ფლოროვსკი – ქრისტიანობა და ცივილიზაცია

VI საუკუნიდან ეკლესიის ცხოვრებაში ახალი ეპოქა იწყება. იმპერია, „მოციქულთა სწორი“ კეისრის სახით, ქრისტიანობას იღებს. ეკლესიისთვის დამთავრდა იძულებითი იზოლაციის პერიოდი და მან თავის წმიდა თაღებქვეშ „ცხოვნების“ (ხსნის, გადარჩენის) მაძიებელი მსოფლიო შეიფარა, მაგრამ მსოფლიომ ეკლესიაში თავისი ეჭვები და ცდუნებები მიიტანა. ამპარტავნებისა და სასოწარკვეთის უცნაური ნაზავი ბატონობდა მსოფლიოში. ეკლესია მოწოდებული იყო ხალხს დახმარებოდა სასოწარკვეთისგან გათავისუფლებაში და ამპარტავნების დათრგუნვაში. მეოთხე საუკუნე, მრავალი თვალსაზრისით, ეპილოგი უფრო იყო, ვიდრე ახალი დღის განთიადი. ეს უფრო მიხრწნილებაში გადასული ეპოქის დასასრული იყო, ვიდრე ჭეშმარიტი დასაწყისი. თუმცა, ხშირად ხდება ხოლმე, რომ ფერფლიდან ახალი ცივილიზაცია იბადება.
ნიკეის პერიოდის განმავლობაში ადამიანთა უმრავლესობისთვის დროთა კავშირი დაირღვა და კულტურის სფეროში საშინელი დისჰარმონია გამეფდა. ერთმანეთს დაუპირისპირდა ორი სამყარო – ქრისტიანობა და ელინიზმი. თანამედროვე ისტორიკოსები, როგორც წესი, ჯეროვნად ვერ აფასებენ იმ დროს არსებული დაპირისპირების ტკივილსა და კონფლიქტის სიღრმეს. ეკლესია, პრინციპში, არ უარყოფდა კულტურას. ქრისტიანული კულტურა უკვე ჩამოყალიბების პროცესში იმყოფებოდა. გარკვეული აზრით, იმ დროისათვის ქრისტიანობას უკვე ჰქონდა შეტანილი თავისი წვლილი ელინისტური კულტურის საგანძურში. ალექსანდრიულმა სკოლამ მნიშვნელოვანი გავლენა მოახდინა თავის თანამედროვე ფილოსოფიურ მიმდინარეობებზე. მაგრამ ელინიზმი მზად არ იყო, რაიმე მაინც დაეთმო ეკლესიისთვის. ურთიერთობა, ერთი მხრივ, კლიმენტი ალექსანდრიელსა და ორიგენეს, ხოლო, მეორე მხრივ, კელსუსსა (ცელსუსსა) და პორფირიოსს შორის ტიპიურია და დამახასიათებელი. მთავარ როლს ამ კონფლიქტში გარეგანი ბრძოლა როდი თამაშობდა. გაცილებით უფრო მძიმე და ტრაგიკული იყო შინაგანი ბრძოლა: ელინისტური ტრადიციის ყოველი მიმდევარი, ნებსით თუ უნებლიეთ, იმ დროს შინაგან განხეთქილებას განიცდიდა. ცივილიზაცია სხვას არაფერს ნიშნავდა, თუ არა ელინიზმს მთელი მისი წარმართული მემკვიდრეობით, აზროვნების ჩვევებითა და ესთეტიკური იდეალებით. მრავალრიცხოვან ტაძრებში ჯერ კიდევ თაყვანს სცემდნენ ელინიზმის „მკვდარ ღმერთებს“, ბევრი ინტელექტუალი ჯერ კიდევ წარმართულ ტრადიციებს იცავდა. სკოლაში სიარული იმ დროს წარმართულ სკოლაში სიარულსა და წარმართი მწერლებისა და პოეტების შესწავლას ნიშნავდა. იულიანე განდგომილი სულაც არ იყო ძველმოდური მეოცნებე, რომელიც უიმედოდ ცდილობდა მკვდარი იდეალების რესტავრირებას. ის იყო კულტურული წინააღმდეგობის მოძრაობის წარმომადგენელი, რომელიც ჯერაც არ იყო შიგნიდან დანგრეული. ძველი სამყაროს ტრანსფორმირების პროცესს თან ახლდა თავგანწირული ბრძოლა. ხდებოდა ელინისტური ადამიანის მთელი შინაგანი ცხოვრების ძირფესვიანი გარდაქმნა. ეს პროცესი ნელა და დრამატულად მიმდინარეობდა და, ბოლოს, მან შექმნა ახალი ცივილიზაცია, რომელსაც შეიძლება ბიზანტიური ცივილიზაცია ეწოდოს. აუცილებელია გაცნობიერებული გვქონდეს, რომ მრავალი ასწლეულის განმავლობაში არსებობდა ერთიანი ქრისტიანული ცივილიზაცია, რომელიც საერთო იყო აღმოსავლეთისა და დასავლეთისათვის, და რომ ეს ცივილიზაცია აღმოსავლეთში დაიბადა და განვითარდა. სპეციფიკური დასავლური ცივილიზაცია გაცილებით გვიან წარმოიშვა.
