პაპუაშვილი – საქართველოსა და რომის სარწმუნოებრივი ურთიერთობები

სტატიის სრული სათაური: საქართველოსა და რომის სარწმუნოებრივი ურთიერთობები: მითოსი და რეალობა
ავტორი: ნუგზარ პაპუაშვილი
საქართველოსა და რომის ურთიერთობა ისევე ძველია, როგორც ამ ორი ქვეყნისა და მათი ხალხების ისტორიული ფესვები. თამამად შეიძლება ითქვას, რომ ეს ფესვები წინარეისტორიული ხანიდან მოდიან, ძველი და ახალი წელთაღრიცხვების მიჯნაზე ძალას ისხამენ და ქრისტიანულ ეპოქაში ნაყოფს გამოსცემენ.
ამის დამადასურებლად წარსულის კულტურულმა მემკვიდრეობამ არა ერთი და ორი დოკუმენტი შემოგვინახა. მათი დიდი ნაწილი ცნობილია და შესწავლილი, მაგრამ ისინი ერთმანეთთან კავშირში და დინამიკაში ჯერჯერობით არავის განუხილავს. ეს კი ერთობ დიდი, შრომატევადი, მაგრამ სასურველი ამოცანაა. სასურველია იმდენად, რამდენადაც ეს სფერო ისეთ ფაქტებს და მოვლენებს მოიცავს, რომელთაგან ბევრს საყოველთაო და ზოგადსაკაცობრიო მნიშვნელობა აქვს.
გამორჩეული ადგილი სარწმუნოებრივი შინაარსის ფაქტებს და მოვლენებს განეკუთვნება. თითოეული მათგანი საგანგებო კვლევას და ანალიზს საჭიროებს, ხოლო მსოფლიო კონტექსტში მითი განხილვა, ერთმანეთთან დაკავშირება და ისტორიის ზეაღმავალ თარგზე ჩამოსხმა _ საკითხის მონოგრაფიულ შესწავლას, რაც სამომავლო საქმე და პერსპექტივაა. ამჟამად ყურადღებას რამდენიმე არსებით მხარეზე გავამახვილებთ.
გაცნობა
კავკასიისა და კავკასიის ხალხთა არსებობა რომმა და რომაელებმა (ლათინებმა) ბერძნებისაგან შეიტყვეს. ვერავინ იტყვის, კონკრეტულად როდის და როგორ მოხდა ეს: ქალაქ რომისა და რომის სახელმწიფოს დაარსებამდე, ე. ი. ძვ. წ. 753 წლამდე, თუ ამ მოვლენის შემდეგ? არაა გამორიცხული, რომ აპენინის ნახევარკუნძულის ძველ ბინადართ, – ეტრუსკებს, პელაზგებსა და სხვებს, – კავკასიის შესახებ ცოტა რამ მაინც სცოდნოდათ და კავკასიელებთან კონტაქტიც ჰქონოდათ. ძვ. წ. 146 წლის შემდეგ, როდესაც რომის ჰეგემონია საბერძნეთსა თუ ბერძნულენოვანი კულტურის სხვა ხალხებზეც გავრცელდა და რომის იმპერია შეიქმნა, კავკასიისადმი ინტერესი გაძლიერდა. შეიძლება ითქვას, რომ რომაელები ბერძნული ცივილიზაციის ათვისებასთან ერთად იმ ცოდნას, ინტერესთა სამყაროსა და კავშირურთიერთობებსაც ეზიარნენ, რაც ელინებს (კულტურით ბერძნებს) კავკასიისა და, კერძოდ, საქართველოს მიმართ ჰქონდათ.
ბერძნები და რომაელები ამბობდნენ, რომ კავკასიისადმი მათ ინტერესს რელიგია კვებავდა.
მიჯაჭვული პრომეთე და მხსნელი ჰერაკლე. ბერძნული მითოლოგიის ერთ-ერთი ყველაზე შთამბეჭდავი სახეა ნახევარღმერთი და ტიტანი პრომეთე, რომელსაც წინასწარგრძნობის და წინასწარმეტყველის ნიჭი ამკობდა. გასათვალისწინებელია ისიც, რომ სახელი “პრომეთეუს” დედნის ენაზე, ბერძნულად, წინდახედულს, ფრთხილს ნიშნავს. მაშასადამე, პრომეთე იყო ბრძენიც, წინასწარმცნობიც და წინდახედულიც და, უეჭველია, იცოდა, რაც მოელოდა იმ ნაბიჯისათვის, რომელიც გადადგა და რისთვისაც არსმენილი სატანჯველი იწვნია. ეს მსხვერპლი მან ნებით და შეგნებით გაიღო და დაადგა გზას, რომლის სახელია სიმართლე და სამართალი, ტირანიისა და ტირანების წინაშე ქედუხრელობა, სულიერი და ზნეობრივი  პრინციპები და მათი ერთგულება. ამ გზამ ის კავკასიაში, საქართველოში მოიყვანა.
პრომეთეს უყვარდა და ეცოდებოდა ადამიანები, რადგან ხედავდა, რომ ისინი უცოდინრები, უძლურები და უსუსურები იყვნენ და გმინავდდნენ ღმერთებისა და სხვა ნახევარღმერთების უღელქვეშ. ამიტომ მან, სიბრალულით და ძალგულოვნებით აღვსილმა, კაცთა ტვირთის შესამსუბუქებლად ბევრი სიკეთე მოიმუშაკა, მაგრამ ვერაფერი შეედრება იმას, რის გამოც მან ღმერთებისა და მათი მოსამსახურეების რისხვა და სასჯელი დაიმსახურა. პრომეთემ ღმერთებს ცეცხლი მოპარა (თუ მოსტაცა), ოლიმპის მთიდან ლერწმის ჯოხით ჩამოიტანა, ადამიანებს მიუტანა და მათ მისი დანთების ხელოვნებაც ასწავლა; “მან ხალხს ასწავლა ოსტატობა, ხერხი მრავალი და დაანახა დიდზე დიდი გზა ცხოვრებისა” (ესქილე: გვ. 12). ასე დაედო დასაბამი ცივილიზაციას, – მეცნიერებასა და ტექნიკას, რომლის საფუძველთა საფუძველი რკინისა და რვალის (ბრინჯაოს) გამოდნობის ხელოვნებაა. ვინ იცის, რამდენ ხანს დარჩებოდნენ ადამიანები ქვის ხანაში, რომ არა პრომეთე და მისი ჰუმანიზმი?
ზევსმა და მისმა მხედრობამ, ამ საქციელით შეურაცხყოფილებმა და აღშფოთებულებმა, პრომეთე კავკასიონის მთებში გადატყორცნეს და მწვერვალ იალბუზს მიაჯაჭვეს. სიტყვა “კავკასია” პირველად ამ მითის ჰესიოდესეულ ჩანაწერსა და ესქილეს ტრაგედიაში “მიჯაჭვული პრომეთე” დასტურდება (IX-VI სს.). სცენა ასეთია: ცისა და ქვეყნის დესპოტთა ბრძანებით ცეცხლის, სამჭედლოსა და მჭედლების ღმერთმა ჰეფესტომ ხელფეხშეკრული პრომეთე “დედამიწის შორეულ საზღვარში”, “სკვითთა ქვეყანაში, – უკაცრიელსა და უდაბურში”, “რკინის დედის” მხარეში მიიყვანა და თვალშეუდგამ, ყველაზე მაღალ და “გრიგალებისაგან დაუფარავ” კლდეს დაუმსხვრეველი რკინის ჯაჭვითა და საბმელით მიაკრა. იქ ზევსმა ყორანი (თუ არწივი) გააჩინა, რომელიც გმირს დღისით ღვიძლს უკორტნიდა, თუმცა ღამით ღვიძლი ისევ მრთელდებოდა.
ტრაგედიაში ვკითხულობთ:
“ტირის და გოდებს ეგ დედამიწა!
დასტრის ყველა
გარდასულ ჟამის შენს ძველ დიდებას…
კოლხეთის მკვიდრნი: ყმაწვილნი ქალნი,
ომში მამაცნი და უშიშარნი…
მომთაბარენი სკვითთა ურდონი,
მზე და მშვენება არიას ქვეყნის, –
მკვიდრნი, მცხოვრებნი კავკასიონთან”.
“ბოლოს მიაღწევ მთათა მეფეს, – მთას კავკასიონს,
მის მწვერვალიდან დიდმრისხანე მოჰქუხს მდინარე” (ესქილე: გვ. 28, 43).
აი, ამ კლდეებსა და მყინვარებს შორის ათასწლეულების განმავლობაში იტანჯებოდა გმირი, ვიდრე დედამიწას ზევსის ნაბუშარი, – ძალგულოვნებით სწორუპოვარი და კაცთსიყვარულით აღვსილი ჰერაკლე (ლათ. ჰერკულესი) არ მოევლინებოდა. მან მოიარა კოლხეთი და მთელი კავკასია, მოკლა მტაცებელი, რომელიც მამამისმა მართალი კაცის ღვიძლის საძიძგნად გააჩინა, და ეს კაცი (უფრო ღმერთკაცი) ხუნდებისა და წამებისაგან გამოიხსნა.
პრომეთეც და ჰერაკლეც კავკასიას მაღალი იდეალების სამსახურით დაუკავშირდნენ. ცეცხლის ანთებამ დედამიწაზე ცივილიზაცია დაასაძირკვლა და ეს აქტი, როგორც ვხედავთ, კაცთა სიყვარულის გამო განხორციელდა. ჰერაკლემ ხომ ჭეშმარიტი სინანულის არაერთი მაგალითი გვიჩვენა? როდესაც მას ზევსის კანონიერი ცოლი ჰერა, ე.ი. მისი დედინაცვალი, გონებას დაუბნელებდა და ავ საქმეს გააკეთებინებდა, ზნეობრივი გამოფხიზლების შემდეგ ის დანაშაულს აღმატებული სიკეთით გამოისყიდდა. გმირობანი კავკასიაში მან სწორედ უნებლიე ცოდვების აღხოცვისათვის მოიმოქმედა. რად უნდა თქმა, რომ პრომეთე იესო ქრისტეს მითოლოგიური ვარიანტი და შორეული პროტოტიპია. ვხედავთ იმასაც, რომ ის ტრაგედია და მისტერია, რომელიც კულტურისა და მეცნიერების აკვანი გახდა, კავკასიონის ცადაზიდულ მთათა სანახებშიც აღსრულდა, – მართალმა და ყველასაგან გაწირულმა ღმერთმა აქ, იალბუზზე, იგემა “ჯვარცმაც” და გამოხსნაც. ასე სწამდათ ბერძნებს და ასე იწამეს რომაელებმაც, რის გამოც კავკასია და მისი ბინადარნი განათლებული კაცობრიობის თვალში პირდაპირ თუ არაპირდაპირ ცივილიზაციის თანამეაკვნეებად წარმოჩნდნენ. ყველამ იცოდა, რომ ეს მხარე და ეს ხალხი (კოლხეთი და კოლხები) ოქროს საწმისის სამშობლო და შემოქმედი იყო. ამიტომ ბერძნები და რომაელები ამ მხარეს ოქროსა და რკინის ქვეყანას უწოდებდნენ. განა კოლხი ქალისაგან, მედეასაგან, არ წარმოდგა სახელწოდება მედიცინა? ესაა მიზეზი, რომ ბერძნულ-რომაული კულტურის წარმომადგენლები კავკასიისადმი დიდ ინტერესს ამჟღავნებდნენ. ამ ინტერესს რელიგიური მოტივებიც აპირობებდა და გეზს აძლევდა.
ელინითა და რომაელთა ეპოქა
არგონავტების მოგზაურობამ კოლხეთში და იქ ბერძენთა ახალშენების დაარსებამ  ქართველთა და ბერძენთა დიალოგს სტიმული რელიგიის მიმართულებითაც მისცა. ამას ადასტურებს როგორც წერილობითი ცნობები, ისე თანამედროვე არქეოლოგიური გათხრები. ბერძენი მოგზაური და გეოგრაფი სტრაბონი, რომელმაც კავკასიაში ახალი წელთაღრიცხვის დასაწყისში იმოგზაურა, მიგვანიშნებს, რომ საქართველოში მის დროს ზევსის კულტიც იყო გარცელებული (Geographica XI, 4,7). არქეოლოგიურმა კვლევა-ძიებამ ვანში, ნოქალაქევში, მცხეთა-არმაზსა თუ სხვაგან გამოავლინა მდიდარი მასალა, რომლის თანახმად აღნიშნული ეპოქის ქართლსა და კოლხეთში არამც თუ იცნობდნენ ბერძნულსა და რომაულ პანთეონს, არამედ მას პატივსაც მიაგებდნენ. ამის დასტურია ზევსის, პრომეთეს, ჰერაკლეს, ათენას, აპოლონის, აფროდიტეს, ჰერმესისა და სხვათა სტატუეტები, აგრეთვე მათი სახელობის ტაძრები (ზოგიერთ შემთხვევაში დიდი და მონუმენტური), რომლებიც აღნიშნული რეგიონის სხვადასხვა კუთხეში გამოვლინდა. თავის მხრივ კოლხეთმაც გაამრავალფეროვნა ანტიკური სამყარო. ეს პირველ რიგში ითქმის არგონავტებისა და მედეას მისამართით, რომელთა სახე არა მარტო ბერძნულ სიტყვიერებასა თუ სახვით ხელოვნებაში აღიბეჭდა, არამედ ლათინურ ლიტერატურაშიც.
პომპეუსი საქართველოში. პირველი რომაელი, რომელმაც საქართველოში მოსვლის მიზეზად რელიგიური ინტერესი დაასახელა, დიდი სარდალი და პოლიტიკური მოღვაწე პომპეუს გნეუს მაგნუსი (ძვ. წ. 106-48) გახლდათ. აი, რას ვკითხულობთ მისი ლაშქრობის მოთხრობაში: “…მან მოიარა კოლხები არგონავტთა, დიოსკურებისა და ჰერაკლეს იქ ყოფნის ამბის შესატყობად; განსაკუთრებით კი უნდოდა, ენახა ტანჯვის ადგილები, რადგან ამბობდნენ, პრომეთევსი კავკასიონის მთაზე იყოო” (აპიანე: გვ. 198). იგი რომ პრომეთეს პიროვნებით მართლაც მოხიბლული იყო, მიგვანიშნებს პლუტარქეც, რადგან ის მხოლოდ პომპეუსის ბიოგრაფიას იწყებს პრომეთეს სიტყვებით, რომლებიც ამ უკანასკნელს ზევსისა და ჰერაკლეს მისამართით წარმოუთქვამს: “მძულს მამა, მაგრამ შვილი მისი უსაზღვროდ მიყვარს” (პლუტარქე, რჩეული ბიოგრაფიები, ა. ურუშაძის თარგმანი, თბ., 1975, გვ. 290).
ისტორიიდან ვიცით, რომ პომპეუსმა კავკასიაში ძვ. წ. 66-65 წლებში ილაშქრა; ჯერ პონტოს სამეფო დაიპყრო (მეფე მითრიდატემ, კოლხეთში ლტოლვილმა და დევნილმა, მსახურის ხელით თავი მოიკლა, რადგან ტყვედ ჩავარდნას ეს ამჯობინა), შემდეგ სომხეთის დედაქალაქი არტაშატი აიღო, ბოლოს კი ალბანეთში, ქართლსა და კოლხეთში გადავიდა. არ არის ცნობილი, მიაღწია თუ არა პომპეუსმა რწმენისმიერი ოცნების საგანს, – მიეგნო კვალი თუ ნატერფალი, რომელიც კოლხეთში და კავკასიონზე პრომეთესა და ჰერაკლეს უნდა აღებეჭდათ. ვერც იმას ვიტყვით დაბეჯითებით, რამდენად სჯეროდა მას ძველი მითების რეალურობა და ორი ტიტანის კავკასიაში ყოფნის ამბავი. ასევე არ ვიცით, მოიხილა თუ არა მან კავკასიის მთებში ის ნაკადულები და მდინარეები, რომლებსაც, საბერძნეთსა და რომში გავრცელებული ხმების თანახმად, თურმე ოქროს ქვიშა მოაქვს; შეხვდა თუ არა იმ ადამიანებს, რომლებიც ამ ნაკადულებში ჩაყოფდნენ ხოლმე ცხვრის გრძელ და სქელ ბეწვიან ტყავს და ამით აგროვებდნენ ოქროს, რომელიც ამ ბეწვებზე რჩებოდა. ერთი სიტყვით: მიაგნო თუ არა მან “სვანეთის ნაკადულების ოქრო”? უეჭველია მხოლოდ, რომ ის იმედებით აღვსილი მოადგა საქართველოს. იმავე ბერძნული და ლათინური წყაროებიდან ვიცით, რომ პომპეუსის ამ დიდი სამხედრო ოპერაციის შედეგად საქართველოში რომაელების გავლენა დამყარდა და ამ გზით ქართველებს რომაელების, მათი კულტურის, მითოსის, რელიგიისა და პანთეონის გაცნობის შესაძლებლობა მიეცათ.
