საუბრები მსოფლიო პატრიარქ ათინაგორასთან – “ორი და”

ესაუბრა ფრანგი მართლმადიდებელი თეოლოგი, ოლივიე კლემანი
მე:
რაც უფრო მეტს ვფიქრობთ ქრისტიანული აღმოსავლეთისა და დასავლეთის განყოფაზე, მით მეტად გვესახება იგი ქრისტიანობის ისტორიის დიდ ტრაგედიად. მან თავისი დაღი დაასვა მომდევნო საუკუნეებს, რომელშიც დღევანდელი სამყარო იბადებოდა. მართლმადიდებლობა და დასავლური ქრისტიანობა ორ, დახშულ, ერთმანეთის მიმართ სულ უფრო მტრულ სამყაროდ იქცა. დასავლეთი, როცა ის იმად იქცა, რაც დღესაა, აღმოსავლეთის ინტერესებს და მის “მთლიან, დაუნაწევრებელ” ცოდნას უგულვებელყოფდა. თუკი იგი აღმოსავლეთისაკენ ილტვოდა, ამას მხოლოდ დასაპყრობად აკეთებდა და არა მასში ჩასაწვდომად. მართლმადიდებელი სამყაროს შესახებ შეიძლება ითქვას, რომ ის დასავლეთის კოლონიური ექსპანსიის პირველ მსხვერპლად იქცა. 1204 წელს კონსტანტინეპოლის აღებამ, იტალიის სავაჭრო რესპუბლიკების მიერ მისი უკანასკნელი სიმდიდრეების ექსპლუატაციამ საბოლოოდ მუსულმანური აზიის თვით ვენამდე მისვლას შეუწყო ხელი. თუკი ვილაპარაკებთ სულიერ რეალობაზე და არა მის გარეგან გამოვლინებებზე, რომელსაც დასავლეთი აგდებულად და კარიკატურულად აღიქვამდა, მთელი ამ გრანდიოზული მოვლენების დროს მისთვის მართლმადიდებლობა შეუცნობელი რჩებოდა. შესაძლოა სწორედ ამ არცოდნამ დაუდო სათავე თავად დასავლეთის დიდ განხეთქილებებს: განხეთქილებებს თავისუფლებას შორის სულიწმინდაში და საკრამენტული საზრისით ევქარისტიაში – ასეთია რეფორმაციისა და კონტრრეფორმაციის დრამა. ღვთიურსა და ადამიანურს შორის განხეთქილებით დაიწყო თანამედროვე ჰუმანიზმის განვითარება, რაც მის დღევანდელ გამოფიტვამდე მივიდა; განხეთქილებაა ბუნებასა და მადლს შორის – ტექნიკა ეუფლება უდაბნოს, მკვდარ, უსიცოცხლო სამყაროს… თავის მხრივ ამ დაშორებამ მართლმადიდებლობაც ძლიერ დააზარალა: მას გაუძნელდა საკუთარი გამოცდილების გამოხატვა და შემოქმედებითი გამოვლინების პოვნა ისტორიაში. მხოლოდ ოცნება შეიძლება იმაზე, თუ რა შეიძლება გამოსულიყო მათი ურთიერთშემავსებელი ურთიერთობიდან, თუ რით შეეძლო დასავლურ ძიებათა განცხოველება მართლმადიდებლობას, რომელიც თავის მხრივ მისით განწმენდას გაივლიდა: ევქარისტია, როგორც თავისუფლების შინაარსი, ღმერთკაცობრიობა, განაყოფიერებული ჰუმანიზმი, საღვთო ენერგიები, რაც დედამიწას სამეცნიერო ძიების გზას გაუნათებდა…
მსოფლიო პატრიარქი ათენაგორა:
ის, რაზეც თქვენ საუბრობთ, სინანულის საგანი კი არა, ჩვენი მომავალია! ეკლესიას განუყოფლობის შემთხვევაში შეუძლია თავისი ნათელი მოფინოს სამეცნიერო ცივილიზაციას მთელ პლანეტაზე. უკვე წლებია, რაც ამაზე ვფიქრობ. იერუსალიმის შეხვედრის შემდეგ ღმერთმა ჩენთვის სასწაული ქმნა. ვფიქრობ სრულიად ბუნებრივია, რომ ეკუმენური მოძრაობა მართლმადიდებლებისა და პროტესტანტების დაახლოებით დაიწყო. ჩვენს შორის ისტორიულად დავები არ ყოფილა. რომთან დაკავშირებით საქმე სხვაგვარად იყო.
მე:
საეკლესიო კოლონიალიზმმა მწარე ნაყოფი გამოიღო. ზოგჯერ ის პოლიტიკური კოლონიალიზმის თანამდევი იყო, როგორც ეს იტალიის მიერ დოდეკანეზის დაპყრობის დროს მოხდა და 1945 წლამდე გრძელდებოდა. მეორე მსოფლიო ომის დროს ზოგიერთმა ხორვატმა, რომლებმაც საკუთარი კათოლიკური ჯვაროსნობა ნაციონალურ სიძულვილს შეუზავა, ათიათასობით და შესაძლოა ასიათასობით სერბი ამოჟლიტა… მრავალი მღვდელი და ეპისკოპოსი იქნა მოკლული. ფანატიკოსი კათოლიკე ბერები სოფლებში იჭრებოდნენ, რათა მართლმადიდებლები რომის ეკლესიის ნათლობასა და სიკვდილს შორის არჩევანის წინაშე დაეყენებინათ. ყველა შემთხვევაში ეს სიკვდილი იყო. Magnum crimen, როგორც უწოდა თავის ნაშრომს ამ თემაზე მომუშავე იუგოსლაველმა ისტორიკოსმა… მაგრამ უნიატობას შეიძლება შიში და გაბოროტება ეშვა, რადგან კათოლიკე მისიონერები მართლმადიდებლებს საბერძნეთსა და ბალკანეთში ეუბნებოდნენ, რომ თურქთა შემოსევები მათზე გადმოსული ღვთის რისხვა იყო ერესისთვის… გავიხსენოთ ავსტრიის მონარქიის ან პოლონეთის “რესპუბლიკის” სასტიკი წნეხი, რომ აღარაფერი ვთქვათ დიდი სახელმწიფოების დიპლომატიისა და კულტურული პრესტიჟის გამოყენებაზე ახლო აღმოსავლეთში… მეორე მსოფლიო ომის დამთავრებისთანავე ეს სიტუაცია ნაწილობრივ სრულიად საპირისპიროდ შეიცვალა. აღმოსავლეთ ევროპის ზოგიერთ სახელმწიფოში – უკრაინაში, ჩეხოსლოვაკიაში, რუმუნეთში – უნიატობა ლიკვიდირებულ იქნა ნაწილობრივ პატრიოტიზმისა და მართლმადიდებლობისადმი გულწრფელი ლტოლვის გავლენით, უმეტესად კი ხელისუფალთა წნეხის გამო, რომელნიც დაუნდობლად აპატიმრებდნენ და ასახლებდნენ მათ, ვინც წინააღმდეგობას უწევდა… ამ ტრაგედიებმა თავისი კვალი დატოვა. და მაინც…
პატრიარქი ათენაგორა:
და მაინც, რომი შეიცვალა და კვლავაც იცვლება. იოანე XXIII, ვატიკანის კრება, პავლე VI და მთელი ის კრებისშემდგომი რყევა… ეს წარმოუდგენელი მუტაცია, შესაძლო დიდი საფრთხეებით, დიდი იმედებით. ყველა უნდობლობას მოეცვა და რაიმე პოზიტიურის კეთებას ვერ ბედავდნენ. ძველებურად მსჯელობდნენ: რომი არ შეიცვლება, ის ვერ შეიცვლება, მას მხოლოდ მართლმადიდებლური აღმოსავლეთის დაპყრობა უნდა. და მაინც, რომი შეიცვალა და კვლავაც შეიცვლება. რომთან დაკავშირებული აღმოსავლური ეკლესიებიც შეიცვალნენ. პატრიარქმა მაქსიმე IV და მისმა ღვთისმეტყველებმა თავისი ეკლესია ქრისტიანულ აღმოსავლეთსა და დასავლეთს შორის დამაკავშირებელ რგოლად აქციეს. კრებაზე ისინი ხშირად იყვნენ მართლმადიდებლური პოზიციების დამცველნი. ეს ვუთხარი მაქსიმე IV, როცა იგი 1964 წლის ივნისში ფანარში ჩამოვიდა. მისი სახით “აღმოსავლეთსა და დასვლეთს შორის გახსნილობისათვის მებრძოლს” მივესალმე.
