მეშჩერინოვი – დღევანდელი გამოწვევები: მზერა რუსეთიდან

ავტორი: იღუმენი პეტრე მეშჩერინოვი
უწყვეტი კავშირი
საუბარი უნდა დავიწყოთ იმ ფაქტით, რომ მრავალი საუკუნის მანძილზე, რუსეთის ორთოდოქსული (ზოგადად, ორთოდოქსული ეკლესიის) და დასავლური ქრისტიანული კონფესიების, კერძოდ, კათოლიკე ეკლესიის პარალელურად, არსებობის ათასწლოვან პერიოდში, ქრისტეს ეკლესიის ღრმა ერთობა, ოფიციალური საეკლესიო სტრუქტურების მიერ მისი აუღიარებლობის მიუხედავად, კვლავ რეალურ ფაქტად რჩება.
აღმოსავლეთისა და დასავლეთის ეკლესია 1054 წელს მხოლოდ ფორმალურად გაითიშა და არა არსობრივად. აშკარად ღვთიური ჩანაფიქრი დევს იმ ფაქტში, რომ აღმოსავლური ეკლესია პირველ ათასწლეულში უფრო აქტიური იყო საღვთისმეტყველო, ესთეტიკისა და სოციალურ-კულტურულ სფეროში. ასეთი აქტიურობა კი ძვირად დაუჯდა, რადგანაც შემდგომ მას სახელმწიფოსთან შეუღლება მოუხდა. თუმცა, იმ დროს, სახელმწიფოს გარდა, პრაქტიკულად, შეუძლებელი იყო განვითარებულიყო ის, რასაც დღეს ორთოდოქსიას ვუწოდებთ. დროთა მსვლელობაში, მართლმადიდებლობა, რათა მას განვითარება შეძლებოდა, კერძო ინტერესებმა გადაფარა, ხოლო ეკლესია, ბიზანტიურ სახელმწიფოსთან ერთად, დაღმართზე დაეშვა.
კონსტანტინოპოლის დაცემის შემდეგ, რომელმაც მოასწრო  რუსეთისთვის “გადაეცა ესტაფეტა”, აღმოსავლური ეკლესია ოტომანების უღელქვეშ აღმოჩნდა, ანუ იმ პირობებში, როცა მას არ შეეძლო არანაირი თეოლოგიური, ლიტურგიული, ან თუნდაც სოციალურ-კულტურული განვითარება; ეკლესიაც სხვას ვერაფერს ახერხებდა, თუ არა მხოლოდ წარსულის საგანძურის მოფრთხილებას. თავის მხრივ, რუსეთს, რომელმაც მიიღო ბიზანტიური მართლმადიდებლობა, არ ჰყავდა ისეთი საზოგადოება, რომელიც შესაფერის ნიადაგს მოუმზადებდა იმას, რაც კრეატურულად მიესადაგებოდა და გაყვებოდა ეკლესიის საღვთისმეტყველო მემკვიდრეობის განვითარების გზას; ამიტომაც დაცვა-გაფრთხილება და კონსერვატიზმი თავიდანვე იქცა რუსული საეკლესიო ცხოვრების განუყოფელ ნაწილად. ცხადია, შვიდი საუკუნის მანძილზე მართლმადიდებლობამ რუსეთში სამზეოზე გამოიტანა თავისი უმნიშვნელოვანესი მხარეები: ეკლესიის ორიგინალური არქიტექტურა, რუსული ხატები (უნიკალური თავისი  ჟანრით), და მონოდიური ანტიკური მელოდიები, აღარაფერს ვამბობთ რუსი წმინდანების უზარმაზარ ქრისტიანულ სიქველეზე. აქ არაფერია საკამათო. თუმცაღა, ამ ყველაფერს ორი მკაფიო ნიშან-თვისება ახასიათებდა. პირველი – პეტრე I-მდე  რუსეთის ეკლესიამ საკუთარი თავი გამოავლინა მხოლოდ ესთეტიკის, და არა თეოლოგიურ, აღმზრდელობით, ან სოციალურ სფეროში. მეორე –  ზემოთქმულიდან გამომდინარე, რუსი წმიდანების გმირობამ, სამწუხაროდ, ნაყოფი ვერ გამოიღო რუსი ხალხის ცხოვრებაში, ეს მხოლოდ “თავისთავად” მოხდენილ ფაქტად დარჩა: ცხოვრება თავის გზას მიუყვებოდა, ხოლო წმიდანობა თავისას. წმიდანობა რუსულ რეალობაში უწინარესად გამოიხატებოდა  ცოდვილიანი ცხოვრებიდან განდგომით, ხოლო საერო ცხოვრება არ იღებდა ქრისტიანული ეთიკის ავთენტურ  თესლს.
დასავლეთში, როგორც სახელმწიფოები, ასევე მათი ეკლესიები, ანტიკურ ხანასა და შუასაუკუნეებში, განვითარების ფაზაში იმყოფებოდნენ. მეორე ათასწლეულის დასაწყისში ეს პერიოდი დასრულდა, ეკლესიამ შეაფასა თავისი დამოუკიდებლობა სახელმწიფოსთან მიმართებაში და მიაღწია განვითარების შესაძლებლობას: უპირველესად, თეოლოგიურ და განათლების სფეროში, აქედან გამომდინარე კი – სხვა სფეროებშიც.
აშკარაა, და როგორც აღვნიშნე, განგების ძალაც ურევია იმაში, რომ მეორე ათასწლეულში ეკლესიის აქტიურობამ დასავლეთში გადაინაცვლა და დასავლურმა ეკლესიამ დაიწყო აღმოსავლურის გამოკვება. ამ გზით, მუხედავად ფორმალური გათიშვისა, ქრისტეს ეკლესიისთვის საჭირო ერთობა უფრო მეტად იწყებს გამჟღავნებას. ამის დასტურად მრავალი მაგალითის მოყვანა შემიძლია: მე მხოლოდ სამს მოვიყვან.