თვით რომი VIII საუკუნეშიც კი ჯერ ისევ საკმაოდ ბიზანტიური იყო. ბიზანტიური ეპოქა, თუ თვით კონსტანტინედან არა, ყოველ შემთხვევაში, თეოდოსიდან მაინც დაიწყო და მწვერვალს მიაღწია იუსტინიანეს დროს. სწორედ ამ დროიდან იწყება ქრისტიანული კულტურის გააზრებული შენება, რაც იმით მთავრდება, რომ იგი სისტემის სახეს იღებს. ახალი კულტურა გრანდიოზული სინთეზი იყო, რომელშიც შევიდა და ერთმანეთს შეერწყა წარსულის ყველა შემოქმედებითი მოძრაობა და ტრადიცია. ეს იყო „ახალი ელინიზმი“, მაგრამ – ელინიზმი რადიკალურად ქრისტიანიზებული და, ასე ვთქვათ, „გაეკლესიურებული“. ბევრს დღემდე ეჭვი ეპარება ამ ახალი სინთეზის ქრისტიანულ არსში: ხომ არ იყო ეს პროცესი მხოლოდ „მძაფრი ელინიზაცია“ „ბიბლიური ქრისტიანობისა“, რომელშიც გამოცხადების მთელი სიახლე განქარდა და დაიკარგა? ხომ არ იყო ეს ახალი სინთეზი მხოლოდ და მხოლოდ შენიღბული წარმართობა, რომელმაც ახალი სამოსი შეიმოსა? ამაში დარწმუნებული იყო ადოლფ ჰარნაკი. ამჟამად, მიუკერძოებელი სამეცნიერო შესწავლის შედეგად, ჩვენ შეგვიძლია გადაჭრით უარვყოთ ეს გამარტივებული მიდგომა. ის, რასაც XIX საუკუნის ისტორიკოსები „ქრისტიანობის ელინიზაციად“ აღწერდნენ, სინამდვილეში, ელინიზმის მოქცევა უფრო იყო. ან რატომ არ უნდა მოქცეულიყო ელინიზმი? ქრისტიანობის მიერ საკუთარ წიაღში ელინიზმის მოთავსება არ იყო, უბრალოდ, ძნელად გადასამუშავებელი წარმართული მემკვიდრეობის მექანიკური შთანთქმა; პირიქით, ხდებოდა ელინისტური გულისა და გონების ჭეშმარიტი გარდაქმნა.
აი, რა მოხდა სინამდვილეში: ქრისტიანული გამოცხადების მახვილმა ძლიერი დარტყმით გააპო ელინიზმი. დახშული ჰორიზონტი გაქრა. „ელინისტები“ შეიძლება ორიგენესა და ავგუსტინესაც ვუწოდოთ, მაგრამ აშკარაა, რომ მათი ელინიზმი ძირეულად განსხვავდება პლოტინის ან იულიანეს ელინიზმისგან. იულიანეს განკარგულებათა შორის ქრისტიანებისთვის ყველაზე მძიმე იყო დეკრეტი, რომელიც მათ მეცნიერებისა და ხელოვნების სწავლებას, პედაგოგობას უკრძალავდა. ფაქტობრივად, ეს იყო დაგვიანებული მცდელობა, გამოეთიშა ქრისტიანები კულტურის მშენებლობიდან, დაეცვა ძველი კულტურა ქრისტიანული გავლენისა და ზეწოლისაგან. სწორედ ეს იწვევდა ეკლესიის კაპადოკიელი მამების ძლიერ გაღიზიანებას. წმ. გრიგოლ ნაზიანზელი იულიანეს წინააღმდეგ მიმართულ ქადაგებებში დიდ ყურადღებას უთმობდა ამ საკითხს. წმ. ბასილი თავს მოვალედ თვლიდა ახალგაზრდობისთვის მიემართა და აეხსნა „რა სარგებლობა შეიძლება მოგვიტანოს ელინისტურმა ლიტერატურამ“. ორი საუკუნის შემდეგ იუსტინიანემ არაქრისტიანები ყოველგვარ პედაგოგიურ და საგანმანათლებლო საქმიანობას ჩამოაშორა და წარმართული სკოლები დახურა. ეს არ იყო ელინიზმისადმი მტრული დამოკიდებულების გამოვლენა. ტრადიცია არ შეწყვეტილა. ტრადიციები შენარჩუნებულ იქნა და მათი კულტივირებაც კი ხდებოდა, მაგრამ ისინი ჩართული იქნა ქრისტიანული ინტერპრეტაციის პროცესში. სწორედ ეს წარმოადგენს ბიზანტიური კულტურის არსს. შეთვისებული და ახლებურად შეფასებული იქნა კულტურის ყველა ძირითადი ელემენტი. მიღწეული წარმატების ცოცხალ სიმბოლოდ სამუდამოდ დარჩება დიდებული ტაძარი წმ. სიბრძნისა, მარადიული სიტყვისა – წმ. სოფიას დიადი საყდარი კონსტანტინოპოლში.
ქრისტიანული კულტურის ისტორია სულაც არ არის იდილიური. უკვე IV საუკუნე წარმოადგენდა ტრაგიკულ წინააღმდეგობათა ეპოქას. იმპერია ქრისტიანული გახდა. გაჩნდა შანსი, გარდაქმნილიყო მთელი ადამიანური შემოქმედებითი მოღვაწეობა. და მაინც, სწორედ ამ გაქრისტიანებულ იმპერიაში იწყება გაქცევა: გაქცევა უდაბნოში. მართალია, ცალკეული ინდივიდები უფრო ადრეც, დევნის ეპოქაშიც ტოვებდნენ ქალაქებს, რათა დასახლებულიყვნენ უდაბნოში ან მთის გამოქვაბულებში. ასკეტური იდეალი დიდი ხნის განმავლობაში ყალიბდებოდა. სახელდობრ, სულიერი ცხოვრების დიდი მოძღვარი იყო ორიგენე. ოღონდ, შესაბამისი მოძრაობა მხოლოდ კონსტანტინეს შემდეგ იწყება. დიდი უსამართლობა იქნებოდა, გვეფიქრა, რომ ის ხალხი, ვინც „ამ ქვეყანას“ ტოვებდა, ამას „იოლი ცხოვრების“ ძიებაში აკეთებდა, რათა ერისკაცის ცხოვრების სიძნელეებს გაქცეოდა და მისი მძიმე ტვირთი არ ეტარებინა. გაუგებარია, რა თვალსაზრისით შეიძლება დაერქვას უდაბნოში ცხოვრებას „იოლი“. თუმცა, იმ დროს დასავლეთში იმპერია ნაწილებად იშლებოდა, მას ემუქრებოდა ბარბაროსთა თავდასხმის სერიოზული საფრთხე და ამიტომ იქ განსაკუთრებით ძლიერი იყო აპოკალიფსური განწყობილებები – ისტორიის დასასრულის მოლოდინი.
ამავე დროს, აღმოსავლეთში იმპერია ქმნადობის პროცესში იმყოფებოდა. აქ უფრო ადვილი იყო დანებებოდი ისტორიული ოპტიმიზმის ცდუნებას – ღვთის სასუფევლის დედამიწაზე განხორციელების ოცნებას. და მართლაც, ამ ოცნებამ ბევრი აცდუნა… და თუ, მიუხედავად ამისა, აღმოსავლეთში ბევრი ისეთი ქრისტიანი აღმოჩნდა, რომელმაც უდაბნოში „ემიგრირება“ ამჯობინა, სრული საფუძველი გვაქვს ვივარაუდოთ, რომ ისინი გაურბოდნენ არა იმდენად ამსოფლიურ მღელვარებასა და სიძნელეებს, რამდენადაც „ამსოფლიურ მიჯაჭვულობასა და ამაოებას“, რაც ქრისტიანულ ცივილიზაციაშიც კი ცოცხლობს. წმ. იოანე ოქროპირი დაჟინებით მიუთითებდა მორწმუნეებს „კეთილდღეობის“ საფრთხეზე. მისი სიტყვით, „უსაფრთხოება ბევრად უფრო საშიშია, ვიდრე ყოველგვარი დევნა“, გაცილებით უფრო სახიფათოა, ვიდრე ქრისტიანობის გარედან მომავალი თუნდაც ყველაზე სისხლიანი რეპრესიები. ოქროპირის მიხედვით, ჭეშმარიტ ქრისტიანულ რწმენას რეალური საფრთხე სწორედ ეკლესიის გარეგანი გამარჯვების შედეგად შეექმნა, როცა ქრისტიანს შესაძლებლობა მიეცა უსაფრთხოდ და კომფორტულად „მოეწყო“ თავისი ცხოვრება და ამის გამო დაევიწყებინა, რომ მას ამსოფლად არსად აქვს მუდმივი სამკვიდრებელი და დედამიწაზე მწირობისა და უცხოობისთვის არის განწირული. მონაზვნობის მნიშვნელობა, უწინარეს ყოვლისა, ასკეტური აღთქმის აღსრულებაში როდი მდგომარეობდა. ადრეულ საუკუნეებში არ არსებობდა განსაკუთრებული „მონაზვნური“ იდეალი. პირველ მონაზვნებს, უბრალოდ, სურდათ, მოეხდინათ საერთოქრისტიანული იდეალის სრულყოფილი რეალიზება, რომლის განხორციელების ამოცანა, პრინციპში, ყოველი მორწმუნის წინაშე იდგა. ისინი მიიჩნევდნენ, რომ ამ იდეალის რეალიზება პრაქტიკულად განუხორციელებელი ამოცანა იყო საზოგადოებისა და ცხოვრების მაშინდელი მოწყობის ჩარჩოებში, თუნდაც მას სახელად ქრისტიანული იმპერია რქმეოდა. IV საუკუნეში მონაზვნად წასვლა, უწინარეს ყოვლისა, იმპერიიდან წასვლა იყო. ასკეტური აღკვეცა, უწინარეს ყოვლისა, საკუთრების სრულ უარყოფას, „ამ ქვეყნის“ ფლობაზე უარის თქმას ნიშნავდა, ე.