მე:
იმავდროულად ისტორიის კონვულსიებმა და განგებისმიერმა ბედმა – რუსულმა რევოლუციამ, ბერძნების მიერ აზიის დატოვებამ, დასავლეთ ნახევარსფეროში მათმა გადასახლებამ, რაც ეკონომიური მიზეზებით იყო განპირობებული – დასავლეთში მილიონობით მართლმადიდებელი დაასახლა. ერთი მხრივ მართმადიდებლურმა დიასპორამ, მეორე მხრივ აღმოსავლეთის კათოლიკების ევოლუციამ, ეკლესიათა  ურთიერთგამსჭვალვის მაგვარი მოვლენა წარმოიშვა…
თუკი დასავლეთის რელიგიური, და როგორც ჩანს, არა მარტო რელიგიური განხეთქილებები აღმოსავლეთთან თავდაპირველი სქიზმიდან მომდინარეობენ, მაშინ თავად პირველმიზეზის აღმოფხვრა და კათოლიკობასა და მართლმადიდებლობას შორის ურთიერთობის პრობლემის დასმაა საჭირო. თქვენ სწორედ ეს საქმე წამოიწყეთ.
პატრიარქი ათენაგორა:
ყველაფერი ღვთის განგებაა. “ქრისტეს სიყვარულით ვართ მოცულნი” – ამბობს პავლე მოციქული (2 კორ. 5:14.) და ჩვენ სწორედ ქრისტეს სიყვარული გვაახლოვებს. განსაკუთრებით მაშინ ვართ ახლოს, როცა ამ სიყვარულს საეკლესიო საიდუმლოში, უპირველესად ევქარისტიაში, ვეხებით.
მე:
განყოფისა და პოლემიკის მიუხედავად, არც კათოლიკები და არც მართლმადიდებლები არ მისულან უარყოფამდე ურთიერთის ევქარისტიის ქმედითობისა და შესაბამისად, მღვდლობისა, რომელიც განუყოფლადაა დაკავშირებული ევქარისტიასთან. რა თქმა უნდა, ჩვენ შეგვიძლია ვიფიქროთ, რომ ღვთის ყოფასთან სრული ზიარების უნარი, რომელსაც ჩვენ ევქარისტია გვანიჭებს, ზოგიერთი დოგმატური ფორმულირებებითაა შეზღუდული. მაგრამ ეს განსხვავებანი ეკლესიის საკრამენტული რეალობის სიღმეებამდე არაა მისული…
პატრიარქი ათენაგორა:
სწორედ ამიტომ კათოლიკები და მართლმადიდებლები ერთად უნდა ჩასწვდნენ ამ სიღრმეს. გადახედეთ აღმოსავლეთისა და დასავლეთის წმინდანებს. ისინი ქრისტესადმი ერთი და იმავე სიყვარულით არიან მოცულნი, ქრისტეს სისხლით არიან ზიარნი. მათ არაფერი ყოფთ.
მე:
იოანე მოსხი ლიმონარში მოგვითხრობს, რომ მონასტერში იყო ერთი მოხუცი და წმინდა ბერი, სახელად სტეფანე. ერთხელ მის სენაკში სულიერი რჩევისათვის ახალგაზრდა ბერები მივიდნენ. მაგრამ მან ყურადღება არ მიაქცია. მათ რამდენჯერმე მიმართეს: “მამაო, ჩვენ მაცხოვნებელი სიტყვის მოსასმენად მოვედით”. ბოლოს მან შეისმინა, შეხედა და უპასუხა: “რა გითხრათ? ჩემს სენაკში თქვენი ყოფნის განმავლობაში ჯვარცმულ იესო ქრისტეს ჩემს სულიერ თვალს ვერ ვაშორებდი”. რაღაც ამის მსგავსი გვესმის ჩვენ წმინდა ფრანცისკის ბაგეთაგან. სასიკვდილო ავადმყოფობის დროს, წმინდა ფრანცისკ ასიზელს თვალების დაავადების გამო წიგნის კითხვა არ შეეძლო, მას კი სახარების კითხვა ძალიან უყვარდა, ერთმა ბერმა შესთავაზა სახარების წაკითხვა. “არ ღირს შვილო ჩემო – უპასუხა წმინდანმა – მე უკვე აღარაფერს ვსაჭიროებ. მე ვცანი ჯვარცმული, ღატაკი ქრისტე”. დასავლეთი მეტ ყურადღებას აქცევდა სინანულს, აღმოსავლეთი – ფერისცვალებას. მაგრამ თავად ჯვარი “ნათლის ჯვარია” და ქრისტემ “სიკვდილით სიკვდილი დასთრგუნა”. მე დიდი მწუხარებით ვფიქრობ იმ ფანატიკოსი მართლმადიდებლების შესახებ, რომელნიც წმინდა ფრანცისკის სტიგმატებს მისი სიწმინდის ნაკლად თვლიან. თითქოს ამ სტიგმატებმა მისი ფერისცვალება დააბრკოლა. სტიგმატიზაცია მთლად უცხო არც აღმოსავლური ტრადიციისათვისაა, რომელიც აქცენტს პირველ რიგში სულიწმინდით ადამიანის ფერისცვალებაზე აკეთებს. გადმოცემით კოპტი აბბა მაკარიმ – მაკარი “სულითშემოსილმა”, ფრანცისკ ასიზელის მსგავსად დაიმსახურა, რომ ცეცხლოვანი სერაფიმი სწვევოდა. სერაფიმმა მიწაზე გააკრა იგი და უთხრა: “შენ ჯვარცმულ იქნები ქრისტესთან ერთად და მას ჯვარზე სათნოების სილამაზითა და სურნელებით ეზიარები”. ეს სურნელება ხშირად დასავლეთის დიდი სტიგმატიკოსების სისხლის სურნელი იყო, ჩვენი თანამედროვე პადრე პიოს ჩათვლით. ადამიანი მონანული და ადამიანი აღდგომილი ერთი და იგივეა, რაც კარგად იცოდნენ დიდმა ბერებმა, რომელნიც “სტავროფორები” და “პნევმატოფორები”, “ჯვაროსანნი” და “სულითშემოსილნი” იყვნენ.