ფარსმან ქველი რომში. საქართველოს ისტორიის ერთ-ერთი ჩინებული ფურცელია იბერიისის (ქართლის) დიდი მეფისა და მთავარსარდლის ფარსმან II-ის ვიზიტი რომში იმპერატორ ანტონიუს პიუსის დროს (138-161). ძველ ქართულ წერილობით ძეგლებში (“მოქცევაი ქართლისაი” და “ქართლის ცხოვრება”) ამ მეფის შესახებ ცნობილია შემდეგი: იგი იყო ქართლის მეფე, _ მეთხუთმეტე ფარნავაზის შემდეგ და მეტექვსმეტე აზოს შემდეგ. მას შეარქვეს “ქველი” (“ფარსმან ქველი არმაზელი”), რაც ძველ ქართულ ენაზე ნიშნავს: მამაცი, გულადი, მხნე და, ამასთან ერთად, კეთილი. და მართლაც: ლეონტი მროველის თქმით, “ფარსმან ქველი იყო კაცი კეთილი და უხვად მომნიჭებელი და შემნდობელი, ჰასაკითა შუენიერი, ტანითა დიდი და ძლიერი, მხნე მხედარი და შემმართებელი ბრძოლასა, უშიში ვითარცა უხორცო და ყოვლითავე უმჯობესი ყოველთა მეფეთა ქართლისათა, რომელნი გარდაცვალებულ იყვნეს უწინარეს მისსა” (ქართ. ცხ. 1955: გვ. 51). მან შთამბეჭდავი ბრძოლები აწარმოა სპარსელებისა და მათი ქართველი მოკავშირეების წინააღმდეგ; დახოცა “ბუმბერაზნი სპარსთა”; დაამარცხა გოლიათი ჯუმბერი, რომელიც ლომს თურმე ხელით შეიპყრობდა,  და გაიმარჯვა; განავრცო სახელმწიფოს საზღვრები, მაგრამ მტერმა მისი მოკვლა მზაკვრობით შეძლო: მიუგზავნა მზარეული, რომელმაც მოწამლა.
ფარსმანის გვერდით, იმავე ქართული წყაროს თანახმად, მეგრელები (კოლხები), სომხები და ბერძნები იბრძოდნენ. ბერძნები, ამ შემთხვევაში, იგივე რომაელები არიან, რაც ხსენებული მეფის პროდასავლურ, ევროპულ ორიენტაციაზე მიგვანიშნებს. ცხადია, მას, ქართლის ძლევამოსილ მეფეს, რომთან ცხოველმყოფელი ურთიერთობა ჰქონდა, რაზეც ძველი ბერძნული და ლათინური წერილომითი ძეგლები გვიამბობენ. მათგან ორის დამოწმებაც საკმარისია. II-III სს-ის ბერძენ-რომაელი მწერალი დიონ კასიოს კოლეიანოსი გვაუწყებს: “როცა ფარასმანე იბერიელი მეუღლესთან ერთად რომში ჩავიდა, [ანტონიანე პიუსმა] გაუდიდა მას სამფლობელო, ნება დართო კაპიტოლიუმში მსხვერპლი შეეწირა, მისი ცხენოსანი ქანდაკება ენიალიონზე (სხვა წყაროს ცნობით, ბელიონის ტაძარში, – ნ.პ.) დაადგმევინა და უყურებდა [ფარასმანეს], მისი ვაჟის და სხვა წარჩინებულ იბერთა სამხედრო ვარჯიშობას” (დიონ კასიოსი: გვ. 83). მკვლევართა განკარგულებაშია აგრეთვე ეპიგრაფიკული წარწერა, წარმოდგენილი მარმალილოს ფილაზე, რომელიც რომში მეორე მსოფლიო ომის წინა წლებში აღმოჩნდა. წარწერა ძალზე დაზიანებულია და ნაკლული, მაგრამ მისი შინაარსის გარკვევა მაინც ხერხდება. იქ აღნიშნულია: “…ფარსმანი მეფე იბერთა… შვილით და მეუღლით… [უფრო დიდი, უფრო ვრცელი სამეფო ანუ საბრძანებელი მისცა]… გლადიატორი…” (გამყრელიძე: გვ. 135). ასეთ ფირფიტებს (დაფებს) რომში იცნობდნენ სახელით ფასტი (fasti), რაც ისტორიულ ამბავთა ანალებს, კალენდარული მოვლენების კრებულს ნიშნავს და იმაზე მიგვითითებს, რომ ასეთ დაფებზე, როგორც წესი, დიდად სამახსოვრო და საზეიმო ამბებია აღნუსხული.
ამდენად, ირკვევა, რომ მეფე ფარსმანი რომში ზემოთ ხსენებულ იმპერატორს მიუწვევია. იქ იგი ცოლშვილითა და დიდებულთა თანხლებით ჩასულა; საზეიმო მიღება კაპიტოლიუმში შემდგარა, სადაც მისთვის ნება დაურთავთ, რომ მსხვერპლის შეწირვის წესი შეესრულებინა. მასპინძლები ქართველთა მეფეს იმდენად მოუხიბლავს, რომ მათ დედაქალაქის მთავარ ტაძარში დაუდგამთ ქანდაკება – ცხენზე ამხედრებული მეფე ფარსმანი. ხსენებულ წარწერაში გლადიატორის ხსენება თითქოს იმაზეც მიგვანიშნებს, რომ სტუმრების პატივსაცემად (ალბათ) კოლიზეუმის არენაზე გლადიატორთა სანახაობა გამართულა. ეჭვი არაა, რომ ამ აქტით ძლევამოსილმა იმპერატორმა აღიარა ქართლის განმგებლის სამეფო პატივი ანუ ის, რომ ფარსმანი იბერიის კურთხეული და ლეგიტიმური მეფეა (rex Iberorum) და რომ ის ღვთიური წარმომავლობისაა პერსონალურად. გავითვალისწინოთ, რომ მეფე წარმართული და, კერძოდ, ბერძნულ-რომაული მსოფლმხედველობით ღმერთის შვილი და მისი განსხეულება, – ინკარნაციაა. თანამედროვე მკვლევრების შეფასებითაც პატივისცემის ეს ცერემონიალი რომისაგან საქართველოს სუვერენიტეტის აღიარებას და ამ გზით საერთაშორისო პრესტიჟის მოპოვებას ნიშნავდა (მელიქიშვილი: გვ. 531).
რელიგიათმცოდნეობის თვალსაზრისით აქ ყველაზე საყურადღებო არის მსხვერპლის შეწირვის რიტუალი, რომელიც ქართველმა მეფემ შეასრულა. ჩვენ მოკლებული ვართ საშუალებას, ვიცოდეთ, თუ რა ფორმით აღსრულდა ეს რიტუალი და რომელ ენაზე წარმოითქვა სათანადო ლოცვა. არქეოლოგიური მასალა ადასტურებს, რომ იმდროინდელ საქართველოში (აღმოსავლეთშიც და დასავლეთშიც) საკმაოდ იყო ფესვგადგმული როგორც ირანული, ისე ბერძნულ-რომაული კულტურა და კულტმსახურება. უნდა ვიფიქროთ, რომ წესი, რომელიც ქართველთა მეფემ ქართველების მონაწილეობით შეასრულა, ადგილობრივი (ქართულ-კავკასიური) ელემენტებისგანაც შედგებოდა და კაპოტოლიუმში შემწირველთა მშობლიური ენაც გაიჟღერებდა; სათანადო ლოცვა ქართულადაც წარმოითქმოდა. ეს კი, თანამედროვე ენაზე რომ ვთქვათ, სხვა არაფერია, თუ არა კულტურათა დიალოგი, რომლის შემადგენელ ნაწილს რელიგიათა და ტრადიციათა შეხვედრები და გაცნობები წარმოადგენს. როგორც ვხედავთ, ასეთ დიალოგს ქართველთა და რომაელთა შორის დასაბამი წარმართობის ეპოქაში მიეცა.
ახალი აღთქმის ეპოქა
ქრისტიანობის აკვანი, იერუსალიმისა და ანტიოქიის შემდეგ, რომში დაირწა. შეგვიძლია ასე ვთქვათ: ეკლესია იერუსალიმში დაიბადა, ანტიოქიაში ფეხი აიდგა, ხოლო რომში ცოდნითა და გამოცდილებით განმტკიცდა. რადგან ეკლესია არის “ჭეშმარიტების სვეტი და სინათლე” (1 ტიმ. 3:15), წუთისოფელი მას ისევე სდევნიდა და სდევნის, როგორც მის ხელმწიფეს – იესო ქრისტეს (შდრ. იოანე 15:18-20). ამიტომ არაა გასაკვირი, რომ პრომეთესა და ჰერაკლეს გზა, უკვე რეალური და არა მითიური, რომის არა ერთმა და ორმა მოქალაქემ განვლო. მათ მოწამებრივი აღსასრული, ანდა მისიონერული სარბიელი კავკასიის, უფრო კი დასავლეთ საქართველოს, სანახებში პოვეს. ეს მხარე, საქართველო, როგორც მდევნელთა, ისე დევნილთა ყურადღების საგნად გადაიქცა. მართლაც, საქართველო ხომ ის ქვეყანაა, სადაც რომის პირველი პაპის, მოციქულთა თავის, პეტრეს, ძმამ ანდრიამ, პირველწოდებულმა, იქადაგა და ეკლესია დააფუძნა. კოლხეთის მიწაზე გაიარა და იღვაწა კიდეც რომის ასევე პირველმა და დიდმა პაპმა კლიმენტიმ, როდესაც იგი იმპერატორმა ტრაიანემ ყირიმში გადაასახლა, სადაც მოწამებრივად აღესრულა (+101).
ქრისტეს მცნებებზე საქართველოს საყოველთაოდ მოქცევის ისტორიაში რომსაც საპატიო ადგილი უჭირავს. ჩვენი დიდი განმანათლებლისა და მოციქულთა სწორის, ნინოს, მამამ ზაბილონმა სარწმუნოებრივი ღვაწლი სწორედ რომში და რომის ეკლესიის წიაღში აღასრულა. იგი, კაბადუკიელი ქრისტიანი მხედარი (“მონაი ღმრთისაი”), იმპერატორ მაქსიმიანეს დროს (286-305) ჩავიდა რომში, სადაც მხედართმთავრის პატივი მიიღო. ამ დროს რომს ფრანგები (“ბრანჯნი”) აუჯანყდნენ და ამბოხების ჩახშობა ზაბილონს დაევალა. მან წარმატებით გაართვა თავი მოვალეობას და დამარცხებულთა მიმართ ისეთი დიდსულოვნება გამოიჩინა, რომ მათ გულში ქრისტესადმი სასოება აღინთო; ისინი გაქრისტიანდნენ და, ამდენად, ზაბილონი “ბრანჯთა მამად და ემბაზად” იქცა (შატბერდის კრებული: გვ.330).
ზაბილონის სამისიონერო გზა მისმა ქალიშვილმა განავრცო, ოღონდ არა რომში, არამედ საქართველოში, თუმცა იმავე სათნოებით და შთაგონებით, როგორც ამას მამამისი რომში იქმოდა. წმ. ნინო დიდი კონსტანტინეს დედამ, დედოფალმა ელენემ დალოცა და საქართველოში გამოგზავნა. მან განანათლა ქართლის სამეფო ტახტი და ერის დიდი ნაწილი, რის თაობაზე ცნობამ რომამდე ჩააღწია. ამის გამო, ვკითხულობთ წმ. ნინოს ცხოვრების უძველეს რედაქციაში: “…მოიწია წიგნები ჰრომით წმიდისა პატრეაქისაი ნეტარისა ნინოისა და მირიან მეფისა და ყოვლისა ერისა ქართველისა. და მოევლინა ბრაჯი მთავარდიაკონი ქებისა შესხმად და კურთხევისა მოცემად, და წმიდისა და ნეტარისა ნინოის ლოცვისა წარღებად და მადლისა ზიარებად. და ჰქონდა წიგნი ბრანჯთა მეფისაი ნეტარისა ნინოისა, რამეთუ მოენათლნეს იგინი მამასა მისსა ზაბილოვნს…” (იქვე: გვ. 348-349). ჰრომის პატრიარქი იგივე რომის პაპია, მაგრამ ჯერჯერობით ვერავინ ამბობს დაბეჯითებით, თუ რომელი პაპი იგულისხმება ამ შემთხვევაში. სავარაუდოა (და ასე ფიქრობს ბევრი მკვლევარი), რომ საქართველოს ახალნერგი ეკლესია პირველად წმ. პაპმა სილვესტერ I-მა (314-335) დალოცა.
სახეზეა მისიოლოგიური თანამშრომლობის მომხიბლავი ფაქტი: კაბადუკიელი მხედარი ზაბილონი, რომელიც გვარტომობით, შესაძლებელია, ქართველიც იყო, ქრისტეს მოძღვრებას ფრანგთა შორის ავრცელებს, მისი ასული კი – ქართველთა შორის. ერთსაც და მეორესაც აკურთხებს რომის ეპისკოპოსი (პაპი), რომლის მეშვეობით იმდროინდელი ცივილიზებული მსოფლიოს (ოიკუმენეს) უკიდურეს წერტილებში მცხოვრები ერები – ქართველები და ფრანგები – ერთმანეთს უკავშირდებიან და, როგორც ჩანს, ერთმანეთს ევანგელიზაციის გზაზე შეძენილ გამოცდილებასაც უზიარებენ.
ეკლესიათა მთლიანობა
ქართლსა და კახეთში ქრისტიანობა აღმოსავლეთიდან – იერუსალიმიდან, ანტიოქიიდან და სომხეთიდან შევიდა, კოლხეთსა და აფხაზეთში – კონსტანტინეპოლიდან; აღმოსავლეთ საქართველო ეკლესიურად ანტოქიას დაუკავშირდა, დასავლეთ საქართველო – კონსტანტინეპოლს. ამის მიუხედავად, რომის კათედრას ქართველების თვალში დიდი საღვთისმეტყველო და მორალური ავტორიტეტი ამკობდა და ისინი მას რწმენის საკითხში ამაქვეყნის ინსტანციათა შორის უმაღლეს პატივს განუკუთვნებდნენ. მათ, ცხადია, მოეხსენებოდათ აღმოსავლეთის დიდი წმინდანებისა და ეკლესიის მამების – ათანასე ალექსანდრიელის, იოანე ოქროპირის, მაქსიმე აღმსარებლის, იოანე დამასკელის, თეოდორე სტუდიელისა და სხვათა მრავალთა ამაღლებული დამოკიდებულება რომის საყდრის მიმართ. მაშინ როდესაც აღმოსავლეთის ეკლესიებში სხვადასხვა ჯურის ერესი და მწვალებლობა მძვინვარებდა, წმ. პეტრეს საყდარი ამ მოვლენისაგან თავისუფალი იყო. აღნიშნული ეპოქა არ იცნობს ერეტიკოს პაპს: ჰონორიუსი (625-638), რომელმაც მონოთელიტობის შექმნაში გარკვეული როლი ითამაშა, გამონაკლისია. აღმოსავლეთის მართლმადიდებელი მოღვაწეები, დევნილები ერეტიკოსებისაგან, რომლებსაც მათი მშობლიური ეკლესიები გლობალურად დაეპყროთ, მიდიოდნენ რომში, რათა სიმართლე და სიწმინდე ეპოვათ.