პირველი, თეოლოგიურ სფეროში: ორთოდოქსულმა ეკლესიამ უპირობოდ მიიღო შვიდი წმიდა საიდუმლოს მოძღვრება, საღვთო წერილი და წმიდა ტრადიცია; მაგრამ ეს მოძღვრება და ფორმულირება ტრენტოს კრების შედეგი გახლდათ;
მეორე მაგალითი: ცოდნას მოწყურებული ორთოდოქსები (მეტადრე, ბერძნები) წყურვილს დასავლეთში იკლავდნენ. სწავლის პერიოდში ისინი კათოლიციზმს ეწაფებოდნენ, მერე კი ისევ ორთოდოქსობას უბრუნდებოდნენ. ამის ნათელი მაგალითია წმიდა მაქსიმე ბერძენის ბიოგრაფია;
და ბოლოს, მესამე მაგალითი, ყველაზე ცხადი და დამაჯერებელი: თავად რუსეთის გული, ანუ მოსკოვის კრემლის მიძინების კათედრალი, 1475-1479 წლებში აგებულ იქნა არა ბერძენის, არც მისი თანამოძმე ორთოდოქსის, არამედ კათოლიკე არისტოტელე ფიორავანტის მიერ.
აქედან უნდა დავასკვნათ, რომ მჭიდრო საეკლესიო ცხოვრების გარდა, რუსეთის კავშირები დასავლეთთან არასოდეს გაწყვეტილა. რასაკვირველია, ეს ეხებოდა უწინარესად კომერციულ და ტექნიკურ სფეროს. სწორედ ამ კავშირების ზეგავლენით შეიქმნა XVII-XVIII სუკუნეებში პარადოქსული სიტუაცია: ერთი მხრივ, რუსული მენტალიტეტი, ოდითგანვე იზოლაციონისტური, ტრადიციულად თავს გათიშულად თვლიდა დასავლეთისგან და ამ უკანასკნელს  ერესში ჩაძირულად აღიქვამდა, მეორე მხრივ, დასავლური ცხოვრებისთვის დამახასიათებელი ნიშნები ნელ-ნელა იჭრებიან ჰერმეტულად დაცულ რუსულ საზოგადოებაში, განსაკუთრებით კი, ელიტურ წრეებში. თავად ეკლესიაში მომწიფდა შეგნება იმისა, რომ განათლება აუცილებელი იყო. ამ თვალსაზრისით, გადამწყვეტი როლი ითამაშა სქიზმამ. თეოლოგიური ლიტერატურის არარსებობამ და განათლების უქონლობამ, ეკლესიის ცხოვრების დაყვანამ გარეგნულ ნიშნებამდე, და ამის შედეგად, სულიერი  და ეთიკური პრინციპების სიმწირემ, არა მხოლოდ საერო, არამედ სასულიერო სარბიელზე, წარმოშვა ის ტრაგედია, რამაც მოიცვა ეს ეკლესია და მთელი საზოგადოება.
როგორც ბოლოდროინდელი ანალიზით ირკვევა, კათოლიკე ეკლესიისთვის რეფორმა დიდი წყალობა იყო, რამეთუ მან სტიმული მისცა ეკლესიას, კრიტიკულად შეეხედა საკუთარი თავისთვის, გაეცნობიერებინა მრავალი რამ, რაც მართებული გახლდათ. ასევე ერთგვარი წყალობა იყო რუსული მართლმადიდებელი ეკლესიისთვის ძველმორწმუნეთა სქიზმა, რის შედეგადაც  იგი განიწმინდა კონსერვატული და ბურუსით მოცული ელემენტებისგან  და დღის შუქზე გამოიტანა ის დილემა, რის წინაშეც იდგა: ან უნდა ჩაძირულიყო სტაგნაციურ პირობებში, ან უნდა შეცვლილიყო, განახლებულიყო, და ეს შესაძლებელი იყო მხოლოდ დასავლური ერუდიციის წყალობით, რადგანაც, უბრალოდ, სხვა არ არსებობდა: ბერძნები თურქეთის უღელქვეშ იმყოფებოდნენ, ხოლო რუსულ ეკლესიას, არსებობის შვიდი საუკუნის მანძილზე, თავისი განათლება არ შეუქმნია.

 

პეტრეს რეფორმა დადე ფაქტოერთობა
რუსული მართლმადიდებლური ეკლესიის ცხოვრებაში უდიდესი მოვლენა გახლდათ პეტრე I-ის რეფორმა. დღემდე არ შეწყვეტილა კამათი მისი ფიგურისა და მის მიერ განხორციელებული ცვლილებების ირგვლივ. ვთვლი, რომ ეს, მართალია, ძვირად დაუჯდა პეტრე I-ს, მაგრამ მან გაახანგრძლივა რუსული ეკლესიის სიცოცხლე და ახალი ენერგია შთაბერა მას. პეტრეს რეფორმის გარეშე, ჩვენი ეკლესია, თავისი შინაგანი რესურსებით, ვერანაიარად ვერ გასცილდებოდა ჰერმეტულ იდეოლოგიას, რამაც იგი სქიზმამდე მიიყვანა და ისიც გაიზიარებდა ,,მარიონეტებად ქცეული,, ანტიკური აღმოსავლური ეკლესიების ბედს. ,,მათი ნაყოფით იცნობთ მათ” (მათ. 7,20), გვეუბნება სახარება; XIX საუკუნის ბოლოს ეს ნაყოფი უკვე მკაფიოდ თვალშისაცემი გახლდათ. თავბრუდამხვევი სისწრაფით განვითარდა არა მხოლოდ თეოლოგიური აზროვნება, არამედ, ზოგადად საეკლესიო ცხოვრების სხვა ასპექტებიც; რუსულ ეკლესიას უკვე ოთხი თეოლოგიური აკადემია გააჩნდა, რუსული რელიგიური მეცნიერება მსოფლიო დონეს ტოლს არ უდებდა. 1917-1918 წლების კრებამ აჩვენა, თუ რამხელა შესაშური პოტენციალი დაგროვდა ეკლესიაში პეტრე I-ის მიერ გატარებული რეფორმით. შემდგომში რომ არ მომხდარიყო ძალადობრივი გახლეჩა, რაც ბოლშევიკური რეჟიმის მხრიდან მთელ ქვეყანასთან ერთად იწვნია ეკლესიამაც, ჩვენ აქამდეც შემოქმედებითად განვვითარდებოდით და ამ პოტენციალის ნაყოფს დღესაც ვიგემებდით.