პატრიარქი ათენაგორა:
წმინდანები გვაკავშირებენ. გვაერთიანებენ ეკლესიის ფარგლებში, ცხადყოფენ რა მის საიდუმლოს. ხშირად ღვთისმეტყველნი მხოლოდ გარეგან საგნებს ეხებიან: ისინი იმას გამოხატავენ, რაც უკვე დაკრისტალდა ისტორიის ზედაპირზე. ამიტომაც მათ მხოლოდ განყოფის გამოხატვა შესძლეს. მათი საქმე ერთმანეთს ზუსტად ვერასდროს მოერგება. ამიტომ უფრო მეტ სიღრმეში ჩასვლაა საჭირო, იმ მასაზრდოებელ ფენამდე, რომელიც ყველასათვის საერთოა. ჟესტებით, საქმეებით, ქმედებითი სიმბოლოებით თვით ღვთისმეტყველების ბუნება უნდა განახლდეს. ამ დიდი გადატრიალების, დაბრუნების დასაწყებად საჭირო იყო, რომ გონისმიერი სქემებისა და იურიდიული შეზღუდვებისგან თავისუფალი ადამიანი მოსულიყო კათოლიკური ეკლესიის სათავეში. ეს იყო იოანე XXIII. პირველივე სიტყვებიდან და ჟესტებიდან მე მასში წინასწარმეტყველი დავინახე. მე მას მივუსადაგე სახარების ტექსტი: “იყო კაცი მივლინებული ღვთისგან. სახელი მისი იოანე”.
მე:
ეს ფრთიან გამოთქმად იქცა. ამ ფრაზით დაიწყო წმინდა პეტრეს ტაძარში იოანე XXIII-სადმი მიძღვნილი სიტყვა კარდინალმა სუენენსმა. იყო იოანე XXIII, მაგრამ არის ათენაგორა I-იც. და მათი შეხვედრა განგებისმიერი იყო. იოანე XXIII, პაპობამდე მონსენიორ რონკალი დიდი ხანი სამოციქულო დელეგატი იყო თურქეთში. 1939 წელს მან მსოფლიო პატრიარქს წერილობით აცნობა პიუს XII არჩევის შესახებ. ეს პირველი ჟესტი იყო, რომელიც რომსა და კონსტანტინეპოლს შორის საუკუნოვანი დუმილის შემდეგ ნდობის აღდგენას ემსახურებოდა. აღმოსავლეთში ყოფნამ იოანე XXIII-ეს შემდეგში საშუალება მისცა ყურადღებით მოპყრობოდა პატრიარქის 1920 წლის ეპისტოლეს, რომელიც თავის დროზე ყველაზე უფრო ავტორიტეტულმა კათოლიკურმა პრესამ გულგრილად უგულებელყო. 1922 წელს თურქების მიერ კონსტანტინეპოლის დაკავებამ, რომლებიც პატრიარქის ნებისმიერი საერთაშორისო აქტიურობის მიმართ მტრულად იყვნენ განწყობილი, ხელი შეუშალა ამ ეპისტოლეს რაიმე ნაყოფის გამოღებაში…  თუმცა 1958 წლის საშობაო მიმართვაში იოანე XIII შეეხო მას: “ჩვენ კარგად გვახსოვს, რომ რამოდენიმე ათწლეულის წინ მართლმადიდებელი ეკლესიის ზოგიერთი წარმომადგენელი, ცივილიზებული ქვეყნების ერთობაზე მზრუნველნი, სხვადასხვა ქრისტიანულ აღმსარებლობათა შორის თანხმობის მისაღწევად ინიციატივით გამოვიდა. სამწუხაროდ, უფრო უფრო მწვავე და კონკრეტულმა და აგრეთვე ნაციონალისტურმა ინტერესებმა იმძლავრეს და ამ მცდელობამ, რაც თავისთავად კარგი და პატივისცემის ღირსი იყო, ნაყოფი ვერ გამოიღო. ქრისტეს განუყოფელი მემკვიდრეობის საჭირბოროტო პრობლემა კვლავაც შემაშფოთებელია… მწუხარება, რასაც ეს დასანანი კონსტატაცია იწვევს, ვერ აბრკოლებს და ვერც მომავალში დააბრკოლებს ჩვენს ძალისხმევას, რათა ჩვენი განყოფილი, ქრისტესგან მირონცხებული მოძმეების სიყვარულით აღსავსე მოწოდებას ვუპასუხოთ. ამ საქმეში მთელ ჩვენს იმედს ღმერთზე ვამყარებთ.
მთლიანობაში კონსტანტინეპოლის ეკლესიის 1920 წლის მოწოდებას რომის ეკლესიამ იოანე XXIII-ის პირით უპასუხა.
ეს გზავნილი თავის თავში ატარებდა ცნობას, რომელიც თქვენ ზედმიწევნით გაითავისეთ 1959 წლის საახალწლო მიმართვაში.
პატრიარქი ათენაგორა:
მე გადავეცი იოანე XXIII-ს, რომ რადგანაც იგი ყურადღებით მოეკიდა ჩვენს 1920 წლის პროექტს, მაშინ მართებული იქნებოდა მას მსოფლიო საერთო ქრისტიანული საეკლესიო კრება მოეწვია. შესაძლებელია ის თავიდან მართლაც ასეთი კრების მოწვევას აპირებდა, მაგრამ საამისო გარემო ჯერ არ იყო მომწიფებული. ამიტომ რომაულ – კათოლიკური ეკლესიის კრების მოწვევას დასჯერდა, რომელიც ერთობის გზაზე უნდა წარემართა. მაგრამ ამ კრებამ ისეთ ღრმა მუტაციას დაუდო სათავე, რომელში მონაწილეობაც ჩვენი საერთო ვალია. მე ყურადღებით ვადევნებდი თვალს ამ დიდი საეკლესიო კრების მიმდინარეობას, რომელიც მასში მონაწილე დამკვირვებლების  როლიდან გამომდინარე, ზოგჯერ ჭეშმარიტად საერთო ქრისტიანული კრების სახეს იღებდა. ყველაზე მნიშვნელოვანია, რომ ძიების შემდეგ, ჩვენი კათოლიკე თანამოძმენი კვლავ დაუბრუნდნენ ეკლესიას, როგორც ევქარისტიული საიდუმლოს, როგორც სიყვარულის ორგანიზმის განსაზღვრებას. ეს მართლმადიდებლურ ეკლესიოლოგიასთან პროვიდენციალური მიახლოებაა, რომელიც დოქტრინალური პრობლემებისადმი განახლებული მიდგომის შესაძლებლობას ქმნის.
თავდაპირველად ეკლესია საკუთარ თავს განსაზღვრავდა, როგორც Koinonia (ბერძნულად) და როგორც Communio (ლათინურად) ან როგორც Aghape (ბერძნულად) ან Caritas (ლათინურად). ორი უკანასკნელი ტერმინი ნიშნავს სიყვარულს არა აფექტური, არამედ ონტოლოგიური მნიშვნელობით. ისინი აღნიშნავენ ეკლესიას, რომელიც ყოველგვარი თანაზიარობის სათავის – ტრინიტარული სიყვარულის თანამონაწილეა. “იმაზე რაც გვინახავს და მოგვისმენია გაუწყებთ, რათა თქვენც გქონდეთ მოზიარეობა ჩვენთან, ხოლო ჩვენი მოზიარეობა არის მამასთან და მის ძესთან, იესო ქრისტესთან” (1 იოანე 1:3).