ქართველი მართლმადიდებლებიც, თუკი მძიმე საღვთისმეტყველო და ეკლესიოლოგიური პრობლემების წინაშე დადგებოდნენ, რჩევა-დარიგებისათვის რომს მიმართავდნენ. ასე მოიქცა, მაგალითად, ქართლის კათალიკოსი კირიონი VII ს-ის დასაწყისში, როდესაც მწვავედ დაისვა საკითხი, ეცნოთ თუ არა ძალმოსილად ნათლისღებისა და მღვდლად კურთხევის ის წესები, რომლებიც ერეტიკოსთა ეკლესიებში აღესრულა. ამ შინაარსის შეკითხვით მიუმართავს მას წმ. პაპ გრიგოლ დიდისათვის, დიალოღონისათვის. ჩვენამდე მოაღწია პაპის აკადემიურმა პასუხმა, რომლის მიხედვით ნათლისღებისა და მღვდლობის საიდუმლო, თუკი წმ. სამების სახელითაა შესრულებული, მადლმოსილია მაშინაც კი, როდესაც მას ერეტიკოსი ასრულებს (ახალი პუბლიკაცია: ღაღანიძე 2005).
დიდი სქიზმა და საქართველო
რა პოზიციაზე იდგა საქართველოს ეკლესია დიდი სქიზმის დროს, ე.ი. IX-XI საუკუნეებში? მცხეთისა და ბიჭვინთის საყდართა ოფიციალური პოზიციები ცნობილი არაა (შესაძლებელია, არც გამოუხატავთ), მაგრამ შეგვიძლია ვივარაუდოთ, რომ ერთსულოვნება არც აქ სუფევდა. გავითვალისწინოთ, რომ აღმოსავლეთ და დასავლეთ საქართველოს გაერთიანების პროცესი სწორედ IX ს-იდან დაიწყო და იგი ბიზანტიასთან ჭიდილისა და ზოგჯერ ომის ფონზეც მიმდინარეობდა. ქაშპმა და მტრობამ (არც თუ იშვიათად, – ზღვარგადასულმა) მეზობელი ეკლესიების ურთიერთობაც მოიცვა. აპრიორულადაც სავარაუდოა, რომ ქართველებს ამ შემთხვევაში უფრო მეტად რომის მხარე დაეჭირათ. ამაზეც უნდა მიგვანიშნებდეს ის დოკუმენტი, რომლის თანახმად აფხაზთა მეფემ დემეტრე II-მ 856 წელს საჩუქრები გაუგზავნა რომის პაპს ბენედიქტე III-ს მისი “ღვთისმოსაობის გამო” (ტაბაღუა 1984: გვ. 70; ბოკუჩავა 2002: გვ. 49-50). საკითხში გარკვევისათვის საყურადღებო მასალას გვთავაზობს იმდროინდელი ქართული ჰაგიოგრაფია, რომლიდანაც ჩვენს ყურადღებას განსაკუთრებით სამი ძეგლი და მსოფლიო მასშტაბის სამი ქართველი წმინდანი – ილარიონი, იოანე და გიორგი – იპყრობს.
ილარიონ ქართველი. წმ. ილარიონი (822-875), რომლის სახელს დავით გარეჯის განახლება, საზღვარგარეთ ქართული მონასტრების დაარსება და რომის სიწმინდეთა მოლოცვა უკავშირდება, იმ დროს და იმ რეგიონშიც მოღვაწეობდა, სადაც სამკვდრო-სასიცოცხლო ბრძოლა მიმდინარეობდა პრორომაულ და ანტირომაულ საეკლესიო პარტიებს შორის. ეს რეგიონია ბიზანტია და მისი დედაქალაქი, სადაც IX ს-ის შუა წლებში ერთმანეთს ორი დიდი მღვდელმთავარი, წმინდანად შერაცხილი პატრიარქები: ეგნატე და ფოტიოსი (ფოტი) ებრძოდნენ და სამღვდელმთავრო ტახტზე ერთმანეთს ცვლიდნენ. პირველი ცნობილია რომის ეკლესიის ერთგულებით, მეორე – მასთან დაპირისპირებით. წმ. ილარიონის ცხოვრება, რომლის ავტორად წმ. ექვთიმე მთაწმინდელი ითვლება,  ჩვენი საკითხისათვის საყურადღებო ეპიზოდს შეიცავს. იგი გვაუწყებს: მაშინ როდესაც ბიზანტიაში ანტირომაული ისტერია მძვინვარებდა, წმ. ილარიონი “წინამძღვრებითა ღმრთისაითა და შეწევნითა წმიდათა მოციქულთაითა მიიწია ქალაქად ჰრომედ და ვითარცა ირემმან, სურვიელმან წყაროდ მიმართ წყალთაისა (ფს. 41:2)… მიისწრაფა ტაძრად წმიდათა და თავთა მოციქულთა პეტრესსა და პავლესსა, და თაყვანის-სცა და ამბორს-უყო მოწლედ მხურვალებითა სულისაითა წმიდათა სამარხოთა მათთა და ყოველთავე ნაწილთა წმიდათა მღდელთმოძღვართა და მოწამეთასა, რომელთა ოდენ  მიემთხვია. ხოლო დაყო ორი წელი ჰრომეს შინა ანგელოზებრ ცხორებითა და მოღუაწებითა, რამეთუ მარადის ხედვასა ღმრთისასა შეემსჭვალა გონებაი თვისი და მუნცა მრავალნი სასწაულნი და კურნებანი აღასრულნა უფალმან მის მიერ”. სასწაულთაგან,  რაც მან რომში აღასრულა, კოჭლის (“მკელობელის”) განკურნება გამოირჩევა. ირკვევა, რომ ილარიონი რომში 870-872 წლებს შორის იმყოფებოდა. შემდეგ კონსტანტინეპოლში დაბრუნდა, როდესაც იქ იმპერატორის კვერთხი ეპყრა ბასილის, რომელმაც ეკლესიაში პრორომაულ პარტიას დაუჭირა მხარი და საპატრიარქო ტახტზე ეგნატე დააბრუნა.
თუ კარგად დავაკვირდებით წმ. ილარიონის ბიოგრაფიას, მივალთ დასკვნამდე, რომ იგი ეგნატიელთა პოზიციაზე დგას. ერთხელ კიდევ გავითვალისწინოთ, რომ წმ. მამა ბიზანტიას მაშინ ეწვია, როდესაც იქ ფაქტობრივად საეკლესიო-სამოქალაქო ომი მიმდინარებდა. ფოტიელნი ძირითადად სამოქალაქო საზოგადოებაში იყვნენ მოკალათებულნი, ეგნატიელნი – მონასტრებში; პირველნი რომის პაპისა და მისი საყდრისადმი ანტიპათიით გამოირჩეოდნენ, მეორენი – სიმპათიით; პირველნი რომს ემიჯნებოდნენ, მეორენი – მისკენ ილტვოდნენ და მას სასოებდნენ. წმ. ილარიონი კონსტანტინეპოლში ეგნატეს მწყემსმთავრობის ჟამს შედის, 870 წლის ახლო ხანს, და იქიდან რომს მიემგზავრება. ამ ფაქტს თუ მის ასკეტურ სულისკვეთებასა და მწირმონაზვნურ აღტყინებას  დავუმატებთ, თვალწინ ეგნატიელი წარმოგვიდგება, რომელსაც სარწმუნოებრივი იდეალი რომში ეგულვის.  კორნელი კეკელიძემ მართებულად შენიშნა: “ის ადგილი ცხოვრებისა, სადაც ლაპარაკია ილარიონის რომში ყოფნის შესახებ, გამსჭვალულია სიმპათიებით რომაელთა ქრისტიანობისადმი. ავტორი კრძალულებით მოიხსენებს რომაელთა ღვთისნიერებას და მათ სათნოიან ცხოვრებას. ჩვენ ვიცით, რომ მეცხრე საუკუნეში ატყდა სასტიკი ცილობა-კამათი და ბრძოლა რომისა და კონსტანტინოპოლის სამღვდელოებათა შორის, რომელიც 1054 წელს დასრულდა საბერძნეთის და რომის ეკლესიათა ერთმანეთისაგან განშორებით. ეს ცილობა დაიწყო და ინტენსიურად წარმოებდა პატრიარქის ფოტისა და რომის პაპების ნიკოლოზისა და ადრიანეს დროს, ესე იგი, სწორედ მაშინ, როდესაც ილარიონი კონსტანტინოპოლსა და რომში ცხოვრობდა. ამიერიდან ბერძნები რომაელებს ისე აღარ იხსენიებენ, თუ არა ურწმუნოებად, უკეთურებად და მწვალებელ-სქიზმატიკებად. მაშასადამე, მეცხრე საუკუნის ბერძნისათვის შეუძლებელია ასეთი ატესტაცია რომაელთა ქრისტიანობისა” (კეკელიძე 1957: გვ. 139).
გასათვალისწინებელია ისიც, რომ დავითის ლავრაში, რომელიც ილარიონ ქართველმა განაახლა, მკაცრი ასკეტიზმი მე-9 ს-იდან ზომიერი ასკეტიზმით შეიცვალა, რაც წმ. ილარიონის დამსახურებად და მისი განდეგილური სტილის ნიშნად ითვლება. მკაცრი ასკეტიზმი უფრო აღმოსავლურ, მონოფიზიტურ ბერ-მონაზვნობას ახასიათებდა, ზომიერი კი – დასავლურს, დიოფიზიტურს, რომლის ბურჯად რომის საყდარი მოგვევლინა პაპ ლეონის (440-461) წინამძღვრობით. ასე რომ, წმ. ილარიონის დასავლეთისაკენ სწრაფვა, რაც რომის სიწმიდეთა მომლოცველობით დაგვირვგინდა, მის ასკეტურ ორიენტაციაზე მიგვანიშნებს და ამ ორიენტაციას, შესაძლებელია, პროდასავლური ვუწოდოთ. უნდა ვიფიქროთ, რომ ეს ორიენტაცია მაშინ ქართველთა ელიტარული ნაწილის ორიენტაცია იყო.
იოანე მთაწმინდელი. წმ. იოანე (+1005) ათონში ქართველთა სავანის, ივირონის, დამაარსებელი და მისი პირველი წინამძღვარია. ბერძნულმა ნაციონალიზმმა და ამპარტავნებამ ეკლესიაში და, კერძოდ, ათონის წმ. მთაზეც შეაღწია. ისინი ავიწროებდნენ ქართველებს და მათ უფლებებს ლახავდნენ. უნდა ვიფიქროთ, რომ ამანაც უბიძგა ივირონის წინამძღვარს, საბერძნეთის დატოვება და ესპანეთში გადასახლება გადაეწყვიტა. მართალია, მან განზრახვა სისრულეში ვერ მოიყვანა (იმპერატორებმა კონსტანტინემ და ბასილიმ დარჩენაზე დაიყოლიეს), მაგრამ ფაქტია, რომ მას, სწორედ ბერძნულ-რომაული საეკლესიო ბატალიების ჟამს, რომის ეკლესიის  წიაღში დამკვიდრების სურვილი ჰქონდა.
შთამბეჭდავია ათონზე რომაელი ბერების გამოჩენის ამბავი. მათ ქართველებმა უმასპინძლეს და ისე შეიტკბეს ისინი, რომ უთხრეს: აქ ჩვენც უცხოელები ვართ და თქვენც; დამკვიდრდით ჩვენს გვერდით და ძმობასა და სიყვარულში გავატაროთ წუთისოფელიო. მართლაც, რომაელებმა პირველი მონასტერი ათონზე მხოლოდ ქართველების მორალური და ფინანსური დახმარებით ააგეს. იქ ღვთისმსახურება ლათინური ტიბიკონის მიხედვით სრულდებოდა და ცხოვრება წმ. ბენედიქტეს კანონისა და განგებისამებრ მოეწყო. წესჩვეულებაში სხვაობას ქართველთა და ლათინთა თანალოცვა არ დაუბრკოლებია. ამის საუკეთესო ნიმუშია გაბრიელ ქართველისა და ლეონ რომაელის თანამოსაგრეობა. იმის მიუხედავად, რომ მშობლიური ენის გარდა არც ერთმა იცოდა სხვა ენა და არც მეორემ,  მათ თურმე შეეძლოთ, მთელი დღე ესაუბრათ ერთმანეთთან საღვთო და სულიერ საგნებზე (…ძეგლები II: გვ. 54-55, 65-66).
გიორგი მთაწმინდლი. შეიძლება ითქვას, რომ წმ. გიორგი მთაწმინდელი (1009-1065) საქართველოს ეკლესიის უდიდესი ავტორიტეტია. ასევე დიდი ავტორიტეტით სარგებლობდა იგი ბიზანტიის კულტურულ ელიტაში, სადაც, ეჭვი არაა, აინტერესებდათ მისი თვალსაზრისი სქიზმის თაობაზე. ამიტომ არაა შემთხვევითი, რომ 1065 წლის ივნისში, სქიზმიდან თერთმეტი წლის შემდეგ, მას იმპერატორმა კონსტანტინე დუკიწმა (დუკამ) (1059-1067) ასეთი კითხვა დაუსვა: რატომაა, რომ ჩვენ და თქვენ, ბერძნები და ქართვლები, საფუარიანი პურით და წყალგარეული ღვინით ვწირავთ, რომაელები –ხმიადით და ზედაშეთი? პასუხად მიიღო: ბერძენთა შორის ძველადვე მრავალი წვალება შემოვიდა, მათ შორის – აპოლინარის ერესი, “რომელი-იგი ხორცთა მათ ქრისტესთა საუფლოთა უსულოდ და უგონებოდ იტყოდა”. ამის გამო ღვთისმსახურმა მეფეებმა საეკლესიო კრებები მოიწვიეს და დაადგინეს, “რაითა მოვიღებდეთ ცომსა სახედ ხორცთა ქრისტესთა, ხოლო პურის ცომსა – სახედ სულისა გონიერისა, და მარილსა – სახედ გონებისა… და ღვინისა თანა წყალსა ურევთ სახედ სისხლისა და წყლისა, რომელი გარდამოხდა გვერდსა მხსნელისასა… ესე არს განმარტებაი და მიზეზი ამათ საქმეთაი! ხოლო ჰრომთა, ვინაითგან ერთგზის იცნეს ღმერთი, [არღარაოდეს] მიდრეკილ არიან და არცა ოდეს წვალებაი შემოსრულ არს მათ შორის. და ვითარცა-იგი მაშინ თავმან მოციქულთამან პეტრე შეწირა უსისხლოი იგი მსხუერპლი და უმეტესადღა ვითარცა თვით თავადმან უფალმან მისცა მოწაფეთა ღამესა მას სერობისასა, ესრეთ აღასრულებენ იგინი. და არარაი არს ამას შინა განყოფილებაი, ოდენ სარწმუნოებაი მართალ იყოს” (…ძეგლები II: გვ. 179).
ნათქვამი რომ გავშიფროთ, ნიშნავს: აღმოსავლეთის ეკლესიებში საუკუნეთა განმავლობაში ბორგავდა ქრისტეს კაცობრივი ბუნებისა და ხორცის დამაკნინებელ-უარმყოფელი ერესი. მარტივ მორწმუნეთათვის მაცხოვრის ჭეშმარიტი ხატი რომ წარმოედგინათ, მოგვიანებით იქ (აღმოსავლეთში) აფუებული პურით და წყალგარეული ზედაშით ზიარების წესი შემოიღეს. რომის ეკლესიის წინაშე კი მოციქულებრივი ტრადიციის შეფერადების აუცილებლობა არ დამდგარა[[i]] და დარჩა ისე, როგორც თავდაპირველად იყო. მაშასადამე, ერესი არც ერთი წესია და არც მეორე. პირველი (ხმიადი) ძველი და დასაბამიერია, მეორე (საფუარიანი) – სამოძღვრო პრაქტიკით გაპირობებული. შეგვიძლია დავასკვნათ: რომელიმე მათგანის უზურპაცია და გაფეტიშება უგუნურების ნიშანია. იმპერატორი,  რომელიც (სხვა წყაროებიდანაც ცნობილია) ეკლესიათა შერიგების მომხრე იყო, პასუხით კმაყოფილი დარჩა. რომაელები აღფრთოვანდნენ. მათ მთაწმინდელი მამის პეტრეს ქალაქში ჩაყვანისა და პაპის წინაშე წარდგინების სურვილი გამოთქვეს. სომხებმა ყურები ჩამოყარეს. აგიოგრაფი არ აზუსტებს, ღირსი მამა გიორგი გამოეხმაურა თუ არა რომის დიდებულთა შეთავაზებას. ცნობილია მხოლოდ, რომ რამდენიმე დღის შემდეგ, 29 ივნისს, ორშაბათს, იგი გარდაიცვალა.