მაინც რა გააკეთა ასეთი პეტრე I-მა? ცხადია, იყო მრავალი გაუმართლებელი მსხვერპლი და საეკლესიო მმართველობის კანონიკური მართლმადიდებლური სტრუქტურის ნგრევა, მაგრამ პეტრე I-მა ლუთერულ მოდელზე დამყარებული, ახალი ადმინისტრაციული საეკლესიო სისტემის დაარსებითა და თავის საკადრო პოლიტიკაში სამხრეთ რუსეთის ეპისკოპოსებზე არჩევანის გაკეთებით, კარი გაუხსნა საეკლესიო განათლებას; რადგანაც ეს ერუდიცია უკრაინიდან მოდიოდა, და იგი არსობრივად, მთლიანად კათოლიკური იყო, რუსეთის პირველმა იმპერატორმა, პრაქტიკულად, რუსული მართლმადიდებლობა დააახლოვა დასავლურ ეკლესიასთან და ამით, სავსებით გაუცნობიერებლად, კიდევ ერთხელ მისცა შესაძლებლობა, არა ოფიციალური გზებით, მაგრამ ფაქტობრივად გამოევლინებინა ეკლესიის გაუთიშავი ერთობა. თავად ის ფაქტი, რომ რუსულმა ეკლესიამ, რომელიც მძიმედ განიცდიდა სქიზმას და პეტრეს რეფორმას, მთლიანად მიიღო და გაითავისა სამხრეთ რუსეთის საეკლესიო ერუდიცია, ეს კიდევ ერთხელ ამოწმებს რუსული მართლმადიდებლობის კეთილგონიერებას და საყოველთაო ეკლესიასთან ღრმა ერთობას.
ჩვეულებრივ, ,,მოსკოვის რუსეთის” («Московской Руси»)  მომხრეები საყვედურებს გამოთქვამენ სინოდის პერიოდზე, რადგანაც ფიქრობენ, რომ მან დაასუსტა რელიგიური ცხოვრება. ეს სიცრუეა. პირიქით, სწორედ სინოდის პერიოდში გამოჩნდნენ დიდი წმიდანები, მარტო წმიდა სერაფიმე საროველის გახსენება რად ღირს. ხოლო ისეთ წმიდანებს, როგორიც იყვნენ მოსკოვის მიტროპოლიტი ფილარეტი ან თეოფანე დაყუდებული, თავისი დროის უგანათლებულესი ადამიანები, ვერ წარმოშობდა სინოდამდელი “უწიგნური” პერიოდი.
თავად ის ფაქტი, რომ სინოდის პერიოდში ეკლესიის ერთობა განსაკუთრებით მკაფიოდ წარმოჩინდა, ეს იმდრონდელი რუსი წმიდანების ყოველდღიური ცხოვრებითა და მათი ნაყოფიერი მოღვაწეობითაც ჩანს. ასე, მაგალითად: წმიდა იოანემ (მაქსიმოვიჩი), ტობოლსკის მიტროპოლიტმა ორთოდოქსულ წესში შეიტანა რამდენიმე, სხვა კონფესიების ავტორთა მის მიერ დამუშავებული ტექსტები: XVII საუკუნის კათოლიკე ავტორების, ამბროჯო მარლიანის Thearum politicum (,,თეატრონი“) და ბენედიქტუს ვან ჰეტენის Regia via crucis; ლუთერელ იოან გერჰარდის edidationes Sacrae (,,წმინდა განსჯანი“); ასევე, ცნობილი Heliotropium, 1627 წელს გამოცემული, გერმანელი კათოლიკე მწერლის იერემია დრექსელის ამავე სახელწოდების ტრანსპონირებული ნაშრომი.  დღემდე ყველაზე ცნობილი და პოპულარული ასკეტური ხასიათის ტექსტი რუსეთის ეკლესიაში არის იტალიელი ბერის, ლორენცო სკუპოლის (1530-1610) „სულიერი ბრძოლები” (Il combattimento spirituale), რომელიც გადაამუშავა წმ. ნიკოდემუს მთაწმინდელმა და გამოსცა წმ. თეოფანე დაყუდებულმა, რომელიც, თავის მხრივ, კითხულობდა და თარგმნიდა ჟენევის ეპისკოპოსის, წმიდა ფრანცისკო  სალეზიელის (1567-1622) ნაშრომებს. კათოლიკური მხატვრობა და დასავლური პოლიფონიური გალობა ხომ სრული სახით დამკვიდრდა რუსული ეკლესიის წესში.
ამ წმიდანებმა არ უარყვეს დასავლური ღირებულებები: საკმარისია, გავიხსენოთ ლათინური სტილით შესრულებული ღვთისმშობლის ხატი, რომლის წინაშეც ლოცულობდა წმიდა სერაფიმე საროველი, ასევე წმიდა თეოფანე დაყუდებულის მიერ დაწერილი ხატები. სხვა კონფესიის წარმომადგენელთა ხელოვნების მიღების ფაქტები ნათლად დასტურდება რუს წმიდანთა ორი უმნიშვნელოვანესი ფიგურის, წმ. დიმიტრი როსტოველისა და წმ. ტიხონ ზადონელის ცხოვრებითა და მოღვაწეობით.