კრებაზე მიღებული ტექსტები – ვგულისხმობ დეკრეტს ეკუმენიზმის შესახებ და კონსტიტუციებს ეკლესიის და საღვთო ლიტურგიის შესახებ – ნაწილობრივ კრებითობის ეკლესიოლოგიას დაუბრუნდა და გარკვეული არათანხვედრის მიუხედავად შერწყმული იქნა კონტრრეფორმაციისგან მემკვიდრეობით მიღებულ იურიდიულ და ავტორიტარულ ეკლესიოლოგიასთან. სულიწმინდის როლი საბოლოო ტექსტში უფრო ენერგიულად იქნა ხაზგასმული, ვიდრე თავდაპირველ რედაქციებში (როგორც მაგალითად ეკუმენიზმის შესახებ დეკრეტის მეთერთმეტე პარაგრაფში). “საკრამენტულში” იურიდიულის შეტანაც სცხადეს. სამღვდელო მსახურების სტრუქტურა კვლავ საიდუმლოთა აღსრულებას დაუკავშირდა. ეკლესიის შესახებ კონსტიტუციის პირველ თავებში ეკლესია თავს მაცხოვნებელ საიდუმლოდ და სასუფევლისკენ მლტოლველ ღვთის ერად აცხადებდა, ხოლო მღვდელმსახურთ საიდუმლოებებთან ღვთის ერის ზიარების მოწმეებად და მსახურებად მიიჩნევდა. კონკრეტულად ეს მოზიარეობა დაკავშირებულია ადგილობრივ თემთან, რომელიც ეპისკოპოსის სამოციქულო მემკვიდრეობიდან გამომდინარე ევქარისტიას აღასრულებს. ეპისკოპოსთა კოლეგიალობა ამ თემთა ერთიანობის გამოხატულებაა. ფაქტიურად ლიტურგიის შესახებ და ეკლესიის შესახებ კონსტიტუციები ამტკიცებენ, რომ თავისი ეპისკოპოსის ირგვლივ შემოკრებილი თემის მიერ აღსრულებული ევქარისტია ნებისმიერი ეკლესიოლოგიის საფუძველს წარმოადგენს.
აღსანიშნავია კათოლიკებსა და მართლმადიდებლებს შორის მუდმივად მზარდი უთანხმოების დასაძლევად მიმართული ეს სწრაფვა. ამ უთანხმოებებმა კულმინაციას მიაღწია ვატიკანის პირველ კრებაზე, რომელმაც პაპს “ყველა მორწმუნეზე უშუალო და ჭეშმარიტი” საეპისკოპოსო იურისდიქცია მიანიჭა, რაც აღმოსავლეთისთვის ძნელადგასაგები იყო. განუყოფელი ეკლესიის პერიოდში მართლმადიდებლობისთვის რომის როლი მრავალ და-ეკლესიებთან მოზიარეობაში გამოიხატებოდა. თითოეული ეკლესია ევქარისტიულ თემთა კრებულს წარმოადგენდა, რომლებიც ერთმანეთთან ურთიერთსიყვარულისა და თანხმობის კავშირით ერთიანდებოდნენ, რომლის ყველაზე მკაფიო გამოვლინებას, მოციქულთა  დროიდან დაწყებული, კრებების ეპისტოლეები და “დიპტიქში” ჩაწერა წარმოადგენდა. არჩევის შემდეგ პატრიარქი და-ეკლესიების მეთაურებს რწმენის აღსარებას უგზავნიდა, რომელიც იმავე სინოდზეა შედგენილი, სადაც არჩევა მოხდა და ამიტომაც მას Synodica ეწოდება. ისინიც ეპისტოლეებით პასუხობენ თავისი კორესპონდენტის აღსარებას. ამგვარად მყარდება ურთიერთობა ახლადარჩეულ პატრიარქთან და მისი სახელი “დიპტიქში” იწერება, რომელიც უსისხლო მსხვერპლშეწირვის დროს მოსახსენებელ ცოცხალთა ჩამონათვალს წარმოადგენს. “დიპტიქში” ჩაწერა რწმენის თანაზიარობას მოწმობს, რაც საიდუმლოებებში თანაზიარობის სისრულის განხორციელების საშუალებას იძლევა… პავლე მოციქულის, შემდეგ კი ეგნატე ანტიოქიელის ეპისტოლენი ამგვარი ურთიერთობის გამოვლინებას წარმოადგენენ, რომელთა დანიშნულება “რწმენის ერთობის და მშვიდობის კავშირების” გამყარება იყო.
1920 წლის ეპისტოლე ეკლესიების მეთაურებს შორის “ძმური წერილების” გაცვლის რეკომენდაციას იძლეოდა. მუდამ უნდა გვახსოვდეს ამ სამი ძველი წესის შესახებ, რომელთაც მართლმადიდებლობაში თავისი ქმედება შეინარჩუნეს, რათა პატრიარქ ათენაგორას იმ ნაბიჯების შეფასება შევძლოთ, რომელზეც მოგვიანებით ვილაპარაკებთ.
1959 და 1960 წლების განმავლობაში პატრიარქი რამდენჯერმე ამტკიცებდა მართლმადიდებლებსა და კათოლიკებს შორის, როგორც თვითონ უწოდებდა, “ერთობის” დამყარების აუცილებლობას, რაც კონკრეტულ სოციალურ მსახურებაში პრაქტიკულ თანამშრომლობას გულისხმობდა. “ერთობას” გზა უნდა გაეხსნა “სიყვარულის დიალოგისთვის”, შემდეგ კი საღვთისმეტყველო დიალოგისთვის ამ სიტყვის ნამდვილი მნიშვნელობით, რომლის მიზანიც უნდა გამხდარიყო “შეერთება”, ხელახლა აღდგენილ რწმენის ერთობაში საკრამენტული თანაზიარების დამყარება. ათენაგორა I-მა განაცხადა, რომ მზად იყო პაპთან შესახვედრად. თავის მხრივ იოანე XIII ერთ იდუმალ ფრაზაში, რომელიც ვატიკანის მეორე კრების მოსამზადებელი სამუშაოების გახსნაზე წარმოთქვა, ახსენა ის ,,ინტელექტუალური, ადამიანური და სულიერი კონტაქტები, რომლებზეც უფლის სულს შეეძლო დავანება” როგორ უნდა მომხდარიყო მსგავსი შეხვედრა? როგორც ჩანს პაპს რომის დატოვება არ შეეძლო. მაგრამ იმისთვის, რომ პატრიარქი ვატიკანში ჩასულიყო, როგორც ათენაგორამ 1962 წელს განუცხადა ბერძნულ გაზეთს To Vima, “საჭიროა ყველა იმ მართლმადიდებელი ეკლესიის წინასწარი თანხმობა, რომელიც ამ ნაბიჯს იწონებს, აგრეთვე პაპის საპასუხო ვიზიტი მსოფლიო პატრიარქთან, მის რეზიდენციაში, ფანარში”. მაგრამ, ტრადიციული რომაული პროტოკოლის მიხედვით პაპი საპასუხო ვიზიტებით არ ჩადის.