ი. ამსოფლიური წესებისა და სოციალური კავშირების უარყოფასაც. წმ. ბასილის სიტყვით, მონაზონი „უსახლკარო“ უნდა იყოს. ასკეტიზმი, როგორც წესი, არ მოითხოვდა კოსმოსის უარყოფას. და ღვთის მიერ შექმნილი ბუნების სილამაზე გაცილებით უფრო ცოცხლად განიცდებოდა უდაბნოში, ვიდრე საქმიანი ქალაქის საბაზრო მოედანზე. მონასტრები ბუნების სილამაზით გამორჩეულ ადგილებში იქმნებოდა. აგიოგრაფიულ ლიტერატურაში მოცემულია კოსმიური მშვენების მძაფრი განცდა. ბოროტების სამკვიდრებელი მდებარეობს არა ბუნებაში, არამედ ადამიანის გულში ან ბოროტ სულთა სამყაროში. ქრისტიანული განდგომა მიმართულია „არა სისხლისა და ხორცის, არამედ… ამ ბნელი საწუთროს ქვეყნისმპყრობელთა და ბოროტების ზეციურ სულთა წინააღმდეგ“ (ეფეს. 6:12). მხოლოდ უდაბნოში შეძლებს ქრისტიანი ხორცი შეასხას სრულ ერთგულებას თავისი ერთარსება ზეციური მეუფისადმი – წმიდა სამებისადმი.
მონაზვნობას არასდროს ჰქონია ანტისოციალური ხასიათი. ის იყო მცდელობა სხვა სამკვიდრებლის აგებისა. გარკვეული აზრით, მონაზვნობა არის „ექსტერიტორიული კოლონია“ ამ ამაო წუთისოფელში. თვით დაყუდებული ბერებიც კი, მეტწილად, ჯგუფებად ან კოლონიებად სახლდებოდნენ და ჯგუფს ერთი სულიერი მამის ხელმძღვანელობა აერთიანებდა. მაგრამ ასკეტური იდეალის ყველაზე ადეკვატურ ხორცშესხმად ყოველთვის ითვლებოდა მონასტერი. სამონასტრო თემი არის მცირე სოციალური ორგანიზაცია – „სხეული“, მცირე ეკლესია. მონაზონი „სოფელს“ ტოვებდა, რათა აეშენებინა ახალი საზოგადოება, მოეწყო ახალი საზოგადოებრივი ცხოვრება. ყოველ შემთხვევაში, ეს განზრახვა ამოძრავებდა წმ. ბასილის. გვიანბიზანტიური ხანის მონაზვნობის ერთ-ერთი ყველაზე ავტორიტეტული წარმომადგენელი წმ. თეოდორე სტუდიელი კიდევ უფრო მეტი სიმკაცრითა და დაჟინებით უსვამდა ხაზს ამ ამოცანას. უკვე იუსტინიანეს დროიდან ფიქრობდა იმპერია მონაზვნობის დამორჩილებაზე, ცდილობდა საერთო პოლიტიკურ და სოციალურ სტრუქტურაში ჩაერთო იგი. ეს ნაწილობრივ მოახერხა კიდეც იმპერიამ, რასაც სამონაზვნო მოძრაობისთვის დაცემის მეტი არაფერი მოუტანია. ყოველ შემთხვევაში, მონასტრები, გარკვეული აზრით, მუდამ უცხო სხეულებად რჩებიან და ბოლომდე არასდროს ერწყმიან ცხოვრების იმპერიულ მოწყობას. შეიძლება ვივარაუდოთ, რომ, ისტორიული თვალსაზრისით, მონაზვნობა ყოველთვის წარმოადგენდა ქრისტიანული იმპერიის მშენებლობისგან თავის არიდების მცდელობას. თავის დროზე, ორიგენე ამტკიცებდა, რომ ქრისტიანები არ შეიძლება მონაწილეობდნენ საერთო საზოგადოებრივ ცხოვრებაში, ვინაიდან მათ თავიანთი „პოლისი“, თავიანთი „სამშობლო“ აქვთ (ორიგენე, ცელსუსის წინააღმდეგ, VIII, 75). ისინი ამსოფლიური კანონების საპირისპირო წესებით ცხოვრობენ.