 

მიბაძვა ქრისტესიდა ნამდვილი ქრისტიანობა” 
წმ. დიმიტრი როსტოველი, უწინარესად, ცნობილია თავისი თორმეტტომეულით – „წმიდანთა ცხოვრება”, რამაც უზარმაზარი გავლენა მოახდინა მთელ რუსულ კულტურაზე. ეკლესიის ისტორიის კვლევისას, წმ. დიმიტრიმ მასალები მოიძია როგორც ორთოდოქსული, ასევე – და უმეტეს შემთხვევაში, – კათოლიკური წყაროებიდან. წმ. დიმიტრი მოწიწებას იჩენდა დასავლეთის წმიდანთა მიმართ, მათ შორის, ეკატერინე სიენელისადმი, რომელსაც იგი ეკლესიის ყველაზე დიდ მასწავლებლად მიიჩნევდა. მან გაიზიარა ლათინური რი სწავლება ღვთისმშობლის შესახებ, მის სახელთანაა დაკავშირებული ორთოდოქსული ლოცვის პრაქტიკაში კათოლიკური სავარდის დანერგვა, რაც Ave Maria-ს ტექსტზეა აგებული (აღსანიშნავია, რომ წმ. სერაფიმე საროველი თავის ცნობილ „ერისკაცთა წესში” ურჩევდა ყველას, დღის მთელი მეორე ნახევარი ამ ლოცვისთვის დაეთმოთ). ყოველივე ამას ხელი არ შეუშლია წმ. დიმიტრისთვის, დარჩენილიყო ორთოდოქსიის შუქურად და მართლმადიდებელი ეკლესიის მიერ წმიდანად შერაცხულიყო. მისი ერთ-ერთი საყვარელი წიგნი გახლდათ ევროპაში პოპულარული ,,მიბაძვა ქრისტესი” – De Imitatione Christi, რომელიც დაწერილია არა უგვიანეს 1427 წლისა, და რომლის ავტორად, სავარაუდოდ, გერმანელი ბერი და მღვდელმსახური თომა კემპელი (დაახლოებით 1380-1471) მიიჩნევა. XVIII ს-დან ეს ნაშრომი ისე ფართოდ  გავრცელდა რუსეთში, რომ მთელი ორი საუკუნის მანძილზე იგი განათლებული რუსული საზოგადოებისვის სამაგიდო წიგნად (vademecum) იქცა. თომა კემპელის ამ ნაწარმოებს დიდად აფასებდა წმ. ფილარეტ მოსკოველი, ხოლო წიგნის რუსულენოვანი თარგმანის უამრავი ნიმუშიდან ყველაზე ცნობილია 1869 წელს, წმიდა სინოდის ობერ-პროკურორის, კ. პობედონოშევის მიერ შესრულებული ვარიანტი. ყოველივე ეს მეტყველებს იმაზე, რომ თომა კემპელის წიგნი რუსული კულტურული და სასულიერო ცხოვრების განუყოფელი ნაწილი გახდა.
თუკი წმ. დიმიტრი როსტოველი თავისი სასულიერო მოღვაწეობით ადასტურებს ქრისტეს ეკლესიის ერთობას კათოლიციზმთან მიმართებაში, XVIII საუკუნის კიდევ ერთი დიდი წმიდანი ტიხონ ზადონელი ლუთერული სულიერების დახმარებით, ამდიდრებს მართლმადიდებლობას. ვთვლი, რომ პროტესტანტიზმის აღმოცენება უდავოდ ღვთის ნების გამოხატულება გახლდათ, რამეთუ მან სააშკარაოზე გამოიტანა ქრისტიანობის ის არსებითი მხარეები, რასაც, ისტორიულად, შუასაუკუნეების სასულიერო ცხოვრება ვეღარ აცნობიერებდა, ვეღარ გრძნობდა და ვეღარც ახორციელებდა. მხედველობაში მაქვს ადამიანისა და ღმერთის პირადი ურთიერთობა, რომელიც ცოცხალი რწმენის ფუნდამენტია.
იოჰან არნდტი (1555-1621),  ქალაქ კიოლნის მმართველი, ლუნებურგის გრაფი: ლუთერანი ავტორი, რომლის ბიოგრაფიაც  კონფესიურობის საზღვრებს სცილდება, წერს ნაშრომს „ნამდვილი ქრისტიანობა“, სადაც საუბრობს ადამიანის შინაგან, სულიერ ცხოვრებაზე ქრისტეში, რაც, მისი აზრით, სწორედ ეკლესიური ცხოვრების საფუძველია. პარადოქსია, რომ იოჰან არნდტმა, ლუთერელმა, ობიექტურად აღადგინა წმიდა მამათა ტრადიცია და თავის ნაშრომში მათ სახელებს ავტორიტეტულ წყაროდაც კი იშველიებს, ასეთებია მაგალითად, წმ. ირენეო ლიონელი, წმ. ავგუსტინე, წმ. ამროჯიო, წმ. მაკარი დიდი, წმ. კვიპრიანე კართაგენელი, ბასილი დიდი, იოანე ოქროპირი; მისტიკოსი მამები: ბერნარდო კარავალი, ბონავენტურა, ტაულერი. არნდტზე დიდი ზეგავლენა მოახდინა ასევე თომა კემპელის წიგნმა „მიბაძვა ქრისტესი”, საიდანაც მას ხშირად მოჰყავს ციტატები.
