში გლეხის გოგონა. „ამ თერთმეტი წლის მოწამეს იშვიათი და სასტიკი დაავადება სჭირდა, რომელიც წყლიანი სარკომის სახელით არის ცნობილი. სნეულებამ 4-5 დღის განმავლობაში მისი სახის ნახევარი, ცხვირის ძვალთან და ერთ თვალთან ერთად გაანადგურა… ეს შემთხვევა კიდევ იმით იყო გამორჩეული, რომ განგრენით დარღვეული ქსოვილები ისეთ სიმყრალეს ავრცელებდნენ, რომლის მსგავსიც მას შემდეგ თითქმის ორმოცწლიანი სამედიცინო პრაქტიკის განმავლობაში აღარსად მიგრძვნია. არც ექიმს, არც ფერშლებს, არც მოსამსახურეს და არც თვით ავადმყოფ გოგონასთან მყოფ მის მოყვარულ მშობელ დედას არ შეეძლოთ დიდხანს გაჩერება არათუ სნეულის სარეცელთან, არამედ იმ ოთახშიაც კი, სადაც საბრალო ტანჯული იწვა. ერთადერთმა თეოდორე გაასმა, რომელიც მე მივუყვანე ავადმყოფ გოგონას, გაატარა მასთან მიყოლებით სამ საათზე მეტი და თან კოცნიდა და ლოცავდა მას. ასეთი მონახულებები მომდევნო დღეებშიც განმეორდა, მესამე დღეს კი გოგონა გარდაიცვალა“.
ეს სიკეთის ფანატიკოსი, რომელიც უკიდურესად აღიზიანებდა ქალაქის ხელისუფლებას და უსაზღვროდ უყვარდა უბრალო ხალხს, ღრმად მორწმუნე და ეკლესიური ადამიანი იყო, იგი მცირე ლუბიანკაზე მდებარე წმიდა ლუდოვიკოს სახელობის კათოლიკური ტაძრის მრევლში ირიცხებოდა, მაგრამ ამის მიუხედავად, სწორედ მან მიაღწია წმიდა სამების ტაძრის აშენებას გადასაგზავნი ციხის მახლობლად ვორობიოვის გორებზე (Воробьевых горах), იგი პირადი სახსრებით ყიდულობდა სახარებებს სლავურ ენაზე (რუსული თარგმანი იმ დროისათვის ჯერ არ არსებობდა) და ლოცვანებს ღარიბებისა და ტუსაღებისათვის, მეგობრობდა მართლმადიდებელ მღვდლებთან, გალობდა საეკლესიო გუნდში და მუდმივად ლოცულობდა მართლმადიდებლურ ტაძრებში. როცა დოქტორი გაასი გარდაიცვალა, მის დაკრძალვაზე ათასობით ადამიანმა მოიყარა თავი, გაზეთები ჯერ არნახულ გასვენებაზე წერდნენ, ხოლო წმინდა ფილარეტმა, რომელიც იმ დროს მოსკოვის მიტროპოლიტი იყო, ახლადშესვენებულისთვის პანაშვიდების მართლმადიდებლურ ტაძრებში გადახდის ნება დართო. XIX საუკუნის პირველი ნახევრის მოსკოვში მან არანაკლებ მნიშვნელოვანი როლი შეასრულა, ვიდრე წმიდა მამა კოტოლენგომ ტურინში. შემთხვევით არ მომხდარა, რომ საბჭოთა მმართველობის ეპოქაში მისი ხსენებაც კი აკრძალული იყო. რჩებოდა რა კათოლიკედ, თუმცა ცხოვრობდა მართლმადიდებელთა შორის, იგი ნამდვილი სახალხო წმიდანი გახდა რუსი ხალხისათვის. უნდა ვივარაუდოთ, რომ მისი განსასვენებელი შემთხვევით არ არის ვვედენსკის (ტაძრად მიყვანების – მთარგმნ. შენ.), ანუ გერმანულ სასაფლაოზე, სწორედ იქ, სადაც ისეთი დიდი მართლმადიდებელი მოღვაწეები განისვენებენ, როგორებიც არიან მამა ალექსი მეჩევი, დედა ფამარი და ბერი ზოსიმა-ზაქარია. საოცარია, რომ დოქტორ გაასის თანადროულად კათოლიკურ იტალიაში როგორც სახალხო წმიდანმა სახელი გაითქვა შესანიშნავმა მხატვარ-პეიზაჟისტმა სილვესტრ შედრინმა, რომელიც თავისი ნახატებით რუსეთის თითოეული სკოლის მოსწავლისათვის არის ცნობილი. ის მართლმადიდებლად რჩებოდა, თუმცა კათოლიკეთა შორის ცხოვრობდა სორენტოში, მფარველობდა ღარიბებსა და უსახლკაროებს და მათ სიყვარულსა და თანადგომას ჩუქნიდა, ამ ყველაფრის გამო ადგილობრივი მოსახლეობა მას გარდაცვალების შემდეგაც ისე სცემდა თაყვანს, როგორც ღვთის კაცს. ს. შედრინი 1830 წელს გარდაცვლილა და სორენტოშივე მდებარე სან-ვიანჩენცოს კათოლიკურ მონასტერში დაუკრძალავთ. ჯერ კიდევ XX საუკუნის დასაწყისში მისი საფლავი ამ ტაძარში იყო, მაგრამ შემდეგ მონასტრის გაუქმებისა და კერძო მფლობელობაში გადასვლის გამო, ქალაქის სასაფლაოზე გადაიტანეს. მხატვრის გარდაცვალებიდან დაახლოებით 20 წლის შემდეგ სორენტოში მყოფმა ნ. რამაზანოვმა ერთი მოხუცი მეთევზისგან მოისმინა თუ როგორ „ეხმარებოდა იგი ღარიბებს, ავადმყოფებს, უბედურებს, ხშირად არჩენდა მთელ ოჯახებს, მთხოვნელებს აძლევდა ყველაფერს, რაც კი გააჩნდა“ (“Москвитянин”, 1852, N 3, кн. 1, февраль, с. 237). საფიქრებელია, რომ დოქტორი გაასიც და სილვესტერ შედრინიც მათი მისიებისთვის შემთხვევით არ იყვნენ მოწოდებულნი. განა სწორედ ეს გზა, რომელშიც პროზელიტიზმის აჩრდილიც ან ერთი ეკლესიის მხრიდან მეორის უპატივცემლობის ნასახიც კი არაა, არამედ მხოლოდ სიყვარული სუფევს, არ მიგვიძღვის ქრისტესკენ მომავალში, XXI საუკუნესა და ახალ ათასწლეულში?!
ფ. პ. გაასმა უკვე XIX საუკუნეში გვიჩვენა ქმედითი ქრისტიანობის ის გზა, რომელსაც მიუყვებიან დედა ტერეზა, ძმა შარლ დე ფუკოს უმცროსი დები და ყველა ის, ვინც საკუთარი მრწამსის რეალიზებას გაუბედურებულ, ავადმყოფ და დაჩაგრულ ადამიანთა შორის შრომაში ახდენს. მოქმედების ქრისტიანობის სახე – აი ქრისტიანული დასავლეთის კიდევ ერთი საბოძვარი მართლმადიდებლური აღმოსავლეთისათვის, ძღვენი, რომელიც ჩვენ პირველად დოქტორი გაასის შემდგომ გერმანელის და დაბადებით ლუთერანის – წმიდა ელისაბედ თეოდორეს ასულის ხელიდან მივიღეთ, ახლა კი დედა ტერეზასა და მისი მრავალი დისაგან ვიღებთ.