„გაქრისტიანებულ სოფელში“ ეს წინააღმდეგობა არ გამქრალა. მონაზვნობა უწინდებურად არის რაღაც განსხვავებული, თავისებური „ანტისოფელი“, რამდენადაც იგი ჭეშმარიტად არის „სხვა“ სოფელი. თავისი არსით იგი ყოველთვის ნებისმიერი ქვეყნიური სისტემის გარეთ დგას და, ხშირად, ხაზს უსვამს თავის „ექსტერიტორიულობას“ თვით საერთოეკლესიურ სისტემასთან მიმართებაშიც კი: პრეტენზიას აცხადებს, ჰქონდეს გარკვეული დამოუკიდებლობა ადგილობრივი ან ტერიტორიული იურისდიქციისგან. პრინციპში, მონაზვნობა ეს არის განდგომა სოფლისგან, ბუნებრივი სოციალური წყობიდან გასვლა, უარის თქმა ოჯახზე, გარკვეულ სოციალურ სტატუსზე და თვით მოქალაქეობაზეც. მაგრამ ეს არ არის მხოლოდ ერთი სოციალური განზომილებიდან გასვლა, არამედ, ამავე დროს, – მეორეში შესვლა. სწორედ ამ „უცხობუნებოვნებაში“ მდგომარეობს მონაზვნობის, როგორც მოძრაობის, მთავარი თავისებურება და, აგრეთვე, მისი ისტორიული მნიშვნელობა. ასკეტური ღირსებების განვითარება საკუთარ თავში იმ ადამიანებსაც შეუძლიათ, ვინც ერისკაცებად რჩებიან. მონაზვნობის გამორჩეულობა სწორედ მის სოციალურ სტრუქტურაში მდგომარეობს. ქრისტიანული სამყარო პოლარიზებული აღმოჩნდა. ქრისტიანობის ისტორია ვითარდება ორ საპირისპირო პოლუსს – იმპერიასა და უდაბნოს – შორის. მათ შორის არსებულმა დაძაბულობამ კულმინაციას მიაღწია გაბოროტებისა და სისასტიკის იმ საშინელ ამოფრქვევაში, რომელიც თან ახლდა ხატთმებრძოლობას.
ის ფაქტი, რომ მონაზვნობა კი არ იღებს, არამედ უარყოფს ქრისტიანულ იმპერიას, სულაც არ ნიშნავს, თითქოს იგი, საერთოდ, ყოველგვარი კულტურის მოწინააღმდეგე იყოს. ვითარება გაცილებით უფრო რთულია. უწინარეს ყოვლისა, მონაზვნობამ იმპერიაზე გაცილებით უკეთესად მოახერხა შეენარჩუნებინა კულტურის ჭეშმარიტი იდეალი. ყოველ შემთხვევაში, სულიერი კულტურა იკვებება და ძალას იძენს სულიერი ცხოვრების სიღრმეებიდან: კარგად შენიშნა ერთმა რუსმა მეცნიერმა, რომ „ქრისტიანულ სიწმიდეში ხდება ძველი ფილოსოფიის ყველა ძირითადი და უმაღლესი მიღწევის სინთეზი. დიადი ბერძნული აზრის მთავარი ნაკადი, რომელიც იონიიდან და დიდი საბერძნეთიდან იწყება, ათენის გავლით, ალექსანდრიაში, იქიდან კი თებეიდაში მიემართებოდა. კლდეები, უდაბნოები და გამოქვაბულები თეურგიული სიბრძნის ახალ ცენტრებად იქცეოდნენ“. მონაზვნობის წვლილი სამყაროს შესახებ ზოგადსაკაცობრიო ცოდნის შემუშავებაში ძალიან მნიშვნელოვანი იყო როგორც აღმოსავლეთში, ისე დასავლეთში.
მონასტრები მეცნიერებისა და კულტურის დიდი ცენტრები იყო. მხედველობიდან არ უნდა გამოგვრჩეს ამ საქმის კიდევ ერთი მხარე: მონაზვნობა თვითონ წარმოადგენდა შესანიშნავ კულტურულ მოვლენას. შემთხვევითი როდია, რომ პატრისტიკის ეპოქის მწერლობაში ასკეტური ღვაწლი გამუდმებით აღიწერება როგორც „ფილოსოფია“, „სიბრძნის სიყვარული“. კანონზომიერი მოვლენაა, რომ ალექსანდრიული ღვთისმეტყველების დიადი ტრადიციები განსაკუთრებით ნაყოფიერად სწორედ მონაზონთა წრეებში აღორძინდა და განვითარდა. ისიც სავსებით ბუნებრივია, რომ IV საუკუნის კაპადოკიელ მამებში ასე ორგანულად არის შერწყმული ასკეტური და კულტურული ინტერესები. მოგვიანებით მაქსიმე აღმსარებელმა თავისი გრანდიოზული საღვთისმეტყველო სინთეზი სწორედ საკუთარი ასკეტური გამოცდილების საფუძველზე ააგო. და ბოლოს, არც ისაა შემთხვევითი, რომ ხატთმებრძოლობის პერიოდში მონაზვნები ხელოვნების დამცველებად მოგვევლინენ – ისინი იცავდნენ რელიგიური ხელისუფლების თავისუფლებას სახელმწიფოს ზეწოლისგან, „განათლებული“ და უტილიტარულად გამარტივებული მიდგომისგან.