1609 წელს გამოქვეყნებული არნდტის „ნამდვილი ქრისტიანობა” მთელ ევროპაში გავრცელდა და უჩვეულო პოპულარობა მოიპოვა თვით რუსეთშიც. პირველი რუსულენოვანი თარგმანი  შესრულდა 1735 წელს ქალაქ ჰალეში, ფსკოვის მომავალი არქიეპისკოპოსის, სიმონ ტოდორსკის მიერ, რომელიც მაშინ იქ იღებდა განათლებას. არნდტმა დიდი წვლილი შეიტანა პიეტიზმის განვითარებაში (მიმდინარეობა ლუთერულ ეკლესიაში), რომლისთვისაც დამახასიათებელია განსაკუთრებული მნიშვნელობის მინიჭება პირადი ღვთისმოსაობისთვის, მორწმუნეთა რელიგიური განცდები, ღმერთთან ცოცხალი ურთიერთობის განცდა, და ასევე, განცდა მუდმივი მყოფობისა ღვთის ფხიზელი და მკაცრი ,,თვალის” ქვეშ. წმიდა მამათა მისტიციზმი და პიეტიზმი ეკლესიის ღრმა ერთობის კონტექსტში ერთი და იგივე წესრიგის  ორი ფენომენია; ეს აშკარად გამოჩნდა წმიდა ტიხონ ზადონელის ცხოვრებასა და მოღვაწეობაში. მასზე ძლიერი შთაბეჭდილება მოახდინა სიჭაბუკის წლებში წაკითხულმა არნდტის წიგნმა, რომელსაც ისეთ მაღალ შეფასებას აძლევდა, რომ ბიბლიის შემდეგ მეორე წიგნად მიიჩნევდა: „ჯერ წმინდა ბიბლია წავიკითხოთ… დღითა თუ ღამით, მისით ვსაზრდოობდეთ; მერე კი წავიკითხოთ არნდტი…” – წერდა წმიდანი ერთ, კეთილშობილური წარმომავლობის ქალბატონს. არნდტის მიბაძვით, წმიდა ტიხონმაც დაწერა წიგნი იმავე სათაურით, როგორიც ეწოდებოდა ლუთერელი ავტორის ნაშრომს: „ნამდვილი ქრისტიანობის შესახებ”. უნდა ითქვას, რომ რევოლუციამდე არნდტის წიგნი რამდენჯერმე გამოიცა და ისეთი დიდი ავტორიტეტით სარგებლოდა, რომ XIX საუკუნემდეც კი, მას, როგორც ჯილდოს, გადასცემდნენ მართლმადიდებელი სასულიერო სემინარიის კურსდამთავრებულებს.
თომა კემპელი და იოჰან არნდტი სწორედ რომ საერთო ქრისტიანულ სულიერებას გამოხატავდნენ, რაც ორგანულად შეითვისა რუსულმა ეკლესიამ.
ამრიგად, შეგვიძლია განვაცხადოთ, რომ ეკლესიის ერთობა იყო ძირითადი მიმართულება პეტრეს შემდგომი პერიოდის რუსეთში. ის მრავალი მიმართულებით გამოიხატებოდა: დასავლური საღვთისმეტყველო განათლებისა და საეკლესიო მმართველობის სისტემის გადმოღება; საეკლესიო ხელოვნება და სპონტანური სულიერება, რომელიც აერთიანებდა კათოლიკური და ლუთერული სულიერების საუკეთესო ასპექტებს; და ბოლოს, რუსული ეკლესიის მიერ სხვა კონფესიების ფრთხილი განსჯა (განსხვავებით ბერძნული ეკლესიებისგან); მოვიყვან ორ ციტატას. წმიდა ფილარეტი წერდა: „იცოდე, რომ… საღვთო წერილის სიტყვებზე დაყრდნობით, ვერ შევკადრებ, რომ ცრუ ვუწოდო იმ ეკლესიას, რომელსაც სწამს, რომ იესო არის ქრისტე; …აღმოსავლურია ეკლესია თუ დასავლური, ორივე ღვთისგანაა… რამეთუ ერთიცა და მეორეც აღიარებს განკაცებულ იესო ქრისტეს”. წმ. თეოფანე დაყუდებული, ლუთერულ ეკლესიაში ზიარების საიდუმლოს შესახებ  წერდა: “ჩვენ როდი ძალგვიძს განვსაჯოთ, თუ რამდენად აქვს ღვთის წყალობა ამ ეკლესიას”. უფალი ამბობს: „თქვენი რწმენისამებრ მოგეგოთ!” (მათ.9,29). დიახ, ყველას თავისი რწმენისამებრ მიეგება.
რუსული მართლმადიდებლობა ყოველთვის ცდილობდა, რომ მსჯავრი არ დაედო სხვა კონფესიის ქრისტესმიერი და-ძმებისთვის, ფორმალურად ან ოფიციალურად.

 

წმიდა ეგნატე ბრიანჩანინოვის ზეგავლენა
რუსული მართლმადიდებლობა ყოველთვის ცდილობდა, რომ მსჯავრი არ დაედო სხვა კონფესიის ქრისტესმიერი და-ძმებისთვის, ფორმალურად ან ოფიციალურად.
თუმცაღა, ამგვარი მსჯავრი ცალკეული პირების მხრიდან მაინც წამოვიდა, რომლებიც ბედავდნენ, ელაპარაკათ ეკლესიის სახელით. XIX საუკუნიდან  აშკარად იკვეთება ოპოზიციური მიმართულება ქრისტეს ეკლესიის ფაქტობრივ, არაფორმალურ ერთობაში. ამასთან დაკავშირებით, ორ ცნობილ პირს დავასახელებ: ა. ს. ხომიაკოვი, სლავოფილური მოძრაობის სულისჩამდგმელი  და წმ. ეგნატე ბრიანჩანინოვი. ხომიაკოვის შეხედულებები ცალკე საუბრის თემაა, მე მხოლოდ იმას აღვნიშნავ, რომ მან დასავლელ ქრისტიანებს წაართვა ყოველგვარი შანსი არა მარტო იმისა, რომ ისინი ყოფილიყვნენ ქრისტეს ეკლესიის წარმომადგენლები, არამედ ჰქონოდათ კეთილსინდისიერი რწმენა და ქრისტიანული სიყვარული.
შევჩერდები წმიდა ეგნატეს ფიგურაზე, რადგანაც პოსტსაბჭოურ რუსეთში სწორედ მისი იდეები გავრცელდა ძალზე ფართოდ და, ნიშანდობლივად, განაპირობა იმ ადამიანთა აზროვნება, რომლებიც საბჭოელი ადამიანებიდან მორწმუნე მართლმადიდებლებად იქცნენ.