ირკვევა, რომ პოზიცია, რომელიც რომის საყდრის მიმართ გიორგი მთაწმინდელმა იმპერატორის წინაშე გამოამჟღავნა, მის თეოლოგიურ-ლიტერატურულ მემკვიდრეობაშიც აისახა. ამის დასტურია წმ. ათანასე ალექსანდრიელის რწმენის სიმბოლოს მისეული თარგმანი, რომელიც ბოლო დროს გახდა ცნობილი და რომელშიც წმ. სულის გამომავალობის მუხლი წარმოდგენილია ასე: “სულიწმიდა არის მამისაგან და ძისა… გამოსვლით”. ეს სხვა არაფერია, თუ არა ფილიოკვე, რაც, როგირც ვხედავთ, არც გიორგი მთაწმინდელს და, ცხადია, არც მის თანამოსაგრეებს მწვალებლობად არ მიაჩნდათ. ხელნაწერს, რომელშიც ამ თარგმანის ტექსტია დაცული, ახლავს ანდერძი: “ესე მართლისა სარწმუნოებისა აღსარებაი ჰრომთა წიგნისაგან გარდმოვწერე. ვინ აღმოიკითხოთ, ლოცვა ყავთ გლახაკისა გიორგისათვის, რომელმან ესე ვთარგმანე” (კოჭლამაზაშვილი, ღამბაშიძე: გვ. 155).
ჯვაროსნები და საქართველო. მოგვეპოვება დოკუმენტები, რომლებიც ადასტურებენ, რომ ქართველებმა რომაელებთან ევქარისტიული კავშირი დიდი ათონელი მამების შემდეგაც შეინარჩუნეს. 1099 წელს, როდესაც ლათინებმა პალესტინის მთელ ტერიტორიაზე კონტროლი დაამყარეს და იერუსალიმის სამეფო დააარსეს, იმ ეკლესიებისა და მონასტრების რეორგანიზაციაც განახორციელეს, რომლებიც მათგან განსხვავებული კონფესიისად აღიქვეს. ამ დროს ისინი ქართველთა სავანეებს არ შეეხნენ, რადგან, როგორც ჩანს, ეს სავანეები უცხო სარწმუნოების ეკლესიებად არ გაუაზრებიათ. მათ ქართველებს თავიანთი ეკლესია-მონასტრების განახლებისა და მშვიდად ცხოვრების  შესაძლებლობა მისცეს. იქაურ ქართველ ბერებს განსაკუთრებით თბილი ურთიერთობა ტამპლიერების (ტაძრელთა) სარაინდო ორდენთან დაუმყარებიათ. ამის თაობაზე პირველ რიგში ის აღაპები (სამადლობელი მოსახსენიებლები) მეტყველებს, რომლებსაც პალესტინაში მოღვაწე ქართველი მონაზვნები ჯვაროსან საერო და სასულიერო პირთათვის განაწესებდნენ. იმდროინდელ ქართულ სააღაპე წიგნებსა და სხვადასხვა ანდერძ-მინაწერებში ვკითხულობთ: “ჯვარო პატიოსანო, შეიწყალე ძმაი ჩვენი ჯოფრე ფაუსათ”, “ადიდე და შეიწყალე ცირ პერ კუმანდური ტაძრელთა”, “უფალი ღმერთო, დაიცევ და შეიწყალე ძმაი ჩვენი სილგილამ დელოლეველ”, “ქრისტე ღმერთო, შეიწყალე ძმაი ჩვენი პერ მარტინე” და სხვა. გარკვეულია, რომ აქ მოხსენიებული ადამიანები ტამპლიერთა ორდენის წევრები არიან (მენაბდე II: გვ. 91-96).
თუმცა ცნობილია სამარცხვინო ფურცელიც. საქმე ის არის, რომ ბიზანტიის იმპერატორმა მიხეილ პალეოლოგმა 1274 წელს კათოლიკობა აღიარა და მთელ აღმოსავლეთს პაპის უზენაესობის ცნობისაკენ მოუწოდა. ამ მოწოდებას საბერძნეთის ბევრი ეკლესია არ დაემორჩილა. ყველაზე დიდი წინააღმდეგობა ათონის მონასტრებმა გაწიეს. იმპერატორის ნებართვით ჯვაროსნები 1280 წელს შეესივნენ ათონს და ბერებს უნიის მიღება მოსთხოვეს, რასაც ყველა მონასტერი დათანხმდა ივირონის გარდა. ამის გამო ამ სავანის რბევა-აწიოკება დაიწყო. ბერები, რომლებიც ხოცვა-ჟლეტას გადაურჩნენ, ორ ნაწილად გაყვეს. ქართველები იტალიაში წაასხეს, ბერძნები (მაშინ ისინი იქ უმრავლესობას წარმოადგენდნენ) ზღვაში გადაყარეს (კეკელიძე 1955, III: გვ. 76-77). თუ რის გამო დაინდეს მათ ქართველი ბერები, ბერძნულ წყაროებში აღნიშნული არ არის. შესაძლებელია, გაითვალისწინეს ლათინურენოვანი ცნობა, რომელიც გვეუბნება: ჯვაროსნებისაგან კონსტანტინეპოლის დაპყრობის შემდეგ (1204) ათონის ქართველებმა პაპის იურისდიქცია აღიარეს და ჟამისწირვის უფუარი პურით შესრულება დაიწყეს, რისთვისაც ბერძნებმა მათთან კავშირი გაწყვიტეს (თარხნიშვილი 1994: გვ. 43).
ფაქტია, რომ ძველ ქართულ წყაროებში ჯვაროსანთა საპირისპირო და საწინააღმდეგო განწყობილება არ იძებნება. არცაა მოსალოდნელი. მართალია, ჯვაროსანთა ლაშქრობები ბევრ სიკეთესთან ერთად სიავესაც შეიცავდა, მაგრამ უკანასკნელს არ შეეძლო დაეჩრდილა ამ მისიის კეთილისმყოფელ როლი საქართველოს ისტორიაში. ქართველებსა და ჯვაროსნებს ერთმანეთის მიმართ დიდი სასოება ჰქონდათ. ჩვენი მემატიანე XI-XII სს-ის მიჯნაზე საქართველოს გაძლიერებას ჯვაროსანთა საღვთო ომებთან აკავშირებს და ამბობს: “გამოვიდეს ფრანგნი, აღიღეს იერუსალემი და ანტიოქია, და შეწევნითა ღმრთისაითა მოეშენა ქვეყანა ქართლისა, განძლიერდა დავით და განამრავლნა სპანი. და არღარა მისცეს სულთანსა ხარაჯა, და თურქნი ვერღარა დაიზამთრებდეს ქართლს” (ქართ. ცხ. I: გვ. 325-326). მისივე ცნობით, ქართველთა მხარდამხარ, დიდგორის ველზე, ჯვაროსანი რაინდებიც იბრძოდნენ. სწორედ ჯვაროსნების ქრონიკამ, კანცლერ გოტიეს ჩანაწერებმა, შემოგვინახა წმ. მეფის ის სიტყვები, წარმოთქმული გადამწყვეტი იერიშის წინ, რომელთაც დღეს ჩვენ სიამაყით ვიხსენებთ: “ეჰა, მეომარნო ქრისტიანენო! თუ ღვთის სჯულის დასაცავად წესიერად ვიბრძოლებთ, არამც თუ ეშმაკის ურიცხვ მიმდევართა, არამედ თვით ეშმაკსაც ადვილად დავამარცხებთ”. სხვადასხვა ქვეყნის მეცნიერები დღემდე ბევრს მსჯელობენ და წერენ იმ ლეგენდაზე, რომელიც ჯვაროსანთა წრეში შეიქმნა და მთელი ევროპა მოიარა. აღმოსავლეთში, სპარსეთისა და სომხეთის ჩრდილოეთით, ცხოვრობს დიდი და აღმატებული პიროვნება _ იოანე, რომელიც ერთდროულად არის მეფეც და ხუცესიც (პრესვიტერი). იგი მოვლენილია, რათა გადაეღობოს ჩრდილოეთიდან შემომავალ გოგსა და მაგოგს. მან ქრისტიანული მსოფლიო განსაცდელისაგან უნდა გამოიხსნას და გამოიხსნის კიდეც, თუკი მოვუხმობთ. ფიქრობენ, რომ მეფე-ხუცესის სახეში მითოლოგიური აზროვნებით დავით აღმაშენებელი და მისი შვილი დემეტრეა გაერთიანებული. ჯვაროსნების თვალში ასეთივე შარავანდედი მოსავდა თამარს. “ფრანკი მეზღვაურები, – ვკითხულობთ ჯვაროსანთა ერთ ქრონიკაში, – შავ ზღვაზე ცურვისას კარგ ამინდში თამარ დედოფლის სადიდებელს მღეროდნენ”. აი, რას წერს ერთი რაინდი თამარისა და მისი ვაჟის შესახებ: “მოისმინეთ გასაოცარი და მნიშვნელოვანი ახალი ცნობები… იბერიელი ქრისტიანების დიდძალმა ცხენოსანმა და ქვეითმა ჯარმა, ღვთის შეწევნით აღფრთოვანებულმა და ძალზე  კარგად შეიარაღებულმა, გამოილაშქრა ურწმუნო წარმართების წინააღმდეგ… ზემოაღნიშნული ჯარი მოეშურება, რათა გაათავისუფლოს იერუსალიმის წმინდა მიწა-წყალი და დაიპყროს წარმართთა მთელი სამყარო. მათი წარჩინებული მეფე 16 წლის ჭაბუკია. იგი ალექსანდრე მაკედონელს ჰგავს ვაჟკაცობით და სათნოებით, მაგრამ არა სარწმუნოებით. ამ ჭაბუკს თან მოაქვს ძვლები თავისი დედისა, უძლიერესი მეფის თამარისა, რომელსაც თავის დროზე იერუსალიმს წასვლის აღთქმა დაუდვია…” (მენაბდე II: გვ.160).
ეს და ბევრი სხვა ცნობა, დადასტურებული ქართულსა თუ უცხოენოვან ისტორიულ წყაროებში, ასეთი დასკვნის გამოტანის საშუალებას გვაძლევს: ჩვენი ისტორიის ოქროს ხანაში (XI-XIII), დიდი სქიზმის შემდეგაც, საქართველოსა და რომის ეკლესიებს შორის სარწმუნოებრივი კავშირი მეტწილად შენარჩუნდა; ქართულ ოფიციალურ დოკუმენტებში, სიგელებსა და გუჯრებში, რომის პაპის პირველ ადგილზე მოხსენიების ტრადიცია გაგრძელდა. საგულისხმოა აკადემიკოს კორნელი კეკელიძის დაკვირვება: “საქართველოში არ იზიარებდნენ საბერძნეთის რიგორისტულ და კონსერვატიულ-რიტუალურ შეხედულებას რომაელთა ეკლესიის შესახებ. იქ, იმთავითვე, ბატონობდა მეორე მიმართულება, ლიბერალურ-სპირიტუალური, რომლის მკვეთრად გამომხატველია გიორგი მთაწმიდელი… ბერძნული შეხედულება კათოლიკობის შესახებ ჩვენში მყარდება გაცილებით გვიან, ვიდრე რომისა და საბერძნეთის გაყოფა მოხდა, და ისიც თანდათანობით, თან ამ შეხედულებას ისეთი უკიდურესი ხასიათი და გონჯი სახე არ მიუღია, როგორც საბერძნეთში”.
განიხეთქა ძოწეული შვენიერი ერთმორწმუნეობისა
– ესაა საქართველოს კათალიკოს-პატრიარქ კირიონის (საძაგლიშვილის) სიტყვები ეპისტოლიდან, რომელსაც კვლავ დავუბრუნდებით. ამ შემთხვევაში ჩვენი მიზანია ვაჩვენოთ, თუ როდის, როგორ და რა ფორმით შეილახა საქართველოში ერთმორწმუნეობის ეს პორფირი, – ეს ძვირფასი შესამოსელი. ყურადღება მივაქციოთ განცდას, რაც მღვდელმოწამე პატრიარქის ამ სიტყვებს ახლავს. ესაა ტრაგიზმი და ნოსტალგია იმისა, რაც დაიკარგა, – ეკლესიათა ერთიანობა.
მეფე რუსუდანისა და მხედართმთავარ ივანე მხარგრძელის წერილებიდან, რომლებიც მათ პაპ ჰონორიუს III-ს მისწერეს, ჩანს, რომ საქართველო რომთან ეკლესიურ კავშირს XIII ს-ის 20-30-იან წლებში ჯერ კიდევ ინარჩუნებს; ქართველები აღიარებენ, რომ რომის ეპისკოპოსი “მთელი საქრისტიანოს მამა და მეთაურია”. იმის ნიშანი, რომ რომისა და საქართველოს ეკლესიები ერთმანეთს უკვე სხვადასხვა აღმსარებლობად (კონფესიად) მოიაზრებენ, პირველად საქართველოს მეფემ, რუსუდანმა, გაამჟღავნა. მის წერილს პაპ გრიგოლ IX-ისადმი ჩვენამდე არ მოუღწევია. სამაგიეროდ, შემონახულია ადრესატის პასუხი, საიდანაც ჩანს, რომ საქართველოს მპყრობელს პაპისათვის უთხოვია შველა დამოუკიდებლობისათვის ბრძოლაში და მისი ქვეშევრდომი ქრისტიანების კათოლიკურ ეკლესიასთან შეერთება აღუთქვამს. პაპი დანანებით აღნიშნავს, რომ მისი მხედრობა ვერ დაეხმარება საქართველოს, რადგან მათ შორის ძალამოცემული მუსლიმები დგანან და ისინი ამ მხედრობას არ გაატარებენ. მეტიც: რომის ეკლესიასაც დიდი პრობლემები აქვს სარწმუნოების დაცვის საქმეში. ცხადია, იგულისხმება ისლამური ექსპანსია და პროტესტანტობა, რომელიც ევროპაში იმხანად იბადებოდა. აი, პაპის სიტყვები: “ჯერ-არს, რომ თქვენც ჩვენ შეგვიბრალოთ, რადგან სარწმუნოების მტერი ჩვენც ძლიერ გვდევნის. გარდა იმისა, რომ სარკინოზები ესპანეთსა და სირიაში სდევნიან კათოლიკე სარწმუნოებას, ზოგიერთნი ქრისტეს სარწმუნოებისაგან განდგომილნი წინ აღგვიდგნენ… უნდათ ახალი მწვალებლობის დამყარება და ცდილობენ, მოსპონ ჭეშმარიტი სარწმუნოება, რომელმაც უნდა გამოიხსნას და აცხოვნოს ადამის ნათესავი”. ასეთი ვითარების მიუხედავად, საქართველოში რვაკაციანი მისიონის გამოგზავნა მაინც მოხერხდა, რათა დაკმაყოფილებულიყო საქართველოს იმ მოქალაქეების სურვილი, რომლებსაც კათოლიკურ ეკლესიასთან შეერთება უნდოდათ. აღნიშნული წერილი დათარიღებულია 1240 წლით, რის გამოც მეცნიერი მღვდელი მიხეილ თამარაშვილი საქართველოსა და რომის ეკლესიათა გაყოფის წლად 1240 წელს ასახელებს (თამარაშვილი 1995: გვ. 485). მეორე კათოლიკე მღვდელი და პროფესორი მიხეილ თარხნიშვილი აღნიშნავს: “ამ წელს ქართული ეკლესია რომისაგან განცალკევებულად გვევლინება. კავშირის გაწყვეტის მიზეზი ჩვენთვის უცნობია” (თარხნიშვილი 1994: გვ. 43).