ამ სირთულეების მიუხედავად, იოანე XIII ორი მნიშვნელოვანი რამ მოიმოქმედა. 1961 წლის ზაფხულში მან პატრიარქს ორი ემისარი, აღმოსავლეთის ეკლესიების კონგრეგაციის წევრები: მონსენიორ ტესტუ და მამა ალფონს რაესი, პაპის აღმოსავლეთის ინსტიტურის თავმჯდომარე, გაუგზავნა. პატრიარქმა ისინი ორჯერ მიიღო და მათ პატრიარქს კრების შესახებ სრული ინფორმაცია მიაწოდეს. ოდნავ მოგვიანებით, და ეს ნაბიჯი ძალზე მნიშვნელოვანია, პაპმა “ქრისტიანული ერთობის სამდივნო” შექმნა, რომელიც, კათოლიკური ეკლესის სხვა აღმსარებლობებთან ურთიერთობით უნდა დაკავებულიყო. ამ ორგანოში, რომელსაც კარდინალი ბეა ხელმძღვანელობდა, მართლმადიდებლობის უანგარო მეგობრები, კარდინალის მდივანი ვილებრანდსი და მდივნის თანაშემწე, მამა დიუპრეი, შედიოდნენ. ამიერიდან არა აღმოსავლეთის ეკლესიების კონგრეგაციას, რომელთანაც ისტორიულად უნიატობის პოლიტიკა იყო დაკავშირებული, არამედ ქრისტიანული ერთობის სამდივნოს დაევალა მართლმა-დიდებლებთან ურთიერთობა. ეს დაპყრობის პრობლემატიკიდან დიალოგის პრობლემატიკაზე გადასვლას ნიშნავდა. რომი, რომელიც მანამდე იყენებდა ტერმინს “აღმოსავლეთის ეკლესიები”, რომელშიც “ბერძნულ-სლავური” ეკლესიები და აფრიკისა და აზიის ნესტორიანული და არაქალკედონური თემები იგულისხმებოდა, ამჯერად მართლმადიდებელი ეკლესიების, როგორც ასეთის, აღიარების გზას დაადგა. კათოლიკებისა და მართლმადიდებლების ურთიერთობაში არსებობდა ერთი სპეციფიკური პრობლემა, რომელიც კათოლიკებსა და პროტესტანტებს შორის არ ყოფილა. ლაპარაკია ურთიერთის აღიარებაზე ისეთად, როგორადაც ისინი თვითონ განსაზღვრავენ საკუთარ თავს. ამ “წინასწარი პირობის” პრობლემის გადაწყვეტა, რომელიც ტიპიურია კოლონიზაციის პერიოდისთვის, იოანე XIII დამსახურებად უნდა ჩავთვალოთ. რა თქმა უნდა, საუკუნოვანი ჩვევები ერთ დღეში არ ქრებიან. აღმოსავლეთის ეკლესიების კონგრეგაციის საქმეებმა ან ყოველ შემთხვევაში ლექსიკონმა, კრების ზოგიერთ დოკუმენტს თავისი დაღი დაასვა და პატრიარქ ათენაგორას ზოგიერთი მოულოდნელი სირთულე შეუქმნა.
პატრიარქი ათენაგორა:
იმ დროს, როცა კათოლიკობა დაუბრუნდა ეკლესიის კრებითობის გაგებას, საჭიროა თავად მართლმადიდებლებში მოხდეს დაახლოება. მართლმადიდებლობა ერთიანია რწმენასა და საიდუმლოებებში, მაგრამ ცოტაა ქმედებებში ერთობა. აი ამიტომ, ყველა ეკლესიის მეთაურთან კონსულტაციის შემდეგ და მათივე თანხმობით, მე მოვიწვიე პირველი საერთო-მართლმადიდებლური კონფერენცია როდოსზე. ამ კონფერენციაზე დაიწყო პროცესი, რომელიც ყველა მართლმადიდებელი ეკლესიის დიდი კრებით უნდა დამთავრდეს. კონფერენციამ საშუალება მისცა ყველა ავტოკეფალურ ეკლესიას, რეალურად ჩაღრმავებოდნენ ეკუმენიზმის ჭეშმარიტ პრობლემებს.
*   *   *
1961 წლის კონფერენცია რომთან ურთიერთობის საკითხს თავშეკავებით შეხვდა. ეს მოხდა განსაკუთრებით იმ ეკლესიების გავლენით, რომელნიც კათოლიკურ სამყაროს ესაზღვრებოდნენ. ზოგიერთი მათგანი, მაგალითად ჩეხოსლოვაკიისა და რუმინეთის ეკლესიები, შიშობდა, რომ რომთან დაახლოება მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ საკმაოდ კარგად ცნობილ გარემოებებში “ლიკვიდირებული” უნიატობის გამოღვიძებას გამოიწვევდა. ზოგი, მაგალითად სერბეთის ეკლესია, ტრავმირებული იყო იმ გიგანტური ბართლომეს ღამით, რაც ომის გამო გახდა შესაძლებელი. . . ამიტომ კონფერენციამ მომავალი კრებისწინა თათბირის პროგრამაში “ორ ეკლესიას შორის ურთიერთობის პოზიტიური და ნეგატიური მომენტების შესწავლა” ახსენა, განსაკუთრებული აქცენტი კი გააკეთა პრობლემებზე, რაც “პროპაგანდით, პროზელიტიზმით და უნიატობით” იყო გამოწვეული. თუმცაღა მსოფლიო პატრიარქის თხოვნით ასევე ნახსენები იქნა “ურთიერთობის განვითარება ქრისტიანული სიყვარულის სულიკვეთებით პატრიარქის 1920 წლის ეპისტოლეში გადმოცემულ შეხედულებათა პერსპექტივაში”.
ამ სიცივის მიუხედავად როდოსზე ბევრმა იგრძნო ორი ეკლესიის სულიერი სიახლოვე. იქ კათოლიკეთა დამკვირვებლები ოფიციალურად არ იმყოფებოდნენ, თუმცა იყვნენ მიმომხილველები სხვა კონფესიებიდან, რაც შიშითა და ეჭვით აღსავსე წარსულის გათვალისწინებით, მრავლისმეტყველი იყო. კათოლიკეთა რამოდენიმე წარმომადგენელი უბრალოდ კერძო მიწვევით იმყოფებოდა. თუმცა მათ ყოველთვის წინა ადგილებს უთმობდნენ. ასე ჩაისახა ზოგიერთი კონტაქტი.
*    *    *
ხანგრძლივი დროის განმავლობაში დამცირებული და დატანჯული ეკლესიის თანდათანობით დაშოშმინების და განიარაღების პროცესში პატრიარქი ათენაგორა წააწყდა არა მარტო მრავალი მართლმადიდებლის უნდობლობას “რომაელთა” და მათი უნიტარული ორგანიზაციის მიმართ, რომელშიც დამპყრობელს ხედავდნენ. აგრეთვე ის წააწყდა და-ეკლესიების და მათ შორის ყველაზე ძლიერის, რუსული ეკლესიის მხრიდან კონსტანტინეპოლის კათედრისგან საკუთარი დამოუკიდებლობის იჭვნეულ დაცვას. ვატიკანის მეორე კრებაზე ეს კარგად ჩანდა მართლმადიდებელ დამკვირვებელთა ქცევაში. როდოსზე გადაწყდა, რომ ამ საკითხში მართლმადიდებლებს ერთიანი პოზიცია ექნებოდათ.