ყველაფერი ეს მჭიდროდ უკავშირდება ასკეტიზმის არსს. ასკეზა არ ზღუდავს შემოქმედებას, პირიქით იგი სწორედ შემოქმედებას ისახავს საკუთარ მიზნად. აქ უმთავრესი მნიშვნელობა ენიჭება შემოქმედებით მუშაობას საკუთარ თავზე, საკუთარი „მეს“ შემოქმედებით აღშენებას. შემოქმედება ყველა სახეობის უტილიტარიზმისგან მხოლოდ მისი ასკეტური ინტერპრეტაციის შედეგად თავისუფლდება. ასკეზა აკრძალვებში როდი მდგომარეობს – ის არის ქმნადობა, საკუთარი ჭეშმარიტი „მეს“ „შემუშავება“. იგი დინამიკურია, მოიცავს უსასრულობისკენ სწრაფვას, მარადიულ მოწოდებას, შეუჩერებელ წინსვლას. ამ მოუღლელობის მიზეზი კი ის არის, რომ თვით ამოცანაა თავისი ხასიათით უსასრულო – ვერც ერთი მიღწევა ვერასოდეს შეედრება მიზანს. ეს არის შემოქმედებითი ამოცანა, რადგან მის შედეგად უნდა იშვას რაღაც სრულიად ახალი. ადამიანი თავის „მეს“ ქმნის იმის მეშვეობით, რომ საკუთარ თავს მთლიანად მიუძღვნის ღმერთს. მხოლოდ ამ შემოქმედებით პროცესში მოიპოვებს იგი თავის თავს. ჭეშმარიტი ასკეზა თვალსაჩინო შინაგან წინააღმდეგობას შეიცავს. იგი იწყება თვინიერებიდან, თვითუარყოფიდან, მორჩილებიდან. შემოქმედებითი თავისუფლება შეუძლებელია საწყისი თვითუარყოფის გარეშე. ასეთია სულიერი ცხოვრების კანონი: თესლი არ აღმოცენდება, თუკი იგი არ მოკვდა. მაშასადამე, თვითუარყოფის შედეგად გვევლინება პიროვნული შეზღუდულობისა და განკერძოებულობის დაძლევა, საკუთარი თავის აბსოლუტური მიძღვნა ჭეშმარიტებისადმი. ეს არ ნიშნავს, თითქოს თავიდან საჭირო იყოს თვითუარყოფა, რასაც შემდგომში მოჰყვება თავისუფლება. მორჩილება თვითონ წარმოადგენს თავისუფლებას. ასკეტური თვითუარყოფა სულის საპყრობილედან გამოშვება და სამშვინველის გათავისუფლებაა. თავისუფლების გარეშე ამაო შრომად დარჩება სხეულის ნებისმიერი დათრგუნვა და მოკვდინება.
მეორე მხრივ, ასკეტური შრომა იწვევს სამყაროს ხედვის შეცვლასა და განახლებას. ჭეშმარიტი ხედვა მხოლოდ იმისთვის არის მისაწვდომი, ვინც თავისუფალია ეგოისტური საწყისისგან. ჭეშმარიტი ასკეტიზმის შთაგონების წყარო არის არა ზიზღი და სიძულვილი, არამედ სწრაფვა გარდაქმნისაკენ. სამყარომ უნდა დაიბრუნოს მისი თავდაპირველი მშვენიერება, რომელიც ცოდვამ დააკარგვინა. სწორედ ამიტომ, ამგვარ ასკეტიზმს ქმედებისკენ მივყავართ. მართალია, გამოსყიდვა ღმერთმა აღასრულა, მაგრამ ადამიანი მოწოდებულია იყოს მისი თანაშემწე და თანამუშაკი ამ მაცხოვნებელ აქტში, რადგან გამოსყიდვა სწორედ თავისუფლების გამოსყიდვას წარმოადგენს. ცოდვა მონობაა, ხოლო „ზეციური იერუსალიმი თავისუფალია“. ასკეტური შრომის ასეთი ინტერპრეტაცია, შესაძლოა, მოულოდნელი და უცნაური მოგვეჩვენოს. იგი, რაღა თქმა უნდა, არ არის სრული. ასკეზის სამყარო რთულია, რამდენადაც იგი თავისუფლების სფეროს განეკუთვნება. არსებობს მრავალი გზა, რომელთაგან ზოგიერთი, შესაძლოა, ჩიხით დამთავრდეს. ისტორიული თვალსაზრისით, ცხადია, ასკეტიზმს ყოველთვის არ მივყავართ შემოქმედებისკენ. ოღონდ, მკაფიოდ უნდა განვასხვავოთ გულგრილობა შემოქმედებითი ამოცანებისადმი და მათი სრული უარყოფა. ასკეტურმა პრაქტიკამ წარმოაჩინა კულტურის ბევრი ახალი მრავალფეროვანი პრობლემა, ჩამოაყალიბა ფასეულობათა და მიზანთა ახალი იერარქია. აქედან მომდინარეობს ასკეტიზმის აშკარა გულგრილობა მრავალი ისტორიული ამოცანისადმი. ეს კი ხელახლა მიგვაბრუნებს კონფლიქტთან ისტორიასა და აპოკალიფსს შორის. მთავარი კითხვა ეს არის – რა მნიშვნელობა და ფასეულობა აქვს მთელ ისტორიულ პროცესს? ყოველ შემთხვევაში, ქრისტიანული მიზანი გადის როგორც ისტორიის, ისე კულტურის საზღვრებს გარეთ. მაგრამ ადამიანი იმისთვის არის შექმნილი, რომ მარადისობა დაიმკვიდროს.