ამდენად,  კათოლიკური ეკლესიის მისიონერებმა საქართველოში მოღვაწეობა XIII ს-ის შუა წლებიდან დაიწყეს. შემოდიოდნენ (სხვადასხვა დროს) ფრანცისკანელთა, თეატინელთა, კარმელიტთა, კაპუჩინთა და სხვა ორდების წარმომადგენლები. მათი ენერგიული მოღვაწეობის შედეგად დაარსდა კათოლიკური ეკლესია საქართველოში, რომელიც მეტ-ნაკლები წარმატებით იკაფავდა გზას ჩვენი ქვეყნის თითქმის ყველა კუთხეში. ეკლესიები (საკრებულოები), რომლებიც მათი ქადაგების საფუძველზე ჩამოყალიბდა, მეტწილად ლათინურ ტიპიკონს (რიტს, წესს) იყენებდნენ, თუმცა არსებობდნენ სომხური და ბერძნული (ოღონდ ქართულენოვანი) ტიპიკონის კათოლიკური ეკლესიებიც. ეს უკანასკნელნი (სომხური და ბერძნული ტიბიკონის ეკლესიები) უნიის პრინციპებს ექვემდებარებოდნენ და თავიანთ თავს მართლმადიდებლებს უწოდებდნენ (გულისხმობდნენ ღვთისმსახურების აღმოსავლურ, მართლმადიდებლურ, წესზე დგომას).
კათოლიკური ეკლესიის იერარქია საქართველოში
XIII-XIV სს-ში საქართველოში კათოლიკეების რიცხვი იმდენად გაიზარდა, რომ მათ მონასტრებიც დააარსეს. მკვლევრები ხუთ მონასტერს ასახელებენ, მათგან ორს – თბილისში, ერთს – ახალციხეში. განსაკუთრებული მნიშვნელობა შეუძენია თბილისის წმ. მარტინეს მონასტერს (იგულისხმება პაპი მარტინე, რომელმაც მაქსიმე აღმსარებელთან ერთად იღვაწა). ზოგიერთმა ქართველმა კათოლიკემ სარწმუნოების ასპარეზზე  ისეთი გულმხურვალება გამოიჩინა, რომ მოწამის გვირგვინსაც ეზიარა. ლაპარაკია დიმიტრი თბილელზე, რომელმაც კათოლიკობა 1320 თუ 1321 წელს მიიღო, აღიკვეცა ბერად, ფრანცისკანელ ძმებთან ერთად ინდოეთში მისიონერად წავიდა და იქ, ქალაქ თჰანაში, მოწამებრივად აღესრულა (პაპაშვილი: გვ. 92).
კათოლიკეთა რიცხვი საქართველოში, აღმოსავლეთშიც და დასავლეთშიც, ყველაზე შესამჩნევად გიორგი V-ს დროს (1314-1346) გაიზარდა. ამ მეფეს ისტორიამ განუკუთვნა სახელი ‘ბრწყინვალე’, რადგან მან სახელმწიფოს ტერიტორიული მთლიანობა აღადგინა და მონღოლთა ასწლოვან ბატონობას ბოლო მოუღო (1335). სწორედ მის დროს და მისი თანხმობით მოხდა ისეთი რამ, რაც საქართველოში კათოლიკეთა ეკლესიის ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვან მოვლენად ითვლება – სოხუმისა და თბილისის კათოლიკური საეპისკოპოსო კათედრების დაარსება. პირველი 1318 წელს დაარსდა (კიკნაძე: გვ. 97), მეორე კი 1328 წელს იზმირიდან (სმირნიდან) გადმოიტანეს თბილისში, რადგან იქ, თურქეთში, იმ დროს კათოლიკეებს სდევნიდნენ. თბილისის ეპარქია საქართველოში, თურქეთსა და ირანში მცხოვრებ კათოლიკეებს აერთიანებდა და მან XVI ს-ის დასაწყისამდე, თითქმის 180 წელწადს, იარსება (ეპისკოპოსთა სია – პაპაშვილი: გვ. 98-99).
ფერარაფლორენციის კრება და საქართველო
თბილისის კათოლიკური საეპისკოპოსოს წარმომაგენლები ინტენსიურ მოლაპარაკებებს აწარმოებდნენ საქართველოს საერო და სასულიერო ხელისუფლებასთან კათოლიკური და მართლმადიდებლური ეკლესიების გაერთიანების შესახებ, რაც მაშინ რომის პაპის მთავარ საზრუნავს წარმოადგენდა. უნიის იდეას საქართველოში ბევრი მომხრე  და ბევრიც მოწინააღმდეგე  გამოუჩნდა. უეჭველია, რომ მოხრეთა შორის პირველ ადგილზე  მეფე  გიორგი ბრწყინვალე  იდგა. მოწინააღმდეგეების როლში ძირითადად მართლმადიდებელი სასულიერო პირები გამოდიოდნენ. მოვლენათა შემდგომდროინდელ განვითარებას თუ გავითვალისწინებთ, მივალთ დასკვნამდე, რომ საერთო კლიმატის შექმნის თვალსაზრისით XV ს-ში წამყვანი პოზიციები ანტიკათოლიკურმა პარტიამ მოიპოვა. ამას ყველაზე ნათლად ადასტურებს ფერარა-ფლორენციის საეკლესიო კრების მასალები.
ირკვევა, რომ ფერარაში (1438-1439 წწ-ის ცნობილ ფერარა-ფლორენციის კრებაში მონაწილეობისათვის) ქართველი დეპუტაციაც ჩასულა: მიტროპოლიტი გრიგოლი, ეპისკოპოსი იოანე და რამდენიმე  დიდგვაროვანი ერისკაცი. მათ მხარი მარკოზ ეფესელისათვის დაუჭერიათ. ერთ-ერთი წყაროს მიხედვით, იბერიელმა ეპისკოპოსმა, როდესაც მიხვდა, რომ ბერძნების უმრავლესობა მთავარ დოგმატურ საკითხში ლათინთა პოზიციას დაუჭერდა მხარს, პროტესტი გამოაცხადა. ერთი ბერძენი დელეგატის ცნობით, მან თავი სალოსად (ქრისტესთვის სულელად) წარმოადგინა, მღვდელმთავრის სამოსელი გაიხადა და ქუჩაში ისე დადიოდა, როგორც შეშლილი და მაწანწალა; დატოვა ფერარა და იტალიის ქალაქებში ხეტიალი დაიწყო, შემდეგ ავად გახდა და მას ტორნოვოს ეპისკოპოსმა უპატრონა. ჩანს, ამ ფაქტმა პაპის, ევგენიუს IV-ის, ყურამდე მიაღწია. მან იხმო ერთ-ერთი ქართველი დელეგატი, ერისკაცი, და უარყოფითი რეაქციის მიზეზი ჰკითხა. პასუხად კი მიიღო რჩევა სარწმუნოების სიმბოლოდან “ფილიოკვეს” ამოღების შესახებ, რაც, თურმე, პაპს ყურადღებით მოუსმენია და დაფიქრებულა (შედარებით ვრცლად იხ. პაპუაშვილი 2002: გვ. 143).
იგივე ბერძნული წყარო დამატებით ინფორმაციას გვაწვდის ქართული დელეგაციის პოზიციის მიზეზებისა და ივერიელი ერისკაცის ინტერესთა სამყაროს შესახებ. ქართველ ეპისკოპოსს, სანამ იგი თავს “სალოსად აქცევდა” პირად საუბრებში თურმე უღიარებია, რომ ის და მისი თანამემამულეები ანტიოქიის პატრიარქის ინსტრუქციის მიხედვით მოქმედებდნენ: მან “აჩვენა ყველას ანტიოქიის პატრიარქის წერილი, რომელიც უბრძანებდა მათ, არანაირად არ დასთანხმებოდნენ სიმბოლოზე რაიმე დამატებას ან მოკლებას, თვით ერთი იოტის ან ერთი შტრიხისაც კი”. მართლაც: უკვე აღვნიშნეთ, რომ ერთადერთი პრეტენზია, რაც “იბერიის მეფის ელჩმა” პაპს და, მაშასადამე, კრებას წარუდგინა, სწორედ დამატებას, “ფილიოკვეს”, შეეხებოდა. ამ ერისკაცს ერთხელ ერთი განათლებული სასულიერო პირის მოხსენება მოუსმენია. მომხსენებელმა თურმე მრავალგზის დაიმოწმა არისტოტელე. ამ ამბის მოსწრე სილვესტროს სიროპულოსი გვიამბობს: “მას შემდეგ, რაც ივერმა ეს ორჯერ თუ სამჯერ მოისმინა, ხელი მკრა; მისკენ მივტრიალდი, რადგან ვერ მივხვდი, თუ რას მანიშნებდა. მან კი მითხრა: რა არის ეს არისტოტელე, არისტოტელე? არ არის კარგი არისტოტელე! როდესაც მე ვკითხე სიტყვიერადაც და ვანიშნე კიდეც – რა არის მეთქი კარგი, ივერმა მიპასუხა: წმიდა პეტრე, წმიდა პავლე, წმიდა ბასილი, გრიგოლ ღვთისმეტყველი, ოქროპირი და არა არისტოტელ-არისტოტელე” (მჭედლიძე: გვ. 59-60).
ქართველი დელეგატების ასეთი პოზიცია თითქოს იმაზე მიგვანიშნებს, რომ იმდროინდელ საქართველოში კათოლიკობის შესახებ “ბერძნული შეხედულები” უფრო პოპულარული იყო, ვიდრე ლიბერალური. თუკი ასეა, მაშინ სრულიად აუხსნელი და გაუგებარია ის ფაქტი, რომ ქართილ წყაროებში არც ფერარა-ფლორენციის და არც მისეული უნიის შესახებ არაფერია ნათქვამი; არაფერია ცნობილი ამ პროცესში ქართველების მონაწილეობაზე. რომ არა უცხოელი ავტორები, ჩვენ არც კი გვეცოდინებოდა, მოაღწია თუ არა საქართველომდე ცნობამ აღნიშნული ფორუმის შესახებ და ვერც რაიმეს ვიტყოდით, თუ რას ფიქრობდნენ იმდროინდელი ქართველები ეკლესიების გაერთიანების პრობლემებზე. ასე რომ, პასუხის გარეშე რჩება კითხვა: თუკი იმდროინდელი საქართველოს კულტურულ ელიტას ანტიკათოლიკობა ახასიათებდა, ქართულ ისტორიოგრაფიაში ეს ტენდენცია რატომ არ აისახა?
ასეა თუ ისე, ჩვენ დაბეჯითებით შეგვიძლია ვთქვათ, რომ უნიამ და უნიატობამ საქართველოში, საბერძნეთისა და აღმოსავლეთ ევროპისაგან განსხვავებით, ფეხი ვერ მოიკიდა. ამ მიმართულებით ნიკიფორე ირუბაქიძის (ირბაქის), სულხან-საბა ორბელიანის, ანტონ კათალიკოსისა და სხვათა ცდებს, წმ. ბასილის წესდების საფუძველზე (ე.ი. ბერძნულ-მართლმადიდებლური ტრადიციის დატოვებით, ამ ტრადიციასთან ხელის შეხების გარეშე) გაეკათოლიკებინათ საქართველო, წარმატება არ მოჰყვა. საქართველოში ძირითადად (მესხეთის გარდა, სადაც ქართველი კათოლიკეებიც კი სომხურ ტიპიკონს მისდევდნენ) ლათინური წესის კათოლიკობა დაინერგა. ეს ეკლესია აქ განსაკუთრებით XVII ს-ის დასაწყისიდან გააქტიურდა. მის მხარეზე არც თუ იშვიათად მეფე-მთავრები, ეპისკოპოსები და, წარმოიდგინეთ, კათალიკოსებიც გადადიოდნენ. ეს არა მარტო აღმოსავლეთ საქართველოზე, არამედ დასავლეთ საქართველოზეც ითქმის.
კათოლიკური ეკლესია დასავლეთ საქართველოში
დასავლეთ საქართველოს ეკლესია უფრო აფხაზეთის ეკლესიის სახელითაა ცნობილი. IX-X სს-ში მან დამოუკიდებლობა მოიპოვა და მისი სამღვდელოება საქართველოს სახელმწიფოებრივი აღმშენებლობის სამსახურში ჩადგა. სამღვდელმთავრო კათედრა ბიჭვინთაში მდებარეობდა, რის გამოც ეს ეკლესია ძველ წყაროებში ბიჭვინთის საკათალიკოსოდ მოიხსენიება. XVI ს-ის 60-70-იან წლებში, აფხაზეთში ისლამის გავრცელების გამო, საკათალიკოსო კათედრა გელათში გადაიტანეს, მაგრამ ბიჭვინთამ კათალიკოსთა საზაფხულო რეზიდენციის მნიშვნელობა მაინც შეინარჩუნა.
კათოლიკური ეკლესიის მისია აფხაზეთშიც XIII ს-იდან დაიწყო. ამ დროს იქ გენუელი ჯვაროსნები მივიდნენ, რომლებმაც ანაკოფიაში, მდ. ფსირცხის შესართავთან, ციხე ააგეს და 1280 წელს სოხუმში სავაჭრო ფაქტორია დააარსეს. მათმა მისიონერებმა ამ მხარეში საფუძველი ლათინური ტიპიკონის კათოლიკურ ეკლესიასაც ჩაუყარეს და აბორიგენი მოსახლეობის დამოწაფების თვალსაზრისით გარკვეულ წარმატებებსაც მიაღწიეს. სებასტოპოლისის ანუ სოხუმის კათოლიკური ეპარქია (კათედრა), გახსნილი 1318 წელს, არა მარტო “ფრანგ” (ევროპელ) კოლონისტებს, არამედ მკვიდრ მოსახლეობასაც აერთიანებდა. მან, ისე როგორც თბილისის ეპარქიამ, დაახლოებით ორი საუკუნე იარსება და, როგორც ჩანს, მხარის ისლამიზაციის პროცესმა და მართლმადიდებლურმა ფუნდამენტალიზმმაც შეიწირა. ამაზე მიგვანიშნებს ეპ. პეტრე გერალდის წერილი ინგლისის არქიეპისკოპოსებისა და ეპისკოპოსებისადმი, რომელიც დათარიღებულია 1330 წლით და საყურადღებო მასალას გვაწვდის აფხაზეთის იმდროინდელი სოციალურ-პოლიტიკური და რელიგიური ყოფის შესახებ (გამოკვლევა, ტექსტი და თარგმანი: კიკნაძე 1983). იმის მიუხედავად, რომ მაშინ საქართველო ზოგადად პროგრესის გზაზე იდგა, კვლავ მძიმე პრობლემად რჩებოდა ადამიანების ყიდვა-გაყიდვა, რის წინააღმდეგ კათოლიკე სამღვდელოებაც გამოდიოდა. ეპოსკოპოსი აღნიშნავს: “მიუხედავად იმისა, რომ აქაური მბრძანებლები ქრისტიანები არიან, არც ამ საკითხში და არც სხვაში არ მიგონებენ, რადგან ბერძნული სქიზმის მიმდევრები არიან”. ქართველები  მუსლიმთა (“სარკინოზთა”) დიდ ექსპანსიას განიცდიან და ისინი “ისე არიან შევიწროებულნი და დატანჯულნი, რომ ლამის ქრისტიანული სარწმუნოება მიატოვონ”. გაჭირვებაში ვცხოვრობო მეც, კათოლიკე ეპისკოპოსი: “კვირაობით რომელიმე ღარიბი ქართველისაგან შეწირულობას ვიღებ; ასე ვატარებ ამ ცხოვრებას”. მართალია, ქვეყნის ხელისუფალი (იგულისხმება მამია დადიანი) ეკლესიათა გაერთიანების მომხრეა და მზადაა, კათოლიკობა მიიღოს, მაგრამ აქაური “ეპოსკოპოსთა ეპოსკოპოსი”, ე.ი. აფხაზეთის კათალიკოსი, ამის წინააღმდეგია. ხელისუფალმა სასაფლაო გამოგვიყო, მაგრამ “სქიზმატმა მღვდლებმა” ერისკაცები მოგვიქსიეს და საფლავებიდან ჯვრები მოგვიგლიჯესო (გვ. 102-103). ცხადია, მსგავსი ექსცესები ხდებოდა, მაგრამ ისტორიაში უფრო მეტად პოზიტიური ფაქტებია ცნობილი.