წმიდა ეგნატე დაიბადა 1807 წელს და გარდაიცვალა 1867 წელს. ჩვენთვის მნიშვნელოვანია, ხაზი გავუსვათ ორ გარემოებას: მის განწყობას, რაც გამოიხატებოდა ყველა ფრონტზე ოპოზიციურ დამოკიდებულებაში, და იმ ფაქტს, რომ მას არ მიუღია თეოლოგიური განათლება, თუმცა საფუძვლინად ჰქონდა წაკითხული მართლმადიდებელ მამათა ასკეტური თხზულებანი. წმიდა ეგნატემ დაგვიტოვა მრავალი ნაშრომი, ცხადია, მეტ-ნაკლები მნიშვნელობისა. მისი სწავლება სიფხიზლეზე, სულიერებაზე, ასკეტური პრაქტიკის კერძო ასპექტებზე ფასდაუდებელი და სასიცოცხლო მნიშვნელობისაა. მაგრამ წმიდა ეგნატე გვერდს უვლის ზოგად ასპექტებს და მისი შეხედულებები ქრისტიანული, საეკლესიო და საზოგადოებრივი ცხოვრების სხვადასხვა საკითხებზე უფრო ხშირად გამოირჩევა ვიწრო მენტალური ჩაკეტილობითა და რიგორიზმით. მას არ შეეძლო კრიტიკის მიღება: ზედაპირულად, ზერელედ ესმოდა რა წმიდა მამათა ნააზრევი, იგი ამტკიცებდა, რომ ჯოჯოხეთი ფიზიკურად დედამიწის ცენტრში მდებარეობდა; რომ ანგელოზები და ადამიანთა სულები ხორციელნი იყვნენ. როდესაც წმიდა თეოფანე დაყუდებულმა ამ შეხედულებათა გასაბათილებლად მთელი ნაშრომი გამოსცა, წმიდა ეგნატემ ყური არ ათხოვა მასში მოტანილ ამომწურავ არგუმენტებს, და საკუთარი პოზიციის დასაცავად წმიდა მამათა რამდენიმე ციტატა მოიშველია. წმიდა ეგნატეს უმთავრესი თეოლოგიური შეცდომა იყო იმისი მტკიცება, რომ ადამიანს თავის ამქვეყნიურ ყოფაში არ შესწევს ღვთიური წყალობის მიღების უნარი: ამგვარად, იგი, ეკლესიისა  და მის წმიდა საიდუმლოებათა მნიშვნელობას უგულებელყოფდა.
წმიდა ეგნატე, მთელი თავისი ცხოვრების მანძილზე, ილაშქრებდა ალექსანდრეს ეპოქის მისტიციზმის წინააღმდეგ, რომელიც, მისი აზრით, შორს იდგა მართლმადიდებლობისა და წმიდა მამათა სწავლებისაგან. უეჭველია, ამ მტკიცებაში ჭეშმარიტების მნიშვნელოვანი მარცვალი დევს. მაგრამ წმიდა  ეგნატე ყველაფერს ,,შავ-თეთრ” ფერებში აღიქვამდა და არანაირ ნახევარტონებსა და ,,წილადებს” არ სცნობდა. სწორედ ამან მიიყვანა იგი ყოველივე ფორმალურად-არამართლმადიდებლურის სასტიკ უარყოფამდე. ის წერდა და ხშირად იმეორებდა, რომ გადარჩებოდნენ მხოლოდ და მხოლოდ მართლმადიდებლები, ხოლო ყველა დანარჩენი, მოუნათლავი ჩვილების ჩათვლით, განწირულნი იყვნენ ჯოჯოხეთში სატანჯველად. და ამ განწირულთა სიას იგი სრულიად განურჩევლად ჩამოთვლიდა: კათოლიკეები, ლუთერელები, მაჰმადიანები, ებრაელები, წარმართები… ყოველივე არამართლმადიდებლურის სიმბოლოდ მისთვის იქცა თომა კემპელის წიგნი “მიბაძვა ქრისტესი”, რომლის საწინააღმდეგოდაც წმ. ეგნატეს სურდა, დაეწერა მთელი თხზულება, მაგრამ მის ამ სურვილს ხელი შეუშალა წმიდა ფილარეტ მოსკოველმა. ამასთან დაკავშირებით, საინტერესოა მათ შორის გამართული დიალოგი. წმიდა ფილარეტმა საუბარში გაიხსენა წმიდა დიმიტრი როსტოველი, რომელიც დიდად აფასებდა თომას წიგნს და თავის ნაშრომებში ყველას ურჩევდა მის წაკითხვას. წმიდა  ეგნატემ მას ასე უპასუხა: “ჩვენ არ ვიცით,  როდის მიიღო ზეციერი მამისგან ნეტარი ღირსება წმიდა დიმიტრიმ, და შესაძლებელია, ეს ჯერ კიდევ მაშინ დაწერა, როცა ის უბრალოდ პატივმოყვარე მწერალი, ან მქადაგებელი იყო”. წმ. ეგნატეს ეს არგუმენტი, ისევე როგორც მისი მრავალი არგუმენტი, შესაძლებელია, მისივე საწინააღმდეგოდაა მიმართული, რადგანაც, თუკი ამ ლოგიკას გავყვებით, ისიც უცნობია, თუ როდის მიიღო მან ზეციერი მამისგან ნეტარი ღირსება…
ყოველივე აქედან გამომდინარე, უნდა ითქვას, რომ წმიდა ეგნატეს წინააღმდეგობრივი და მერყევი ხასიათის ქმნილებანი, აშკარად ვიწრო გაგება ქრისტიანობისა, ვერას აკლებენ მის უდავოდ წმიდა პერსონას. ეს ძალიან არსებითია და აქ საბოლოოდ დავუბრუნდები ჩემი მოხსენების ძირითად თემას, სახელდობრ, ჩვენი ეპოქის იმ თავისებურებებს, რომელიც წარმოადგენს გამოწვევას რუსეთისა და დასავლეთის ერთობისათვის, ეკლესიის კონტექსტში, –  რომ წმიდა ეგნატეს XIX საუკუნის რუსული საეკლესიო ცხოვრების მრავალფეროვან პალიტრაში მნიშვნელოვანი და ჰარმონიული ადგილი ეკავა, ანუ, როგორც დღეს იტყოდნენ, უკიდურესი მემარჯვენე იყო. მისი იდეები ფართოდ ვერ გავრცელდა, რამდენადაც მათ სხვა, უფრო ზუსტი, საეკლესიო-სამეცნიერო აკადემიურ წრეებში მიღებული ეკლესიური მსოფლმხედველობა და მართლმადიდებელ ქრისტიანთა სამოძღვრო და სულიერი გამოცდილება აწონასწორებდა. XX საუკუნის დასაწყისში მის შეხედულებებს გარკვეული წონა ემატება, განსაკუთრებით ბერ-მონაზონთა თვალში. ზოგადად, წმიდა ეგნატეს მიიჩნევდნენ ,,ერთ-ერთ” რელიგიურ მწერლად და არა მეტად.