მსოფლიო პატრიარქი, გამომდინარე თავმჯდომარეობიდან და ინიციატივაზე თავისი უფლებიდან, რაც მართლმადიდებლური კონფერენციის მიერ იყო დადასტურებული, თვლიდა, რომ კრებაზე მოწვევის მიღების შემდეგ, დაეგზავნა ის და-ეკლესიებისთვის და პასუხების მიღების შემდეგ მათთან ერთად შეემუშავებინა საერთო პოზიცია. რთული მოლაპარაკებების შემდეგ მოსკოვის პატრიარქმა ვატიკანს აგრძნობინა, რომ მართლმადიდებელი ეკლესიების თანასწორობისა და დამოუკიდებლობის გათვალისწინებით, მოწვევა თითოეული მათგანისთვის ცალ-ცალკე უნდა გაეგზავნათ. ბოლოს, როცა ზოგიერთი ეკლესიის, პირველ რიგში კი ბერძნული ეკლესიის ცივი დამოკიდებულების გამო და ერთსულოვნების პრინციპიდან გამომდინარე, პატრიარქმა გადაწყვიტა დამკვირვებლები არ გაეგზავნა, გაირკვა, რომ მოსკოვი ორ დამკვირვებელს გზავნიდა… ერთობლივი გადაწყვეტილებიდან გამომდინარე, დეპეშების გაცვლის დაგვიანებას შეეძლო აეხსნა ეს “გაუგებრობა”, რომელმაც გული ატკინა პატრიარქს, მაგრამ ვერ დააბნია. ყოველ შემთხვევაში კრების პირველ ორ სესიაზე 1962 და 1963 წლებში ერთადერთი მართლმადიდებელი დამკვირვებლები მოსკოვის საპატრიარქოს წარმომადგენლები იყვნენ.
*   *   *
1963 წელს, როგორც ეს პატრიარქს სურდა, უფრო მჭიდრო კონტაქტები დამყარდა ერთი მხრივ კათოლიკებსა და მართლმადიდებლებს, მეორე მხრივ კი თავად მართლმადიდებელ ეკლესიებს შორის. მაშინ, როცა ივნისში კათოლიკურმა დელეგაციამ მონაწილეობა მიიღო პატრიარქ ალექსის საეპისკოპოსო მსახურების ნახევარსაუკუნოვან იუბილეში, ივლისში ათონის მთაზე მონაზვნობის ათასი წლისთავის აღნიშვნამ მართლმადიდებელ ეკლესიებს შესაძლებლობა მისცა ათენაგორა I თავმჯდომარეობით მანამადე არნახულ დონეზე შეკრებილიყვნენ. იუბილის ორგანიზატორის, ფანარის მიერ მიწვეულნი იყვნენ დასავლეთის დიდი სამონაზვნო ორდენები, მათ შორის ბენედიქტელები, რომელთაც აბატი-პრიმასი გამოაგზავნეს (უნდა გვახსოვდეს, რომ ამალფიელ ბენედიქტელებს ათონზე XIII საუკუნემდე ჰქონდათ თავისი მონასტერი). იყვნენ აგრეთვე მართლმადიდებლობასთან ეკუმენური დაახლოების კათოლიკე მომხრეები: მამა დიუმონი პარიზიდან და დონ ოლივიე რუსო შევტონიდან. პატრიარქმა ათენაგორამ საჯაროდ მიუთითა იმ სულიერ სიმხნევესა და მორჩილებაზე, რომელსაც დიდი სამონაზვნო ორდენები უჩვენებენ ერთიანობის ქომაგებს.
პატრიარქი ათენოგორა:
მე გადავწყვიტე ჩემი ეკუმენური მოღვაწეობა მართლმადიდებლობის ყველაზე მკაცრი დამცველების, ათონელი ბერებისთვის განმემარტა. ეს, მე ერთმა, გავაკეთე ბერთა კრების წინაშე. მათ უთხრეს, რომ მე მართლმადიდებლობის ღალატს ვაპირებდი პროტესტანტებთან და კათოლიკებთან. შუა საუკუნეებში, ლათინთა იმპერიის დროს ან მაშინ, როცა ბიზანტიის იმპერატორები თურქების წინააღმდეგ დასავლეთისგან დახმარების მისაღებად უნიის თავსმოხვევას ცდილობდნენ, ათონის მთა მართლმადიდებლობას უკომპრომისოდ, ზოგჯერ მოწამეობრივადაც კი იცავდა. მე მინდოდა არსებითად ამეხსნა ჩემი მოქმედება ბერებისთვის, რომლებიც ამ წმინდა ადგილზე იმ სულიერ საგანძურს ინარჩუნებდნენ, რომელიც მთელი მართლმადიდებლობისათვის, მთელი ქრისტიანული სამყაროსთვის ძვირფასია. მოგვიანებით, საბერძნეთის ეკლესიის ზოგიერთი ფანატიკოსის გამო საქმეები ისევ ცუდად წავიდა, მაგრამ მაშინ, სრული გულახდილობის გარემოში მათ მე გამიგეს. ჩვენი საუბრის ჩანაწერს, რომელსაც მე ვინახავ, ამის დადასტურება შეუძლია.
მე:
რა თქმა უნდა ძალზე მნიშვნელოვანია, რომ ეკლესიის ცენტრში აღმართულია ეს სამლოცველო სვეტი (ათონის მთა), სადაც ქრისტიანის ყველაზე მთავარი მოწოდება – მეორედ, დიდებით მომავალ ქრისტესთან შესახვედრად მომზადებული ადამიანის განღმრთობა ხორციელდება. ეს ის ადგილია, სადაც დემონოლოგიის “დემითოლოგიზება” კი არ ხდება, არამედ დემონებთან დაუნდობელ ბრძოლას ეწევიან. მაგრამ რეგრესზე ხომ არ მიუთითებს ის, რომ სიღრმე შეზღუდულობით გამოიხატება? ხომ არ უნდა დაძლიოს მართლმადიდებლობამ უსაშველო მერყეობა აგრესიულობად გარდასახულ სიღრმესა და ზერელე ჰუმანურობად გადაგვარებულ გახსნილობას შორის? ხომ უნდა გაიხსენონ, რომ წმიდა მთა საკუთარი უღრმესი გამოცდილების გააზრების მომენტებში ყოყმანის გარეშე აპყრობდა თვალს დასავლეთის სულიერ ცხოვრებას, რათა მასში თავისი შემოქმედებითი ძალები მოეძია. XIV საუკუნეში გრიგოლ პალამა იმოწმებს წმინდა ბენედიქტეს, რომელიც გრიგოლი დიდის სიტყვებით “მთელ სამყაროს ხედავდა, როგორც ღვთის ნათლის სხივში მტვრის ნაწილაკს”. თუკი იჭვნეულნი მეტყვიან, რომ წმინდა ბენედიქტე განუყოფელი ეკლესიის გამოცდილების კუთვნილებაა, მაშინ მე მივუთითებ სათნოთმოყვარების შემდგენელ ნიკოდიმოს მთაწმინდელზე, რომელმაც XVIII საუკუნის ბოლოს თავის ნაშრომში კათოლიკური ეკლესიის სულიერი ცხოვრების ნაყოფი ყველაზე უფრო თანამედროვე ფორმით უყოყმანოდ ჩართო (მე ვგულისხმობ წმიდა ეგნატე ლოიოლას ვარჯიშებს ან სკუპოლის უხილავ ბრძოლას)… ეს მეტყველებს ბერის როლზე, რომელიც თავისი არსებობით არა გონებაჭვრეტით ღვთისმეტყველებას, არამედ ეკლესიის უღრმეს საიდუმლოს, მკვდრეთით აღმდგარში აღდგომის გამოცდილებას გამოხატავს.
*  *  *
1963 წლის სექტემბერში ქრისტიანულმა დასავლეთმა სურვილი გამოხატა თავის მხრივ მიეგო პატივი წმიდა მთისათვის. ვენეციაში, კარდინალ ურბანის თავმჯდომარეობით ათონის მთის მონაზვნობის ათასწლოვანი თარიღისადმი მიძღვნილი სამეცნიერო კონგრესი ჩატარდა. კონგრესს ესწრებოდა პატრიარქ ათენაგორას წარმომადგენელი მამა სკრიმა, რომელმაც ასამბლეას პატრიარქის მისალმება და დალოცვა გადასცა.