კათოლიკური ეკლესია დასავლეთ საქართველოში XVI ს-იდან გააქტიურდა. მისიონერები ხშირად ადგილობრივ მთავართა და კათალიკოსთა მხარდაჭერითაც სარგებლობდნენ. აქტიურობისაკენ მათ ხშირად ქართველი ღვთისმსახურები მოუწოდებდნენ; შთააგონებდნენ, დარჩენილიყვნენ სამრევლოებში, საზოგადო ღვთისმსახურება შეესრულებინათ და ხალხის განათლებისათვის ეზრუნათ. ასეც ხდებოდა, რის თაობაზეც ბევრი მასალა არსებობს. გავიხსენოთ რამდენიმე მათგანი იმის დასტურად, რომ კათოლიკეები მართლმადიდებლების ტაძრებში წირვას ხშირად უპრობლემოდ ასრულებდნენ. 1629 წელს ბიჭვინთის ეკლესიას დომინიკანელთა ორდენის ოთხი მისიონერი ეწვია. მისიონერი იოანე დე ლუკა გვიამბობს: ბიჭვინთას სულიწმინდის მოფენის დღეს მივადექით. იქ ერთადერთი მღვდელი იყო, ქართველი, რომელმაც მიგვიღო და ეკლესიაში შეგვიყვანაო. “რა შევედი ეკლესიაში, ისეთი რამ ვნახე, რასაც თავის დღეში ფიქრადაც ვერ წარმოვიდგენდი; ვნახე, რომ ის ეკლესია მსგავსი იყო წმინდა პეტრეს ეკლესიისა…  წირვისათვის მოვემზადე, მაგრამ ვნახე, სეფისკვერი გაფუჭებული იყო. ქართველ მღვდელს გამოვართვი ცოტა ფქვილი, გავაკეთე ცომი და ორ გასუფთავებულ ფულში გამოვაცხე. დავიწყე წირვა. ხალხმა რომ ზარის ხმა გაიგონა, ყველანი მოვიდნენ, ვინაიდან ეკლესია სოფლის შუაა”. 1634 წელს გორიდან გურიაში ჩავიდნენ თეატინელი მისიონერები არქანჯელო ლამბერტი და ჯუზეპე მილანელი. ისინი ეწვივნენ მალაქია კათალიკოსს, დასახლდნენ მის რეზიდენციაში (1640 წლამდე) და წირვა-ლოცვას სასახლის ეზოს ეკლესიაში აღასრულებდნენ. კასტელმა 26 წელი დაყო საქართველოში, ძირითადად აფხაზეთში, სადაც ქადაგებდა, სწირავდა, ფოლკლორულ-ეთნოგრაფიულ ჩანაწერებს და ჩანახატებს აკეთებდა, რის საფუძველზეც გამისცა ალბომი, რომლის მეცნიერული ღირებულება დღეს ერთობ დიდია (ლომინაძე: გვ. 189-191).
ძლიერი კათოლიკური კერა არსებობდა ქუთაისში. მისიონერების მიმართ განსაკუთრებული თანაგრძნობა იმერეთის მეფე გიორგი III-მ (1605-1639) გამოავლინა. მისმა მემკვიდრემ ალექსანდრე III-მ (1639-1660)  კათოლიკეებს წმ. სოფიოს (სოფიას)[ii] ეკლესია გადასცა. წინამორბედების კვალს არც სოლომონ I-მა (1752-1784) უღალატა; მის კარზე კათოლიკე სამღვდელოება დიდი პატივით სარგებლობდა. ამ ქალაქში კათილიკეების რიცხვი მას შემდეგ გაიზარდა, რაც იქ ამ აღმსარებლობის მოქალაქეები სოლომონ II-მ (1789-1810) ახალციხიდან გადმოასახლა და რივნის მარცხენა ნაპირზე დაასახლა. ისინი ადგილობრივ კოლორიტს შეერწყნენ და ქუთაისის კულტურულ ცხოვრებაში ერთ-ერთი წამყვანი პოზიცია დაიმკვიდრეს.
რომის ეკლესიის წარმომადგენლობა დასავლეთ საქართველოში ჰუმანიტარულ მისიას XIX ს-ის პირველ ნახევარშიც კი აქტიურად ახორციელებდა. მისიონერი სასულიერო პირები და მათი თანმხლები ერისკაცები მუშაობდნენ ექიმებად, ინჟინრებად, ფინანსისტებად და ა.შ. განსაკუთრებით დიდი იყო მათი წილი სახალხო განათლების სფეროში. აკაკი წერეთელი, მაგალითად, როდესაც დედის ღვთისმოსაობასა და განსწავლულობაზე საუბრობს (“ჩემი თავგადასავალი”), აღნიშნავს: “იმ დროს, როგორც სხვა ყოველ ქართველ დიდ-ოჯახებში, გურიელის სასახლეში თითქმის შინაკაცებად ითვლებოდნენ ფრანგის პატრები და დიდი გავლენაცა ჰქონდათ ოჯახებზე. ამ ევროპიულად განათლებულმა და გონებაგანვითარებულმა მეცნიერებმა დედაჩემზედაც დიდი გავლენა იქონიეს: მათი მეოხებით შესწავლილი ჰქონდა, სხვათა შორის, ექიმობა და მეურნეობა”. ნიკო ნიკოლაძე იმასაც იხსენებს, რომ მის ოჯახში, სწორედ XIX ს-ის 40-50-იან წლებში, ხშირად იკრიბებოდნენ მართლმადიდებელი, კათოლიკე და სომეხი ვაჭრები; მოჰყავდათ თავ-თავიანთი სულიერი მოძღვრები და სამოგზაუროდ გასვლის წინ ერთობლივ ლოცვებს აღავლენდნენ. ეს მაგალითები მიგვანიშნებს, რომ აღნიშნულ დროს დასავლეთ საქართველოს მულტირელიგიური მოსახლეობა ურთიერთობის საკმაოდ მაღალი კულტურით გამოირჩეოდა.
რომის ეკლესიის შვილები და მეგობრები საქართველოში
რომის ეკლესია დედა ეკლესიად, რომის პაპი კი მსოფლიოს ყველა ქრისტიანის მამად და მწყემსად საქართველოს არა ერთმა და ორმა მოქალაქემ აღიარა. ისინი საქართველოს სხვადასხვა კუთხის, სოციალური ფენისა და ეპოქის წარმომადგენლები არიან. მათგან ბევრი იყო დაჯილდოებული შემოქმედებითი ნიჭით და სამშობლოს სიყვარულის გრძნობით. იყვნენ ისეთებიც, რომლებიც რომის კათოლიკურ ეკლესიას არ შეერთებიან, მაგრამ მის მიმართ კეთილგანწყობილებას ამჟღავნებდნენ და სამსახურსაც სთავაზობდნენ; აღიარებდნენ მას მადლმოსილად და სწამდათ, რომ საღვთო საიდუმლოებები იქაც სრულდება. მაშასადამე, ჩვენ იმ ქართველებზე ვსაუბრობთ, რომლებიც ან შეუერთდნენ რომის კათოლიკურ ეკლესიას, ან დაუმეგობრდნენ მას, რადგან მართლმადიდებლობასა და კათოლიკობას შორის არსებით განსხვავებას ვერ ხედავდნენ. წარმოვაჩენთ ზოგიერთი მათგანის პორტრეტს.
ქართველი კათოლიკე წმინდანები. ამ ეკლესიიდან წმიდა მოწამეებიც გამოვიდნენ. ზემოთ აღნიშნული დიმიტრის გარდა, ისტორიამ სხვა სახელიც შემოგვინახა. ესაა გორელი ახალგაზრდა, სახელად ნასყიდა, რომელიც თურმე იმდენად მოიხიბლა კათოლიკეების სათნო ცხოვრებით, რომ კათოლიკობა აღიარა (XVII ს-ის შუა წლები). ამის გამო მას ოჯახური პრობლემები შეექმნა და საქმე უზენაეს სასამართლომდეც მივიდა. ადვოკატობა ეპოსკოპოსმა ნიკიფორე-ნიკოლოზ ჩოლოყაშვილმა (იხ. ზემოთ) იკისრა; დაასაბუთა, რომ ბრალდება უსაფუძვლოა: ნასყიდას არც ხელისუფლების საწინააღმდეგოდ უმოქმედია და არც სარწმუნოება გამოუცვლია, რადგან მართლმადიდებლობასა და კათოლიკობას შორის განსხვავება თითქმის არა არის რა. და თუ მაინცადამაინც განსხვავებას ვეძიებთ, კათოლიკეები უფრო გულმხურვალედ იცავენ ქრისტიანობასო. ქართლის მეფეც ამავე პოზიციაზე აღმოჩნდა, რის შედეგადაც პატიმარი გაათავისუფლეს. იგი გადავიდა დასავლეთ საქართველოში, სადაც კათოლიკე ბერად აღიკვეცა და ანდრია დაარქვეს. მან რომში ბრწყინვალე განათლება შეიძინა, შემდეგ კი ინდოეთში მისიონერად წავიდა და იქ, ქალაქ გოაში, მოწამებრივად აღესრულა (გ. ბრაგანტინი, ნ. პაპუაშვილი, სიმართლისა და სამართლისათვის ივლიტის ეკლესიაზე, თბ., 2006, გვ. 42-45).
ქეთევან წამებული. საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის იმ წმინდანთა შორის, რომელთა სახელი შორს გასცდა სამშობლოს ფარგლებს,  თითქმის მთელი მსოფლიო შემოიარა და საყოველთაო პატივისცემა დაიმსახურა, პირველ ადგილზე წმ ქეთევანი (1570-1624) დგას. ქართულ, ლათინურ და სხვა ენებზეც არსებობს მდიდარი აგიოგრაფიული ლიტერატურა, ასევე სიტყვაკაზმული მწერლობისა და სახვითი ხელოვნების ნიმუშები, რომელშიც სრულყოფილადაა ასახული მისი სარწმუნოებრივი ღვაწლი და მოწამებრივი აღსასრული.
ქეთევანი იყო კახეთის დედოფალი, რომელიც შაჰ-აბასმა პოლიტიკური მოტივით დაატყვევა და 1614 წელს ირანში, შირაზში, გადაასახლა. იქ მის თანმხლებ მღვდელს, მართლმადიდებელს,  ისლამზე გადასვლა მოსთხოვეს. ქარულ წყაროში აღნიშნულია, რომ მღვდელმა ვერ გაუძლო განსაცდელს და ქრისტეს სარწმუნოება უარყო. დედოფალი თანამორწმუნე ხუცესის გარეშე დარჩა. ამის გამო მან სულიერი ნუგეშისათვის, კათოლიკე მისიონერთა ცნობით, იმავე ქალაქში მყოფ კათოლიკე მღვდლებს მიმართა. როდესაც მას მთელი სიმკაცრით მოსთხოვეს, ან გამოიცვალე რჯული, ან კოცონისა და შანთებისათვის მოემზადეო, კახეთის დედოფალმა განსასვენებელი ზიარება კათოლიკე მღვდლის ხელით მიიღო. შემონახულია ჩანახატი წარწერით: “ქეთევან დედოფალი მამა ამბროზიო დუშ ანჟუშისთან აღსარებაზე”. ქართული წყაროებიც ადასტურებს, რომ წმ. მოწამის გაუპატიოსნებლად დამარხული გვამი “ფრანგმა მღვდლებმა” მოიპარეს და “წარიღეს ფრიადითა კრძალულებითა და ლუსკუმაი შეუმზადეს მას ფრიად კეთილი სურნელთა თანა მრავალთა და დასხნეს საკურთხეველსა ზედა”, სადაც მან, წმ. გვამმა, საწაულები აღასრულა. ამის შემდეგ ავგუსტინელმა ბერებმა ცხედარი დაანაწილეს: თავი და მარჯვენა ფეხი საქართველოში წამოაბრძანეს და მეფე თეიმურაზს, მოწამის ძეს, გადასცეს; ნაწილი ინდოეთში, გოაში, წაასვენეს, ნაწილი – რომში და დასავლეთ ევროპის სხვა წმინდა ადგილებშიც.
დედოფლის ტანჯვისა და წამების თვითმხილველმა ბერებმა რომის პაპის წინაშე დასვეს საკითხი, რომ ის კათოლიკური ეკლესიის წმინდანად გამოცხადებულიყო. დაისვა კითხვა: არსებობს თუ არა დოკუმენტი, რომლის თანახმად ქრისტესთვის წამებულმა ქართველმა ქალმა კათოლიკური სარწმუნოება აღიარა და კათოლიკურ ეკლესიას შეუერთდა? ასეთი დოკუმენტი არ აღმოჩნდა და ეს ვერც წმ. მოწამის კათოლიკე მოძღვარმა ამბროზიომ დაადასტურა. შედგა კომისია, რომელმაც ასეთი დასკვნა გამოიტანა: ის ფაქტი, რომ მორწმუნე მართლმადიდებელმა გაჭირვების გამო კათოლიკურ ეკლესიას მიაკითხა და წმ. საიდუმლოს იქ მიეახლა, კათოლიკე წმინდანად გამოცხადების საკმარისი საბუთი არ არის. ამის მიუხედავად ამ საგანზე კამათი დიდხანს გაგრძელდა და დიდძალი მასალაც დაგროვდა. მას ჩვენს დროში თავი მოუყარა და ფრანგულ ენაზე გამოაქვეყნა რ. გულბეკიანმა სათაურით: “ნამდვილი ცნობები საქართველოს დედოფლის ქეთევანის მოწამებრივი სიკვდილის შესახებ” (თარგმნილია ქართულად). იქ მოყვანილია მამა ამბროზიოს სიტყვები, წარმოთქმული 1640 წელს, საკითხის უარყოფითად გადაწყვეტის შემდეგ: “სავარაუდოა, რომ დედოფალი ზეცაშია და ღვთის დიდებით ხარობს. მიუხედავად იმისა, რომ ბერძნულ წეს-ჩვეულებას მისდევდა, იგი დიდი სიყვარულით ეკიდებოდა წმ. კათოლიკურ ეკლესიას და ყველა ლათინელს; მხურვალედ უყვარდა ისინი და რითაც შეეძლო, ეხმარებოდა მათ. გარდა ამისა, ჩვენთან ისეთ კარგ ურთიერთობაში იყო, რომ შეუძლებელია, წმ. კათოლიკური ეკლესიის მოწინააღმდეგე ყოფილიყო”. იქვე მოყვანილია პედრო დეშ სანტუშის დასტური, რომლის თანახმად იგი (პედრო) მამა ამბროზიოსთან ერთად “ეხმარებოდა და ანუგეშებდა ქეთევან დედოფალს, აზიარებდა მას და ყოველივეს აკეთებდა მისი სულის სახსნელად” (გვ. 22).
ნიკიფორე ირბაქი (ჩოლოყაშვილი). ქართული კულტურის სარბიელზე კათოლიკურმა ეკლესიამ ყველაზე თვალსაჩინო სიტყვა ქართული წიგნის ისტორიაში თქვა: მისი მეშვეობით ჩვენი ენა და ანბანი იოანე გუტენბერგის გამოგონებას ეზიარა; 1629 რომში პირველად დაისტამბა წიგნები ქართული ანბანითა და ტექსტით: “იბერიული ანუ ქართული ანბანი ლოცვებითურთ”, “ქართულ-იტალიური ლექსიკონი” და “ლიტანია ლაურეტანა”. კ. კეკელიძის სიტყვით, ესაა “ქართული კულტურის რენესანსი”. გავითვალისწინოთ, რომ ამ მოვლენის სათავესთან კათოლიკე ქართველი ბერი ნიკიფორე ირბაქი ანუ, იგივე,  ირუბაქიძე-ჩოლოყაშვილი (1585-1658) დგას.
ოჯახი, რომელშიც ნიკიფორე დაიბადა, კათოლიკური ეკლესიისადმი კეთილგანწყობით გამოირჩეოდა, რაზეც ის ფაქტიც მეტყველებს, რომ მშობლებმა ყმაწვილი სასწავლებლად რომში გაგზავნეს. იქ იგი წმ. ბასილი დიდის ორდენს (იხ. ქვემოთ: სულხან-საბა) დაუახლოვდა,  ბერად აღიკვეცა და სამშობლოში დაბრუნდა. ამ დროს მეფე თეიმურაზი დასავლეთ ევროპის ქვეყნებთან დიპლომატიური ურთიერთობის დამყარებისათვის ზრუნავდა და ბუნებრივია, რომ მან ეს ამოცანა პროკათოლიკე ბერს, ნიკიფორეს, მიანდო. ნიკიფორე რომში 1628 წლის 20 ივნისს ჩავიდა. მან იქ ოჰიციალურად აღიარა კათოლიკური სარწმუნოება და “კათოლიკედ მიღების ცერემონიაც” შეასრულა. პაპმა ურბანო VIII-მ ის მამობრივი სიყვარულით მიიღო, თეიმურაზს ალერსით სავსე წერილი გაუგზავნა და შემწეობის აღმოჩენას დაპირდა. პაპის ლოცვა-კურთხევით იმხანად სტეფანე პაოლინი ზემოთ დასახელებულ წიგნებზე მუშაობდა, რისთვისაც მას ქართველი სწავლულის დახმარება სჭირდებოდა. დიპლომატმაც სიამოვნებით იდო თავს ეს სამსახური და მისი მონაწილეობით ქართული წიგნები დასაბეჭდად მომზადდა.