ასკეტიზმი შეიძლება განისაზღვროს, როგორც „ფერისცვალების ესქატოლოგია“. ასკეტური „მაქსიმალიზმის“ შთაგონების წყარო, უმთავრესად, ისტორიის დასასრულის რწმენაა. უფრო ზუსტად: არა რეალური მოლოდინი, არამედ მისი გარდუვალობის რწმენა. ჟამთა და თარიღთა აღრიცხვა არაარსებითია და, უფრო მეტიც, გარკვეულ საფრთხესა და ცდუნებასაც კი წარმოადგენს. განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი კი მოვლენებისა და საგნების „ესქატოლოგიური საზომით“ შეფასებაა. უსამართლობა იქნებოდა გვევარაუდა, რომ დედამიწაზე ვერაფერი ვერ გაუძლებს ამ „ესქატოლოგიურ“ გამოცდას. ყველაფერი როდია გასაქრობად განწირული. უეჭველია, ცათა სასუფეველში ადგილი არ არის არც პოლიტიკისა და არც ეკონომიკისთვის. მაგრამ აშკარაა, რომ ამსოფლად არსებობს მრავალი ფასეულობა, რომელიც არც მომავალ საუკუნო ცხოვრებაში იქნება უარყოფილი. უწინარეს ყოვლისა, ეს არის სიყვარული. შემთხვევითი როდია, რომ მონაზონთა ერთობლიობა მუდამ წარმოქმნის ქრისტიანულ თემს – ეს არის ერთმანეთზე ზრუნვისა და ურთიერთშემწეობისთვის გამიზნული ორგანიზაცია. ქველმოქმედების ნებისმიერი აქტი და თუნდაც, უბრალოდ, გულისტკივილი ვიღაც სხვის ტანჯვისა და გასაჭირის გამო, არ შეიძლება რაღაც უმნიშვნელოდ იქნას მიჩნეული, თუკი მას ესქატოლოგიური საზომით განვიხილავთ. ნუთუ, გადაჭარბებად უნდა ჩაითვალოს რწმენა, რომ ნებისმიერი შემოქმედებითი ქველმოქმედება მარადისობაში შევა? და ხომ არ აღმოვაჩენთ ამგვარად გარკვეულ მარადიულ ფასეულობებს ცოდნის სფეროში? ძნელია რამე სრული დარწმუნებით ამტკიცო. და მაინც, ვფიქრობ ჩვენ მოგვეპოვება გარკვეული კრიტერიუმი. ყოველ შემთხვევაში, ადამიანის პიროვნება ისტორიის საზღვრებს გარეთ გადის.