მამა სკრიმა, რომელიც პატრიარქმა მალე არქიმანდრიტის ხარისხში აიყვანა და ვატიკანის მეორე კრებაზე თავის პირად წარმომადგენლად გაგზავნა, იმ იშვიათ ადამიანთაგანი იყო, რომელთაც ამ გადამწყვეტ წლებში შესძლეს გაეგოთ მარტოსული პატრიაქისთვის. იგი პატრიარქის თანაშემწე გახდა. ფართო სამეცნიერო და ფილოსოფიური განათლების მქონე ახალგაზრდა რუმინელმა ინტელიგენტმა მეორე მსოფლიო ომის დამთავრებისთანავე მონაწილეობა მიიღო იმ დროს რუმინეთში მიმდინარე ისიქაზმის აღორძინებაში. ეს იყო ისტორიის ბორგვის პირობებში რწმენის მდუმარე გაღრმავება. მოულოდნელი გზებით ახალგაზრდა ბერმა რუსული სტარეცობის გამოცდილება აითვისა. მან, როგორც რუმინეთის პატრიარქთან დაახლოებულმა პირმა, ერთ-ერთი ოფიციალური მიღების დროს ინდოეთის სულიერი ცხოვრების ცოდნით ისე გააოცა ინდოეთის კავშირის ვიცე-პრეზიდენტი, რომ ორი წლით ბენარესის უნივერსიტეტში მიიწვიეს. ინდოეთიდან დაბრუნების შემდეგ, მან ისიქასტური ტრადიცია ბეირუთის მახლობლად, დეირ ელ-ჰარფაში ახლადდაარსებულ მონასტერში შეიტანა, შემდეგ კი მსოფლიო პატრიარქის განკარგულებაში გადავიდა. საფრანგეთში ხანგრძლივმა მოგზაურობებმა, მას საშუალება მისცა გზა გაეკვალა ჭვრეტითი ორდენების ეკუმენიზმისკენ, რომელნიც კათოლიკობისა და მართლმადიდებლობის დაახლოებას უხილავად შეეწევიან. რამდენი დიდებული ადამიანის გახსენება შეიძლებოდა აქ, მაგრამ ისინი არაგანცხადებულ ისტორიას ეკუთვნიან. დაე მათი ნათება მდუმარებით დარჩეს. მამა ანდრია სკრიმამაც მოგვიტეოს ჩვენი კადნიერება. შეუძლებელი იყო, იგი აქ არ გვეხსენებინა, რადგან მისი სახით მართლმადიდებლობის უმაღლესი სულიერი ტრადიცია პატრიარქის წამოწყებებს შემწედ მოევლინა.
1963 წლის 26-28 სექტემბერს როდოსზე მეორე საერთომართლმადიდებლური კონფერენცია ჩატარდა. ის ძალიან ხანმოკლე, მაგრამ ქმედითი იყო. დამკვირვებლების საკითხი რუსული ეკლესიის სურვილის გათვალისწინებით მოგვარდა: ეს საკითხი თითოეულ ეკლესიას თვითონ უნდა გადაეწყვიტა. ათენაგორა I იცოდა, რომ მისი გზა თვითუარყოფის გზაა და მისთვის მნიშვნელობა მხოლოდ ყველაზე არსებითს ჰქონდა. არსებითის საკითხში კი კონფერენციამ გადამწყვეტი ნაბიჯი გადადგა: ერთხმად მიიღო რეზოლუცია, რომელშიც ლაპარაკი იყო კათოლიკურ ეკლესიასთან “თანასწორობის საწყისებზე” დიალოგის დაწყების აუცილებლობაზე. დიალოგი როგორც ერთი, ასევე მეორე მხრიდან თანაბარი სასულიერო წოდების პირებს უნდა წარემართათ და იგი მთელი მართლმადიდებლობის საერთო საქმედ უნდა ქცეულიყო.
*  *  *
მხოლოდ საბერძნეთის ეკლესიამ არ მიიღო მონაწილეობა ამ კონფერენციაში. მისმა იერარქიამ, განსაკუთრებით კი პირველიერარქმა ქრიზოსტომოსმა შეურიგებელი ანტიკათოლიკური პოზიცია დაიკავა, რაც ბერების გარკვეულმა წრეებმა და ტრაგიკული ისტორიით ტრამვირებული მორწმუნე ხალხის იმ ნაწილმა მოიწონა, რომელთაც ტკივილის გამო დიალოგის ღალატისგან განსხვავება ვერ შეძლეს. ქრისტიანული საზოგადოების ყველაზე უფრო განათლებული ნაწილის, განსაკუთრებით ზოგიერთი გამოჩენილი ეპისკოპოსისა და საღვთისმეტყველო ფაკულტეტების პროფესორთა ზეგავლენით, საბერძნეთის ეკლესიის სინოდმა 15 ოქტომბერს კონფერენციის გადაწყვეტილებები მოიწონა. თუმცაღა ზოგიერთი წრეები უწინდებურად შეურიგებელნი რჩებოდნენ და პატრიარქს მისი ყველაზე უფრო ნაყოფიერი ქმედებების დროს უმცირე დახმარებასაც კი არ უწევდნენ. ეს ინტეგრისტები ხშირ შემთხვევაში სულიერი ადამიანები იყვნენ, რომელთა სამყარო იმდენადვე დახშული იყო, რამდენადაც სავსე. მათ დაუძლეველი უნდობლობა ჰქონდათ დასავლეთის მიმართ, რომლის პრობლემებზეც წარმოდგენა არ ჰქონდათ. მათთვის ჭეშმარიტების ზედმიწევნით დაცვასა და მართლმადიდებლობის ღალატს შორის არაფერი შუალედური არ არსებობდა. მათ გამო პატრიარქის გზა არამარტო თვითუარყოფის, არამედ ჯვარცმის გზადაც იქცა.
*  *  *
“თანასწორობის საწყისებზე” დიალოგის დაწყების გადაწყვეტილებამ ეკუმენური სიმძიმის ცენტრის ნამდვილი ცვლილება გამოიწვია; აქამდე იგი ქრისტიანული დასავლეთის წიაღში მდებარეობდა, აქედან მოყოლებული კი ეს ცენტრი დასავლეთსა და მართლმადიდებლობას შორის აღმოჩნდა, რამაც იმ თავდაპირველი განხეთქილების საკითხი წამოჭრა, რომლისგანაც ყველა სხვა იშვა.