ნიკიფორე ირბაქს ამის შემდეგაც მაღალ საეკლესიო თანამდებობებზე ვხედავთ. არის იერუსალიმის ჯვრის მონასტრის მამა და არქიმანდრიტი, ხოფიის მონასტრის წინამძღვარი; აკურთხებენ ეპოსკოპოსადაც და აირჩევენ აფხაზეთის კათალიკოსად (“პატრიარქად”). იგი მეგობრობს ისეთ ცნობილ მისიონერებთან, როგორებიც არიან: ჯუზეპე ჯუდიჩე, არქანჯელო ლამბერტი და კასტელი; ეხმარება მათ მორალურად და მატერიალურად, რის გამოც პაპის კონგრეგაცია მადლობას უცხადებს და ამხნევებს, უწოდებს ერთგულ და საყვარელ შვილს.
სულხანსაბა ორბელიანი. იმ ქართველებს შორის, რომლებმაც კათოლიკეთა სარწმუნოება გაცნობიერებულად და საყოველთაოდ აღიარეს, ყველაზე გამორჩეული ადგილი სულხან-საბა ორბელიანს (1658-1725) ეკუთვნის. მკვლევრებმა, რომლებმაც საგანგებოდ შეისწავლეს მისი მსოფლმხედველობის საკითხები (გ. ლეონიძე, ი. ლოლაშვილი, ლ. ქუთათელაძე), შემდეგი დასკვნა გამოიტანეს: კათოლიკობისადმი სიმპათიები ამ საერო და საეკლესიო მოღვაწემ ახალგაზრდა ასაკში გამოავლინა. სინამდვილეს შეესაბამება ის ცნობა, რომლის თანახმად მან, დიდგვაროვანმა თავადმა, კათოლიკე მორწმუნედ თავი ჯერ კიდევ 1687 წელს მიიჩნია; იმა წლის 15 აგვისტოს, ღვთისმშობლის მიძინების დღეს, კათოლიკე მოძღვარს პირველად გაანდო აღსარება და რომის პაპი უმაღლეს ეპოსკოპოსად სცნო. ამიტომ არაა გასაკვირი, რომ მის იმდროინდელ, ე.ი. ბერობამდელ, ნაშრომში “სიტყვის კონა” ზოგიერთი კათოლიკური დოგმატის რწმენა იგრძნობა (მაგ. სალხინებლის).
საინტერესოა (და ერთი შეხედვით უცნაური) ის ფაქტი, რომ ეს მწერალი და თეოლოგი, რომელიც კათოლიკეებთან რწმენისმიერ თანაზიარებას არ ფიცავდა, 1698 წელს გარეჯის მრავალმთაში, ნათლისმცემლის სავანეში, ბერად აღიკვეცა საბას სახელით. ჩვენთვის ცნობილია დავით გარეჯის ლიბერალური და ეკუმენური ტრადიციები, კერძოდ ის გარემოება, რომ მის ტაძრებში შესვლისა და ლოცვის შესაძლებლობა ხშირად არამართლმადიდებელ ქრისტიანებსაც ეძლეოდათ (იხ. “სოლიდარობა”, 2009, #1, გვ. 13-14). ჩანს, ეს ტრადიცია XVII ს-შიც გრძელდებოდა, მაგრამ მაინც გასაკვირია, რომ კათოლიკეებისადმი გულახდილი თანაგრძნობით გამსჭვალული ბერი საბა-სულხანი იქ მოძღვარ-მქადაგებლის თანამდებობაზე დაინიშნა. თუმცა ეს უფრო დღევანდელი გადასახედიდანაა გასაკვირი. გავიხსენოთ ნიკიფორე ირბაქი. არ მოგვეპოვება ცნობა, რომ მას შინაგანი კათოლიკობის გამო საეკლესიო კარიერაში ხელი შეშლოდეს. საქმე ისაა, რომ ერთმაც და მეორემაც უნიატური მიმართულება აირჩიეს. ესაა აღმოსავლური წესის კათოლიკობა, რომელიც მღვდელმსახურებაში კათოლიკური ფორმულების წარმოთქმასაც კი არ აუცილებლობს; მორწმუნეები მრწამსს, თუ უნდათ, “ფილიოკვეს” გარეშე იტყვიან, რის გამოც ისინი დანარჩენი მართლმადიდებლებისაგან (“ბერძნებისაგან”) არაფრით განსხვავდებიან. მთავარია რწმენა, რომ დედამიწაზე მყოფი ეკლესიის პირველი ეპისკოპოსი არის რომის პაპი. სწორედ ასეთი სტილის კათოლიკობა მოიაზრება წმ. ბასილის წესდებასა და ორდენში, რომელსაც თავად სულხანი, ჩანს, ბერობამდე შეუერთდა. კათოლიკური ეკლესიის სიყვარულს იგი რომ ნათლისმცემელში ყოფნის დროსაც (1698-1710) განიცდიდა, დასტურდება წერილით, რომელიც მან რომის ეპისკოპოსს 1709 წლის 15 აგვისტოს გაუგზავნა. ნათლისმცემლის მოძღვარი პაპს კლიმენტი XI-ს ამ სიტყვებით მიმართავს: “ზეცისა სასუფევლისა კლიტეთ მპყრობელსა და ქვეყანასა ზედა წმიდათა შესაკრებელთა თავსა, თავისა მის მოციქულისა პეტრეს მოსაყდრესა, იესო ქრისტეს სისხლით მოსყიდულთა ცხოვართა მართალსა მწყემსსა… შენ გაქვს ხელმწიფება მიტევებად ცოდვათა, რომელი მოგცა განხსნა და შეკრვა იესო ქრისტემან… ყოველთ ცოდვილთ უცოდვილესი ორბელისშვილი სულხან ყოფილი, მონაზონი საბა, მიწა ფერხთა თქვენთა” (თამარაშვილი: გვ. 311-312). ასე რომის პაპს მხოლოდ მისი სულიერი შვილები განადიდებენ.
ასე რომ, სულხან საბა ევროპაში კათოლიკე ბერად ჩავიდა. მან იქ სამი წელიწადი დაყო (1713-1716) და რომის ეკლესიის დოგმატიკაში კიდევ უფრო განმტკიცდა. არსებობს ცნობა, რომლის თანახმად მან 1714 წლის 17 სექტემბერს ფლორენციაში, მონთუგის მონასტერში, მონაზონთა დიდი საკრებულოს წინაშე “კათოლიკეთა აღსარება” წარმოთქვა და “დიდი სასოებით ეზიარა”; ოფიციალურად აღიარა, რომ ის ბასილიელი კათოლიკეა. იგი რამდენიმეჯერ შეხვდა პაპ კლიმენტი (კლემენტოს) XI-ს და წაღები დაუკოცნა. პაპმაც დიდი ალერსი შეაგება; არ დააჩოქა, ისე ალაპარაკა; ჯვარი, კრიალოსანი, სანაწილე ხატი უბოძა და მისი ქვეყნისა და ხელმწიფისათვის სისხლის არდაშურება აღთქვა. თავად კი, მწირმა, ამ შორეული მოგზაურობის მიზეზად სამშობლოს ბედი და იქ “მართლმადიდებელი სარწმუნოების” მძიმე ხვედრი დაასახელა, – იმ სარწმუნოებისა, რომლის სიწმინდის სრულყოფილად დაცვა, მისი რწმენით, მხოლოდ წმ. პაპის საფარველის ქვეშ არის შესაძლებელი. აქედან ჩანს, რომ სულხან-საბას ჭეშმარიტ მართლმადიდებლობად კათოლიკობას მიიჩნევდა. როდესაც იგი დიდი ვაივაგლახით საქართველოში დაბრუნდა (თურქეთში პაპისაგან ნაჩუქარი საგნები წაართვეს), მის მეტყველებაში ჩვენ ვხვდებით გამოთქმას “კათოლიკე მართლმადიდებელი”. ასე მოიხსენია მან ნათლიდედა, რომლის დახმარებითაც ბურსელი ვაჭარ-მოვალეები გაისტუმრა. მართლმადიდებლობა კათოლიკობის შინაარსითაა მოხსენიებული იმ ამბის მოთხრობაში, რომლითაც მისი “მოგზაურობა ევროპაში” მთავრდება: “ქართველი ეპისკოპოსნი და სამღვდელონი რომს წასვლისათვის გამიმტერდენ… შფოთი აღძრეს ჩემ ზედა. კრება და ბოროტის ქნა მოინდომეს. მაგრამ მეფე (იესე, ნ.პ.) ვერ აიყოლიეს. სამ თთვე კიდევ იბატონა და მერმე მეფე ბაქარ დასჯდა მეფედ… მოატყუეს. მცხეთას, ჩემი სიყვარული და სამსახური სულ დაავიწყეს, კრება მიყვეს და წმიდის პაპის გინება მომიდვეს (მომთხოვეს, ნ.პ.). მე მართლმადიდებლობა ვერ უარ ვყავ. და მრავალი ავი მოინდომეს, მაგრამ ღმერთმან ყოვლისაგან დაგვიხსნა. მეფემაც პატივი მოგვაპყრა და მათი ვერაგობაც გაცუდდა. ვახტანგ მეფეს სმენოდა, დიდად სწყენოდა და ყოველნი დაეტუქსა”.
მთავარი კითხვა, რომელიც სულხან-საბა ორბელიანის მსოფლმხედველობაზე საუბრის დროს წარმოიჭრება, არის შემდეგი: კათოლიკედ აღესრულა იგი თუ მართლმადიდებლად? მან 1724 წლის ზაფხულში დატოვა საქართველო და თავის აღზრდილს, ვახტანგ VI-ს, რუსეთში გაჰყვა. იქ იგი ჩასვლიდან რამდენიმე თვის შემდეგ, 1725 წლის 26 იანვარს, გარდაიცვალა და დაიმარხა მოსკოვს მეფე არჩილის კარის ეკლესიაში, რომელიც ვსესვიატსკოეს სახელითაა ცნობილი. ვარაუდობდნენ, კ.კეკელიძეზე დაყრდნობით, რომ საბა-სულხანი სიკვდილის წინ მართლმადიდებლობას დაუბრუნდა; წინააღმდეგ შემთხვევაში მართლმადიდებელთა ეკლესიაში არ დაკრძალავდნენო. ვინც ასე ფიქრობს, ავიწყდება, რომ კათოლიკობას არც მაშინ, არც მანამდე და არც მას შემდეგ ყველა მართლმადიდებელი ერთნაირი თვალით არ უყურებდა. არაფერი გვიშლის ხელს ვიფიქროთ, რომ ვსესვიატსკოეს მაშინდელი ეკლესია ანუ საკრებულო (ისე როგორც პეტრე I-ის დროინდელი რუსეთი ზოგადად) კათოლიკეების მიმართ მეტწილად ლოიალურ პოზიციაზე იდგა. მით უმეტეს, რომ სულხან-საბას კათოლიკეობა გარეგნობით შესამჩნევი არ იყო. მას რომ მართლმადიდებელ თანამემამულეთა წინაშე კათოლიკური დოგმატები უარეყო, როგორ არ დაიმახსოვრებდნენ ისინი ამას? სინამდვილეში კი ვხედავთ, რომ მისი თანამედროვე და მომდევნო ეპოქის საერო და სასულიერო პირები (ვახტანგ VI, ანტონ I, დავით რექტორი, იოანე იალღუზის ძე, გრიგოლ წერეთელი) ამ დიდ მწერალს, მეცნიერსა და მოაზროვნეს კათოლიკედ იცნობენ და ამის გამო ზოგჯერ უდიერადაც მოიხსენიებენ (ქუთათელაძე: გვ. 109-111). არავითარი მასალა, რომელიც მიგვანიშნებს, რომ მან უარყო კათოლიკობა, არ მოგვეპოვება. ამასთანავე: კათოლიკური ეკლესიისადმი სიყვარული და სასოება, რაც მის ლიტერატურულ მემკვიდრეობაში იგრძნობა, აქარწყლებს თვალსაზრისს, რომ მან კათოლიკური სარწმუნოება თითქოს პოლიტიკური მიზნით და მოტივით აღიარა. რა გამოდის? ბაგით აღიარა, მაგრამ გულით იცრუა? როგორ ვაკადროთ ასეთი რამ დიდ სულხან-საბას? ვის მოუბრუნდება ენა, რომ თქვას, ეს ლოცვა, უბის წიგნაკში შეტანილი, თვალთმაქცურიაო: “უფალო იესო ქრისტე, ღმერთო ჩვენო, სარწმუნოება აღაორძინე, მართლმადიდებლობა განამრავლენ, წმიდა ეკლესია აღამაღლე, ყოველი საეკლესიო წესი დაამტკიცე, რომის პაპის საწადელი აღასრულე, ქრისტიანი მეფენი მშვიდობით დაიცვენ, მწვალებელნი მოაქციენ, მტერნი ეკლესიისანი აღმოფხვრენ და ჩვენ სიყვარულსა შენსა ზედა განგვაძლიერენ და მოგვიტევენ ცოდვანი ჩვენნი” (ლოლაშვილი: გვ. 115).
კათალიკოსი ანტონ I. კათოლიკობისადმი სიმპათიებს საქართველოში არც თუ იშვიათად მეფე-მთავრები და მღდელმთავრები, მათ შორის – კათალიკოს-პატრიარქებიც გამოხატავდნენ, რაც ზოგჯერ დრამატულ მოვლენებს იწვევდა. ამის მაგალითია ქართველ იერარქთა შორის ერთ-ერთი ყველაზე განათლებული, კათალიკოს-პატრიარქ ანტონ I-ის (1720-1788) ბიოგრაფია. მან საქმიანი ურთიერთობა დაამყარა კათოლიკე სასულიერო პირებთან, რომლებიც მას საღვთისმეტყველო-პოლემიკურ თხზულების “მზამეტყველება” დამუშავებაში დაეხმარნენ და ეჭვი არაა, რომ ამ ნაშრომის ხარისხი და მსოფლიო მასშტაბი ამ დახმარებამაც განაპირობა. წიგნის ერთ-ერთ მიზანს კათოლიკობის წინააღმდეგ გამოსვლა წარმოადგენდა. იგი შეიცავს თავს, რომელშიც უარყოფილია ზიარების ლათინური წესი, მაგრამ ამის მიუხედავად, მოულოდნელად, წიგნი მთავრდება რომის პაპის სახელის საზეიმოდ წარმოთქმით: ეს წიგნი დაიწერა “მამათმთავრობასა ჰრომაელთა ზედა ვენედიკტე მეათერთმეტისასა” (მზამეტყველება, თბ., 1892, გვ. 604). მალე ყველასათვის ცნობილი გახდა, რომ ქართლ-კახეთის ეკლესიათა წინამძღვარმა ირწმუნა რომის პაპის უზენაესობა და მისი ეკლესიის ყველა ძირითადი დოგმატი. ამ საქმის გამო მცხეთაში 1755 წლის 12 დეკემბერს მოიწვიეს კრება, რომელზეც ანტონმა საჯაროდ აღიარა რომის პაპის პრიმატი და წმინდა სულის ძისაგანაც გამომავალობა. ამისათვის მას და მის ხუთ თანამოაზრე სასულიერო პირს ანათემა გამოუცხადეს, ე.ი. ეკლესიისაგან განკვეთეს და მეტიც, – სცემეს, სამარცხვინო ურემზე დასვეს და დილეგში ჩაყარეს. მაგრამ ოთხი დღის შემდეგ მსჯავრდებულებმა ცდომილება აღიარეს და ცრემლით მოინანის, რის გამოც მათ იმავე კრებამ სამღვდელო ხარისხები დაუბრუნა, თუმცა ანტონის საქართველოში დატოვება მიზანსეწონილად არ მიიჩნია და რუსეთში გადაასახლა. 1757 წლის მარტში ანტონი პეტერბურგში ჩავიდა და წარდგა უწმინდესი სინოდისა და სამეფო კარის წინაშე. იქ მან თავი ასე იმართლა: კათოლიკე რომ ვიყო, რომს წავიდოდი, სადაც კარდინალობას მიბოძებდნენო. სინოდი დარწმუნდა მის გულწრფელობაში და ვლადიმირის ეპარქია ჩააბარა. ანტონი რუსეთიდან ერეკლე II-მ დააბრუნა და თანამდებობაზე აღადგინა.