პიროვნება თავის თავში ატარებს ისტორიას. მე აღარ ვიქნებოდი ის, ვინც ვარ, თუკი მომაცილებდნენ ჩემს კონკრეტულ, ე.ი. ისტორიულ გამოცდილებას. ამიტომ, ისტორია მთლიანად არ გაქრება თვით მომავალ საუკუნო ცხოვრებაშიც, თუკი იქ შენარჩუნებული იქნება ადამიანური ცხოვრების კონკრეტულობა. ცხადია, ჩვენ არ შეგვიძლია გავავლოთ მკაფიო სადემარკაციო ხაზი, რომელიც „ესქატოლოგიური მომავლის“ მქონე საგნებს გამოაცალკევებდა იმ საგნებისგან ესქატოლოგიურ ზღურბლზე რომ უნდა დაიღუპნონ – რეალურ ცხოვრებაში ისინი მჭიდროდ არიან ერთმანეთში გადახლართულნი. განცალკევების შესაძლებლობას გვაძლევს განსხვავების უნარი, სულიერი ნათელხილვა. ერთი მხრივ, აშკარაა, რომ „საჭიროა მხოლოდ ერთი რამ“. მეორე მხრივ, მომავალი სამყარო, უეჭველია, არის სამყარო მარადიული ხსოვნისა და არა მარადიული დავიწყებისა. არა მხოლოდ მარიამს, არამედ მართასაც ერგება „უკეთესი წილი, რომელიც არ წაერთმევა მას“. ყველაფერი, რამაც შესაძლებელია ფერი იცვალოს, ფერს იცვლის. ეს ფერისცვალება, გარკვეული აზრით უკვე ესქატოლოგიური საზღვრის აქეთა მხარეს იწყება. „ესქატოლოგიური საუნჯენი“ ამ ცხოვრებაში უნდა იქნას მოპოვებული. წინააღმდეგ შემთხვევაში, ეს ცხოვრება ფუჭი იქნებოდა. „ახალი შესაქმე“ უკვე დაწყებულია. ქრისტიანობის ისტორია მეტია, ვიდრე წინასწარმეტყველური სიმბოლო, ნიშანი ან მითითება. ჩვენ ყოველთვის გვაქვს ბუნდოვანი წინათგრძნობა იმისა, თუ რომელ საგნებს არა აქვს და არც შეიძლება ჰქონდეს „მარადიული მნიშვნელობა“ და მათ განვსაზღვრავთ, როგორც „ფუჭსა“ და „ამაოს“. ჩვენი დიაგნოზი შესაძლოა მცდარი აღმოჩნდეს. და მაინც, ამა თუ იმ დიაგნოზის დასმა გარდაუვალია. ქრისტიანობა უკვე თავისი არსით არის ისტორიული. ისტორია წმიდა პროცესს წარმოადგენს. მეორე მხრივ, ქრისტიანობა ასამართლებს ისტორიას და თვითონ არის მოძრაობა იქითკენ, რაც „ისტორიის საზღვრებს გარეთ“ მდებარეობს. ამ მიზეზით, ქრისტიანობის დამოკიდებულება ისტორიისა და კულტურისადმი გარდუვალად ანტინომიურია. ქრისტიანები არ უნდა გაითქვიფონ ისტორიაში, მაგრამ ისინი ვერც რაღაც „ბუნებრივ სახელმწიფოში“ გაიქცევიან. ისინი ისტორიის საზღვრებს გარეთ უნდა გავიდნენ, იმისთვის „რასაც ცხოვრების ნაპირები ვერ დაიტევს“. თუმცაღა ესქატოლოგია მუდამ თვითონ არის აღსრულება.
ვლადიმერ სოლოვიოვი მიუთითებდა ტრაგიკულ განხეთქილებაზე ბიზანტიურ კულტურაში. „ბიზანტია ღვთისმოსავი იყო რწმენაში და არაღვთისმოსავი ცხოვრებაში“. ცხადია, ეს მხოლოდ მხატვრული სახეა და არა ზუსტი აღწერა. თუმცა, ჩვენ შეგვიძლია დავუშვათ, რომ ეს ფორმულა სიმართლის მარცვალს შეიცავს. იმპერიის „გაეკლესიურების“ იდეა კრახით დამთავრდა. იმპერია სისხლიანი კონფლიქტების შედეგად დაიშალა ნაწილებად, გადაგვარდა სიყალბედ, ორაზროვნებად და ძალადობად. უდაბნომ მეტ წარმატებას მიაღწია. თავისი ბიზანტიური ღვთისმეტყველებით, ღვთისმოსაობითა და ხელოვნებით იგი ყოველთვის დარჩება ადრეული ეკლესიის შემოქმედებითი ძალისხმევის მოწმობად. შესაძლოა, იგი დარჩეს ყველაზე ცოცხალ და წმიდა ფურცლად კაცობრიობის ბედისწერის იდუმალ წიგნში, რომლის წერა ჯერ კიდევ გრძელდება. ბიზანტიის ეპილოგიც შთამბეჭდავი აღმოჩნდა. და აქაც იმავე გაორებასა და პოლარულობას ვხედავთ: ერთი მხრივ, იმპერია დაეცა რომთან ორაზროვანი კავშირის დამყარების შემდეგ (ფლორენციაში დადებული „უნია“, რომელიც ხალხისთვის ბოლომდე მიუღებელი დარჩა). მეორე მხრივ, უშუალოდ „ძირმომპალი ბიზანტიის“ დაცემის წინ მოხდა მისტიკური ჭვრეტის დიდებული აყვავება ათონის მთაზე, დაიწყო რენესანსი ხელოვნებასა და ფილოსოფიაში, რომლის შუქი დასავლურ აღორძინებასაც მიეფინა: იმპერიის მსხვრევა და უდაბნოს აღვსება.
რუსულიდან თარგმნა ზაზა კვერცხიშვილმა
გამოქვეყნდა ჟურნალში „ემაოსი“ #3, 2004.
(არსებობს ამავე სტატიის სხვა ქართული თარგმანი შორენა შამანაძის შესრულებით, რომელიც გამოქვეყნდა ჟურნალში „არჩევანი“ #2, 2007).
Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s