თანასწორობის საწყისებზე ორი ეკლესიის შეხვედრა უპირველეს ყოვლისა იმაზე მიუთითებს, რომ ისინი ერთმანეთს ეკლესიებად აღიარებენ. ეს ნიშნავს, რომ ისინი ადასტურებენ ერთმანეთის იერარქიების სამოციქულო მემკვიდრეობას, საიდუმლოთა ქმედითობას და პირველი ათასწლეულის გარდამოცემას, რომელიც ძირითად ტრინიტარულ და ქრისტოლოგიურ  დოგმატებს მოიცავს. ორივე ეკლესიის ნამდვილობა სერიოზულ საღვთისმეტყველო პრობლემებს ვერ მიჩქმალავს. განყოფილნი, თითოეული საკუთარ თავს ეკლესიად აღიარებს, რაც მათ ნაყოფიერი თვითგამოცდის წინაშე აყენებს. არსებითად თითოეული მათგანი თვლის, რომ ისტორიულად სწორედ თვითონ იყო საიდუმლოს გულისგული. კათოლიკეთათვის ეკლესიის გული სულიწმიდაა, რომლის უკანასკნელი ინსტანციის გამოვლინება რომის ეპისკოპოსის პირით ხდება. მართლმადიდებელთათვისაც ასევე სულიწმიდაა, რომელიც ყველა ადგილობრივი ეკლესიის “ევქარისტიულ” ერთობაში და მორწმუნეთა ცნობიერების თანაზიარებაში ვლინდება. კათოლიკური ეკლესია კონტრ-რეფორმაციის დროიდან მოყოლებული ეკლესიის ერთიანობის გამოხატვას უპირატესად იურიდიული ტერმინებით ესწრაფვის. მართლმადიდებლობა ტრადიციულად უპირატესობას საკრამენტულ და პროფეტულ ტერმინებს ანიჭებს. პროცესი, რომელიც მართლმადიდებლებსა და კათოლიკებს შორის პატრიარქის ინიციატივით დაიწყო ვატიკანის მეორე კრების თანაზიარების ეკლესიოლოგიის და “სიყვარულის დიალოგისკენ” მიბრუნებით, თანდათანობით იმ პარადოქსის გადაჭრისკენ მიდის, როცა ორივე ეკლესია ერთმანეთს ერთიან ეკლესიად აღიარებს, მაგრამ იმავდროულად ერთადერთ ეკლესიად გაერთიანების გარეშე. ამ “სიყვარულის დიალოგს” საღვთისმეტყველო მნიშვნელობა აქვს. ის დაპირისპირებულობის მრავალფეროვნებად გარდაქმნას ესწრაფვის; არ უარყოფს რომის პირველობას, არამედ ათავსებს მას ეკლესიაში, თანაზიარების ეკლესიოლოგიის წიაღში.
*  *  *
პაპი პავლე VI იმ დროს აირჩიეს, როცა მართლმადიდებლობა ათონის მთის მონაზვნობის ათას წლისთავს აღნიშნავდა. პატრიარქმა სარდის მიტროპოლიტის მაქსიმეს მეშვეობით ახალ პაპს თავისი სურვილები ამცნო. 20 სექტემბერს საპასუხო წერილით პავლე VI თავისი კორესპონდენტი დაარწმუნა, რომ “მისმა სურვილებმა პაპის გულში ღრმა გამოხმაურება ჰპოვა”. წმ. წერილის პავლესეული ფორმულის მოხმობით, რომელიც ასე ახლობელია პატრიარქისთვისაც: “მივანდოთ წარსული ღვთის გულმოწყალებას, ვუსმინოთ მოციქულის რჩევას ‘წარსულს ვივიწყებ და წინ მივდივარ, ველტვი მიზანს, პატივს უმაღლესი წოდებისა იესო ქრისტეში’”. ეს პატივი ჩვენ გვაქვს მაცხოვნებელი სახარების წყალობით, ერთი და იგივე მღვდლობის წყალობით, ეკლესიის ერთადერთი უფლის ერთადერთი მსვერპლით, ევქარისტიის აღსრულებით” – პაპის მიერ ამგვარი ენერგიულობით იყო ხაზგასმული ორივე ეკლესიის ნამდვილობა.
“ჩვენც ასევე – უპასუხა 23 ნოემბერს პატრიარქმა – უფლის მიერ მოწოდებული ვართ ერთმანეთთან მეგობრული ურთიერთობისკენ, როგორც ეს ამ წმიდა სხეულის – ეკლესიის ნაწილებს შეშვენით, გვყავს მხოლოდ ერთი უფალი და მაცხოვარი, რომლის ნაწილნიც ვართ და რომლის წყალობითაც საიდუმლოებებში ვთანაზიარობთ; ვთვლით, რომ არ შეგვიძლია ერთმანეთს უსისხლო მსხვერპლზე უფრო ძვირფასი რამ შევწიროთ ზიარი სიყვარულით, რომელიც “ყველაფერს იტანს, ყველაფერი სწამს, ყველაფრის იმედი აქვს და ყოველივეს ითმენს” (1 კორ.13:7). თანაზიარება, რომელიც ოდესღაც ჩვენს წმიდა ეკლესიებს შორის დამყარდა და ახლა განახლებას განიცდის ღვთის მადლით “მისი დიდების საქებრად” (ეფ. 1:14) ქრისტეს მსახურებმა და ღვთის საიდუმლოთა მნეებმა ჩვენს წმიდა ეკლესიებში (1 კორ. 4:1) სიყვარულის სიმაღლიდან შემუსვრილი გულით და უზაკველი თვალით შევხედოთ ღვთის ნებას და მივუძღვნათ ჩვენი თავი, ერთმანეთი და მთელი ჩვენი სიცოცხლე ღვთის სამსახურს, რათა მივიღოთ მადლი და მოვიდეს სასუფეველი ღვთისა დედამიწაზე”. ეს უმშვენიერესი ტექსტი შთაგონებულია ბიზანტიური წესის  ლიტურგიული სიტყვებით დიაკონისა: “ჩვენს თავს და ერთმანეთს და მთელ ცხოვრებას ჩვენსას ქრისტე ღმერთს გადავცემთ”.
ევქარისტიის საიდუმლოში ორი ასპექტია: ღვთის ძღვენი და ადამიანების მიერ  მადლიერებით მისი მიღება. სწორედ ამგვარ მადლიერებაზე მიუთითებს ბერძნული სიტყვა “ევქარისტია” (ახალ ბერძნულში eucharisto მადლობას ნიშნავს) პატრიარქის ჟესტს სწორედ პირდაპირი და კონკრეტული მნიშვნელობით შეიძლება “ევქარისტიული” ეწოდოს. ქრისტიანებმა, უპირველეს ყოვლისა კი, ორივე ეკლესიის სათავეში მდგომებმა, თანაზიარი სიყვარულით უსისხლო მსხვერპლის შემწირველებმა, საერთო “ევქარისტიული” ცნობიერება უნდა შეიძინონ, რომელიც მათ საშუალებას მისცემს ერთხელაც ღვთის ძღვენი ერთობლივად მიიღონ. როდესაც სიყვარული გაანაყოფიერებს საღვთისმეტყველო დიალოგს, საერთო “ევქარისტიული დიალოგი” შესაძლებელი გახდება, რადგანაც რწმენის სიმბოლოს წაკითხვას მაშინვე სამშვიდობო ამბორი მოსდევს…
საუკუნოვანი დუმილის, საუკუნოვანი პოლემიკის შემდეგ ამ წერილმა ისევ აღადგინა ეკლესიის მეთაურთა ძმური ეპისტოლეების ურთიერთგაგზავნის ტრადიცია. აღსანიშნავია, რომ პაპის და პატრიარქის ეს მიმოწერა ფანარის ოფიციალურ ორგანოში გამოქვეყნდა სახელწოდებით “ორი და”.
თარგმანი დეკანოზ ზაზა თევზაძისა
(ამონარიდი წიგნიდან: Клеман Оливье. Беседы с Патриархом Афинагором. Пер. с французского В. Зелинского. Брюссель, 1993).
გამოქვეყნდა კრებულში:
„აღმოსავლურ-დასავლური ქრისტიანობა“. მთავარი რედაქტორი: დავით თინიკაშვილი. თბ., სულხან-საბა ორბელიანის ჰუმანიტარულ მეცნიერებათა უნივერსიტეტი 2009, გვ. 249-269.
Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s