* * *
იმისათვის, რომ დასავლეთი აღმოსავლეთს მოვწყვიტოთ, ან პირიქით, მართლმა-დიდებლობა მოვაქციოთ ქრისტიანული დასავლეთის სამყაროსთან მრავალმხრივი კონტაქტებისაგან იზოლაციაში, პირველ ყოვლისა ისტორიაზე უნდა ვთქვათ უარი, დავივიწყოთ მისი ის ორი ათასწლეული, რომელთა განმავლობაშიც, თუმცა არა უპრობლემოდ, მაგრამ მაინც ერთ მიწაზე ვცხოვრობდით, ერთი ღმერთი გვწამდა, ერთ იესოს ვიყავით შედგომილნი, ერთ ბიბლიას ვკითხულობდით და ცივი მსოფლიოსათვის ერთ თბილ შუამდგომელს – ყოვლადწმიდა ქალწულ მარიამს ვევედრებოდით. ამისათვის საჭიროა, უარი ვთქვათ ცოცხალი ადამიანების ათობით თაობის, მათ შორის სლავთა განმანათლებლების კირილესა და მეთოდეს და ჩვენი სხვა მრავალი წმიდანის გამოცდილებაზე, რომლებიც შეურყვნელად იცავდნენ რა იმ ბიზანტიურ-სლავურ ტრადიციას, რომელშიც აღიზარდნენ და ღრმად იყვნენ ფესვგადგმული და დამკვიდრებულნი, იმავდროულად არ უფრთხოდნენ დასავლეთში მცხოვრები თავიანთი ძმებისა და დების გამოცდილებას. ალბათ, ეს არამარტო საჭირო არ არის (იმაზე რომ არაფერი ვთქვათ, რომ სახიფათოა, რადგან ისტორიაზე ყოველგვარი ძალადობა სახიფათოცაა და მავნებელიც), არამედ უბრალოდ უაზრობაა.
მთარგმნელის შენიშვნები:
[1] „ღმერთო მილხინე ცოდვილსა ამას“.
[2] ქართულში აქაც კვლავ სიტყვა „გვილხინე“ გვხვდება, სლავურში კი – „очисти грехи наша…“.
[3] როგორც ტექსტში უკვე იყო აღნიშნული, ხსენებული დღესასწაული უცნობია რუსეთის გარდა სხვა ეკლესიებისათვის, შესაბამისად არ არსებობს არც მოყვანილ ტროპარ-კონდაკთა ქართული თარგმანი. ამიტომ აღნიშნული პასაჟები ჩვენ თვითონ ვთარგმნეთ. აქვე მოვიყვანთ ამ საღმრთისმსახურო ტექსტების რუსულ დედნებსაც: “Пастырь Христова стада, отче, иным овцам посылаешися, к латинскому языку, да всех удивиши чудесы твоими и ко Хрис приведеши, блаженне, Емуже о нас молися непрестанно” (1: 3) и далее: “Благословен Господь Бог наш, яко прослави святителя во странах, чудес струи испушающа, в Мирех и в латинех вся исцеляюща, и в России милостивно посещающа” (9: 1). და “град Барский радуется и с ним вселенная вся ликовствует песньми и пеньми духовными” (тропарь).
[4] როზარიას წესი XIII საუკუნეში გაჩნდა კათოლიკურ სამყაროში და მას ძირითადად დომინაკანელები ავრცელებდნენ. იგი  ოთხი ნაწილისაგან შედგება და მთელი კვირის განმავლობაში სრულდება. თითოეული მათგანი თავის მხრივ ხუთად იყოფა და სახარებისეული ისტორიის ე. წ. სიხარულის, ნათლის (დაემატა იოანე-პავლე II დროს), წუხილისა და დიდების საიდუმლოებებისადმია მიძღვნილი.
რუსულიდან თარგმნა მღვდელმა არჩილ ხაჩიძემ (წიგნიდან: Священник Георгий Чистяковь. Размышления с Евангелием в руках. М., 1996).
გამოქვეყნდა კრებულში: თინიკაშვილი, . (რედ.). აღმოსავლურდასავლური ქრისტიანობა. სტატიათა კრებული. თბ., სულხანსაბა ორბელიანის ჰუმანიტარულ მეცნიერებათა უნივერსიტეტი 2009, გვ. 49-72.
Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s