იმ დროს, რუსეთიცა და მისი ეკლესიაც აღორძინების პერიოდში იმყოფებოდა. განვითარების ძირითადი მიმართულება იყო ევროპული ინტეგრაცია. ეკლესიის მხრიდან ეს გამოიხატებოდა გახსნილობაში და სხვა ქრისტიანული დენომინაციების მიმართ მეგობრულ დამოკიდებულებაშიც კი. იყო აგრეთვე სხვა, მნიშვნელოვანი, აქტიური და  განვითარებადი ნაკადი რუსეთის საზოგადოებრივ და საეკლესიო ცხოვრებაში – ნაციონალიზმი, იზოლაციონიზმი, უგუნური და ამპარტავნული ქედმაღლობა დასავლეთის მიმართ, და მისთანანი. რა თქმა უნდა, წმიდა ეგნატეს ამ მიმართულებას მთლიანად ვერ მივაკუთვნებთ, რადგანაც ის, პირველ რიგში, ნამდვილი ბერი გახლდათ; მაგრამ მისი ნაშრომების რამდენიმე ასპექტი სწორედ ამ ტენდენციას ასახავს.
საგანთა ბუნებრივი წესრიგის მიხედვით, მას მერე, რაც რუსეთმა ზრდა-განვითარებისთვის დამახასიათებელი მრავალი სენი დაძლია, ის ერთ-ერთი ბრწყინვალე ევროპული ქვეყანა უნდა გამხდარიყო, არა იზოლაციონისტური, არამედ თვითმყოფადი მართლმადიდებლური კულტურის. საუბედუროდ, საგანთა ბუნებრივი წესრიგი დაირღვა. ამ საშინელი და ტრაგიკული რღვევის ყველაზე მძიმე შედეგი რუსეთის ცხოვრებაში იყო ის ფაქტი, რომ რუსი ხალხის შეგნება არარელიგიური გახდა. ამიტომაცაა, რომ როდესაც პოსტსაბჭოელი ადამიანი ეკლესიაში შედის, ამას იგი აღიქვამს არა როგორც საკუთრივ ეკლესიურ ტრადიციად, რუსეთის ცხოვრების უძველეს ტრადიციადაც კი, არამედ განიხილავს მხოლოდ და მხოლოდ საბჭოური კონტექსტით. ეკლესიის არარელიგიური აღქმა, ქრისტიანული რელიგიურობის ფარული ჩანაცვლება სეკულარული იდეოლოგიით, მორთულ-მოკაზმული საეკლესიო და იმპერიულ-სახელისუფლებო სამოსით – გახლავთ დღევანდელი რუსული ეკლესიურობის მთავარი პრობლემა.
სწორედ  აქ წმიდა ეგნატე ბრიანჩანინოვის ფიგურა იქცა მთავარ ქვაკუთხედად. ოთხმოცდაათიანი წლების დასაწყისში მისი ნაშრომები დიდად გავრცელდა რუსულ ეკლესიაში. სწორედ მის მიერ შექმნილი “მრუდი თარგის” საფუძველზე დაიწყო მრავალმა მართლმადიდებელმა საკუთარი ცხოვრების აგება. ჩვენი ეკლესიის მრავალმა ავტორიტეტულმა პიროვნებამ, მათ შორის, სასულიერო აკადემიის პროფესორებმა და ცნობილმა მოძღვრებმა, წმიდა ეგნატე ერთგვარ “მამათა მამად” მიიჩნიეს: მას უყურებენ არა როგორც ერთ-ერთ იმათგანს, ვინც თავისი ცხოვრებისეული გამოცდილებით წმიდა მამათა მემკვიდრეობის მდიდარი პალიტრა კიდევ უფრო გაამდიდრა, არამედ საბოლოო ჯამში, თვლიან თავად წმიდა მამათა ორთოდოქსული სულიერების უმაღლეს განსახიერებად და გამგრძელებლად, სინთეზად და ინტერპრეტაციად. დღეს ჩვენს საეკლესიო ცხოვრებაში (არა საეკლესიო-იერარქიულ და საღვთისმეტყველო დონეზე, არამედ დიდაქტიკურ და პრაქტიკულ დონეზე) ვხედავთ, როგორ აღზევებას განიცდის წმიდა ეგნატეს შეხედულებები. ამასთან, აღზევებულია არა მისი სწავლების ჯანსაღი ნაწილი – რომელიც ეხება სიფხიზლესა და სიფრთხილეს სულიერ ცხოვრებაში, არამედ მისი შეზღუდული შეხედულებები, პირველ რიგში, ურთიერთობა ადამიანსა და ღმერთს შორის, და მეორე რიგში, აგრესიული ანტიეკუმენიზმი.
მრავალი ასპექტით, ეს ყველაფერი თანხვედრაშია იმასთან, რითაც დღეს სულდგმულობს რუსული პოსტსაბჭოური საზოგადოება. პოსტსაბჭოელი ადამიანი ის ადამიანია, ვისაც არასოდეს შეუცვნია ჭეშმარიტი ქრისტიანული რელიგიური პატიოსნება, ზნეობრიობა, და საზოგადო სოლიდარობა. სიყალბე, უპასუხისმგებლობა, ათეიზმი, მერკანტილიზმი, ცინიზმი, კაცთმოძულეობა და კიდევ სხვა თვისებები, რაც საბჭოური ცხოვრების სამმა თაობამ შეისისხლხორცა, ძალზე კარგად არის შენიღბული დღევანდელი ეკლესიის ცხოვრებაში. ეპოქის ასეთი მენტალიტეტიდან გამომდინარე, და გამომდინარე პირადად წმიდა ეგნატეს რადიკალური და სუბიექტური შეხედულებებიდან, რომელმაც ჩაანაცვლა რა მთლიანად მართლმადიდებლობა, მათ წისქვილზე დაასხა წყალი: შენ, საცოდავო ცოდვილო, არარაობავ, მოინანიე! სიკვდილი გელის – აი, მთელი ქრისტიანობა. სულაც არ არის სავალდებულო, რომ საკუთარი რწმენა გამოხატო საზოგადო და საეკლესიო ცხოვრებაში: ,,ნუ ცდილობ, წახვიდე ღვთის ნების წინააღმდეგ”. ხოლო, რაც  შეეხება დამოკიდებულებას ევროპის ქრისტიანული ტრადიციისადმი და მთლიანად ევროპისადმი, აქ წმიდა ეგნატეს მკვახე ფრაზები ძალიან დროული აღმოჩნდა: ყველა, გარდა მართლმადიდებლებისა, დაიღუპება – მართლაც! ასეც არის, ჩვენ ხომ ყველაზე უფრო რელიგიურები ვართ, საუკეთესონი, განსაკუთრებულნი… ხოლო ის ფაქტი, რომ წმიდა წერილზე მეტად ეგნატეს ავტორიტეტი ფასობდა, აიხსნება იმით, რომ, თუკი რევოლუციამდელ რუსეთში იგი, როგორც აღვნიშნე, მხოლოდ და მხოლოდ ერთ-ერთი ელემენტი გახლდათ საკმაოდ ჰარმონიულ საეკლესიო წრეში, სადაც შეიძლება მას საღად დაპირისპირებოდნენ, დღეს, პოსტსაბჭოური საეკლესიო ცნობიერების არარელიგიურობის წყალობით, ასეთი წინააღმდეგობა აღარ არსებობს: მისმა ცხადმა და ხისტმა შეხედულებებმა ნოყიერი ნიადაგი პოვა, უდრტვინველად გაიზარდა და ლაღად აყვავდა.
და აი, დღევანდელი გამოწვევა: პოსტსაბჭოური საეკლესიო ცნობიერება არ სცნობს იმ ფართო და ინტეგრალური განვითარების ვექტორს,  რაც ასე არსებითი იყო რევოლუციამდელი ორთოდოქსული ცხოვრებისათვის. დასკვნები, რაც შეიძლება აქედან გაკეთდეს, ნაკლებად სანუგეშოა. რუსეთსა და დასავლეთ ევროპას შორის შეხების წერტილები საეკლესიო გარემოში დღეს, სამწუხაროდ, ძალზე ვიწრო ჩარჩოებშია მოქცეული: საეკლესიო იერარქიის დონეზე – ამასთან, ის მუდმივად იძულებულია შეეჯახოს თავისი გაუნათლებელი სამწყსოს უნდობლობასა და  მტრულ დამოკიდებულებას ყოველი ამგვარი კონტაქტისას; ღვთისმეტყველთა და ეკლესიურად განათლებულ ადამიანთა დონეზე; კერძო პირთა დონეზე, რომლებიც, ნამდვილი სულიერი ქრისტიანული ცხოვრების მეშვეობით, უშუალოდ გრძნობენ ქრისტეს ეკლესიის ცოცხალ ერთობას. ხოლო, რაც შეეხება, (მომიტევეთ საბჭოური ტერმინის გამო) “დიდ საეკლესიო მასებს”, დღეისათვის ჯერჯერობით, აქ არანაირი შეხების წერტილი დასავლურ ქრისტიანობასთან არ არსებობს და თუ რეალობას გადავხედავთ, მსგავსი არც უახლოეს მომავალში ისახება.
თუმცა, ეს არ უნდა იძლეოდეს პესიმიზმის საბაბს. ბოლოს და ბოლოს, ქრისტიანები ყოველთვის “მცირე სამწყსოს” (ლუკ. 12,32) წარმოადგენდნენ; ჩვენს დროში, როგორც ჩანს, ამ ,,მცირე სამწყსოს” წევრობის  ერთ-ერთი კრიტერიუმი არის ეკლესიის იმ მთლიანობისა და განუყოფლობის გაცნობიერება, რაზეც ზემოთ ვსაუბრობდი, რაც არასოდეს შეწყვეტილა და არც შეწყდება ჟამთა დასასრულამდე. და თუ დღეს მართლმადიდებელთა უმრავლესობას რუსეთში არ აღელვებს ეს ცნობიერება, თავად ფაქტი ჩვენი ყოველწლიური კონფერენციებისა მეტყველებს იმაზე, რომ ღრმად გამოვლენილი რუსული ეკლესიის უძველესი  ტრადიცია, თუნდაც ქრისტიანთა არაფორმალური ერთობა, ცოცხალია და ვითარდება. ეს კი იმედის მცირე მარცვალს გვინერგავს.
მთარგმნელის სახელი მითითებული არ არის.
გამოქვეყნდა ჟურნალში „საბა: საქართველოს კათოლიკეთა ყოველთვიური მაცნე“. პირველი ნაწილი: #5, 2011, მეორე ნაწილი: #6, 2011.  
ტექსტის ორიგინალი: игумен Петр Мещеринов. „Вызовы сегодняшнего дня – взгляд из России“, 28 ноября 2010, http://www.bogoslov.ru/text/1253246.html
Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s