საკითხავია: შეასრულა თუ არა ანტონმა დაპირება, რომ ის კათოლიკობისაკენ აღარ გაიხედავდა? – როგორც ჩანს, შეეცადა, მაგრამ ბოლომდე ვერ შეასრულა. მან რუსეთში დაწერა 50-ე ფსალმუნის (“მიწყალეს”) ვრცელი განმარტება, რომლის ეგზემპლარები საქართველოშიც გამოგზავნა. აქ ტექსტი განიხილეს და მასში “პაპისტური აზრები” ამოიკითხეს. ამის გამო სამღვდელოების ნაწილი სამშობლოში მას უნდობლად შეხვდა, რადგან ფიქრობდნენ, კათოლიკეებს გული მოეცემათ და გათამამდებიანო. მოლოდინი გამართლდა: მეფე ერეკლესა და კათალიკოს ანტონის ხელშეწყობით მისიონერების ასპარეზი გაფართოვდა. პატრი ნიკოლა, გვარად რუტილიანო, მაგალითად, მეფის მრჩევლის მოვალეობას ასრულებდა. მან მეფე გიორგი XIII-ისა და დარბაზის ერის წინაშე მჭევრმეტყველური და ფრიად შინაარსიანი სიტყვა წარმოთქვა და იწინასწარმეტყველა შედეგი, რაც მოჰყვებოდა მეფის განზრახვას “რუსეთისადმი ქვეყნის გარდაცემის” თაობაზე (პ. იოსელიანი, ცხოვრება მეფისა გიორგი მეათცამეტისა, თბ., 1978, გვ. 152). სამეფო კარზე კათოლიკეთა ასეთი აღზევების მიზეზად ზოგი, განსაკუთრებით კი დეკ. ზაქარია გაბაშვილი, კათალიკოს ანტონ I-ს ასახელებდა და მის წინააღმდეგ რუსეთის უწმინდეს სინოდში საჩივრებს გზავნიდა (მასალები ვრცლად: “საღვთისმეტყველო კრებული”, 1991, #1).
კათოლიკური ეკლესია და ქართული კულტურა
დიდია წვლილი, რომელიც რომის მისიასა და ადგილობრივ კათოლიკეებს მიუძღვით ქართული კულტურის, მეცნიერებისა და ეკონომიკის წინაშე. იმ სიახლეებიდან, რომლებსაც კათოლიკური ეკლესიის წარმომადგენლებმა ჩაუყარეს საფუძველი, აღსანიშნავია:
  1. პირველი ნაბეჭდი წიგნი ქართული ტექსტებით (რაზეც უკვე ვისაუბრეთ),
  2. ქართული ენის პირველი გრამატიკა (ფრანციზკო-მარია მაჯო; რომი, 1643; 1670),
  3. ქართული ზღაპრების პირველი კრებული (შედგენილი XVII ს-ის 70-იან წლებში პატრი ბერნარდე ნეაპოლელის მიერ) და სხვა, რომელთა მეცნიერული და კულტუროლოგიური მნიშვნელობა უდავოა.
ქართველი კათოლიკეები ტრადიციულად ვაჭრები და ბანკირ-ფინანსისტები იყვნენ, რის გამოც ისინი ხელს უწყობდნენ არა მარტო ქვეყნის ეკონომიკის, არამედ საგარეო დიპლომატიისა და, ზოგადად, უცხოეთთან ურთიერთობის განვითარებასაც. XVIII ს-ში დასავლეთ ევროპის კულტურულ სარბიელზე ქართველი კათოლიკეებიც იღვწოდნენ. გორელმა დავით ტულუკაშვილმა რომში XVIII ს-ის 20-30-იან წლებში თარგმნა და გამოაქვეყნა კათოლიკური აღმსარებლობის პირველხარისხოვანი ძეგლები: “საქრისტიანო მოძღვრება გინა წვრთნა შვიდთა საიდუმლოთა ზედა” და თომა კემფელის “მიბაძვა ქრისტესი”. ამავე საუკუნეში რომში ქართული ენის მასწავლებლად მუშაობდა კათოლიკე პროფესორი გრიგოლ ბაღინანთი (ბაღინაშვილი), რომლის დახმარებით ვენის უნივერსიტეტის პროფესორმა ფრანც ალტარმა მოამზადა წიგნი “ქართული ლიტერატურის შესახებ” (დაიბეჭდა 1798 წელს). ესაა პირველი ქართველოლოგიური ნაშრომი, რომლის მეშვეობით გერმანულენოვან მკითხველთა ფართო წრეს პირველად მიეცა შესაძლებლობა, წარმოედგინა ქართული წერილობითი კულტურის სიღრმე და მასშტაბი. ამ პერიოდში კათოლიკურ სარწმუნოებასთან ბევრი ქართული ელიტარული გვარი ასოცირდა: თუმანიშვილები, მეფისაშვილები, მამულაშვილები, ხარისჭირაშვილები, მელიქიშვილები, ყაუხჩიშვილები, გვარამაძეები, ფალიაშვილები, ზუბალაშვილები, გოკიელები და სხვები. იმერეთის მეფეს სოლომონ I-ს (1752-1784) უახლოეს მსახურად თანამემამულე კათოლიკე, გვარად დათიაშვილი, ჰყავდა. ქართველ კათოლიკეებს შესამჩნევი წონა ჰქონდათ აგრეთვე ერეკლე მეორის კარზე. მათ შორის განსაკუთრებული სახელი და ავტორიტეტი მოიხვეჭა რაფიელ დანიბეგაშვილმა, ერთობ განათლებულმა და უცხო ენების მცოდნე პიროვნებამ, რომელიც მეფემ შორეული აღმოსავლეთის ქვეყნებში ელჩად გაგზავნა და რომელმაც სამოგზაურო ჟანრის საყურადღებო თხზულება დაგვიტოვა.
XIX-XX სს-ში ქართველი კათოლიკეების კულტურულ-საზოგადოებრივი და სამეცნიერო მოღვაწეობის შესახებ იმდენი მასალა არსებობს, რომ შესაძლებელია, ტომებიც დაიწეროს. ბევრი რამ ფართო საზოგადოებისთვისაც ცნობილია. საკმარისია თვალი გადავავლოთ ახალციხის მუზეუმის ხელნაწერთა აღწერილობას (თბ., 1987), რათა დავრწმუნდეთ, რაოდენ დუღდა შემოქმედებითი პროცესი მესხეთის ქართველ და სომეხ კათოლიკეებში, უფრო ზუსტად რომ ვთქვათ, – ლათინური და სომხური ტიპიკონების იქაურ კათოლიკურ ეკლესიებში. მესხეთში ჩაისახა და აყვავდა ქართულ-კათოლიკური კულტურა, რომელმაც მკვებავი არტერიის როლი იტვირთა საქართველოს სხვადასხვა კუთხეში მცხოვრები კათოლიკეებისათვის. მათ წრეში გაიზარდნენ ღირსეული მოქალაქეები. რომლებმაც წარუშლელი სიტყვა ცხოვრების ყველა სარბიელზე თქვეს. პირველი ქართული საზოგადოებრივ-პოლიტიკური გაზეთის (“დროება”), ქართული უნივერსიტეტის, ფილარმონიული საზოგადოების, ეროვნული ოპერისა და კონსერვატორიის დამაარსებლები და სულისჩამდგმელები ქართველი კათოლიკეებიც არიან: სტეფანე და პეტრე მელიქიშვილები, ზაქარია ფალიაშვილი, სიმონ ყაუხჩიშვილი, პეტრე ოცხელი და ბევრი სხვა, რომლებიც მამულის საქმისათვის მართლმადიდებელი თანამოქალაქეების გვერდით იდგნენ და შრომობდნენ. ზ. ფალიაშვილმა დეკ. (შემდ. კ-პ) კ. ცინცაძის თხოვნით ქაშვეთის ეკლესიისათვის შეადგინა ოთხხმიანი გუნდი და ნოტებზე გადაიღო იოანე ოქროპირის წირვა; მის მიერ დამუშავებული საგალობლებით ქართველი მართლმადიდებლები დღესაც სარგებლობენ.
მართლმადიდებლები და კათოლიკეები დამოუკიდებლობისათვის ბრძოლაში
საქართველოს პოლიტიკური სუვერენიტეტის დაკარგვამ ამ ქვეყნის კათოლიკური ეკლესიების უფლებებიც შელახა. რუსეთის თვითმპყრობელმა მთავრობამ 1844-1845 წლებში კათოლიკე მისიონერები დასავლეთ ევროპის აგენტებად გამოაცხადა და ქვეყნიდან გააძევა. ამ გარემოებამ ქართველი კათოლიკეები აიძულა, მეტად ეზრუნათ ადგილობრივი სასულიერო კადრების მომზადებაზე. და მართლაც: XIX ს-ის 40-50-იან წლებში ქართველი კათოლიკე სამღვდელოება ერთობ გააქტიურდა. კულტურისა და განათლების სფეროს განსაკუთრებული ამაგი მღვდლებმა პეტრე ხარისჭირაშვილმა, ივანე გვარამაძემ და მიქაელ თამარაშვილმა დასდეს. მათ დააარსეს სასწავლებლები სტამბოლში, ახალციხესა და რომში, საიდანაც ეროვნული სამღვდელოების საკმაოდ მომზადებული დასი გამოვიდა. ისინი შეუერთდნენ ეროვნულ-განმათავისუფლებელ მოძრაობას, რომლის სათავეში ილია ჭავჭავაძე და აკაკი წერეთელი იდგნენ და რომელმაც საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის ავტოკეფალიის აღდგენას დაუჭირა მხარი. ამ იდეის გარშემო ქართველი კათოლიკეებიც დადგნენ, რადგან სწამდათ, რომ დამოულიდებელ და დემოკრატიულ საქართველოში მათი უფლებები უკეთ იქნებოდა დაცული. ეს სულისკვეთება და იმედები ასახულია კათოლიკეთა ჟურნალში “ჯვარი ვაზისა” (1906; რედაქტორი მღვდელი დომინიკე მუღაშოვი-პაწაძე), რომელშიც მართლმადიდებელი საერო და სასულიერო პირებიც თანამშრომლობდნენ (ეპ. ლეონიდე ოქროპირიძე და სხვ.) და რომელიც ავტოკეფალიის აქტიურ მხარდამჭერად მოგვევლინა. ჟურნალი დიდ ადგილს უთმობდა აგრეთვე ქართულ სულიერსა და მატერიალურ კულტურას (მისი მეშვეობით გახდა ცნობილი ქართული ორიგინალური ჰიმნოგრაფიის მშვენება “შენ ხარ ვენახი”). ამის პარალელურად რომის ეკლესიასთან გაერთიანების სურვილი ქართველი მართლმადიდებელი სამღვდელოებისა და ერისკაცების თვალსაჩინო ნაწილმა გამოამჟღავნა. აქ პირველ რიგში გელათის მონასტერი, ქუთაისის ინტელიგენციის წარმომადგენლები და ზოგიერთი მაღალი ავტორიტეტის პიროვნება მოიაზრება (ვარლამ ჩერქეზიშვილი და აკაკი წერეთელი). ისინი დაუკავშირდნენ მღვდ. მ.თამარაშვილს და მისი დახმარებით რომის პაპთან მოლაპარაკებას აწარმოებდნენ, მაგრამ ამ აქტივობამ ნაყოფი ვერ გამოიღო (ვრცლად: ელდარ ბუბულაშვილის სადოქტორო ნაშრომი).
ფაქტია, რომ ბრძოლა საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის ავტოკეფალიის აღდგენისათვის (1905-1917) ამ ეკლესიის კათოლიკურ ეკლესიასთან დაახლოების სურვილის თანხლებით მიმდინარეობდა. ეს სურვილი არც მას შემდეგ განელებულა, რაც მიზანი მიღწეულ იქნა და 1917 წლის 12 (ახ. სტ. 25) მარტს ავტოკეფალიის განახლება გამოცხადდა. ამის მაგალითია ქართველ კათოლიკეთა კრება, რომელმაც დასვა საკითხი თბილისის კათოლიკური საეპისკოპოსო კათედრის აღდგენის თაობაზე და რომელსაც საქართველოს მართლმადიდებელი იერარქიაც მიესალმა.
მოვისმინოთ ინფორმაცია და კომენტარი, რომელიც ამ საგანზე საზოგადოებას გაზეთმა “საქართველომ” მიაწოდა:
“აპრილის 27 ქართველ კათოლიკეთათვის ისტორიულ დღედ ჩაითვლება. ამ დღეს ქართველ კათოლიკეთა დელეგატებმა დიდი საეკლესიო საკითხი გადაწყვიტეს. ეკლესიის გალავანში თავი მოიყარეს საქართველოს სხვადასხვა კუთხიდან მოსულმა დელეგატებმა. სულ მოგროვგა 49 დელეგატი, დროებით აღმასრულებელი კომიტეტი და დიდძალი ხალხი. საქმე ვედრებით დაიწყო. წირვას დაესწრნენ საქართველოს კათალიკოსის მოსაყდრე ლეონიდე, ეპისკოპოსი ანტონი და პიროსი და სხვ. კრება სკოლის დარბაზში გაიმართა… ქართული კულტურის ისტორიის წიგნში ქართველთა იმ ნაწილს, რომელსაც ქართველი კათოლიკენი ეწოდება, უსათუოდ საპატიო და საინტერესო ფურცლები აქვთ მიკუთვნილი. თუ ვინმეს ტანჯვა შეწირულა საქართველოს სამსხვერპლოზედ, იქ მათი მსხვერპლიც საკმაოთ სრული ყოფილა… თუ ვინმეს აქვს უფლება საქართველოში თავის თავს ქართელი უწოდოს – ეს უფლება ქართველ კათოლიკეთ წამებით აქვთ მოპოვებული. ვისაც სურს მათს ქართველობაში დარწმუნდეს, მათს ყრილობას უნდა დაესწროს და მათ მოძღვრების სიტყვებს მოუსმინოს” (ლ. ჯაფარიძე, ქართველ კათოლიკეთა დელეგატებისა და დროებით აღმასრულებელ კომიტეტის წევრთა კრება. “საქართველო”, 1917, 29.IV, #92).
საბჭოეთი და პოსტსაბჭოეთი
საქართველოს ძალადობრივი გასაბჭოების შემდეგ რომის მისიამ ამ ქვეყანაში მოქმედება შეწყვიტა. პაპის რწმუნებული, კავკასიის სამოციქულო ადმინისტრატორი, ეპ. ნატალე გაბრიელ მორიონდო იძულებული გახდა და 1921 წლის მარტში საქართველო დატოვა. ანტირელიგიურმა ისტერიამ კათოლიკეების მიმართ განსაკუთრებული ძალით იფეთქა, რადგან ისინი “იმპერიალისტური ევროპის” პოტენციურ მოკავშირეებად აღიქვეს. მათი ეკლესიები დაანგრიეს, ანდა არადანიშნულებისამებრ გადააკეთეს (თბილისის პეტრე-პავლეს ეკლესიის გარდა), დააპატიმრეს და გაანადგურეს სამღვდელოების უმრავლესობა, 1937 წელს დახვრიტეს ეპისკოპოსოს მოვალეობის შემსრულებელი არქიმანდრიტი შიო ბათმანიშვილი, სასტიკი რეპრესიებისა და შანტაჟის პირობებში უხდებოდათ ცხოვრება გადარჩენილ მღვდლებს: დამიანე სააკაშვილს, ემანუელ ვარდიძესა და კონსტანტინე საფარიშვილს. სამშობლოში ვერ დაბრუნდა ცნობილი თეოლოგი და ქართველოლოგი პროფ. მღვდ. მიხეილ თარხნიშვილი (თითქმის მიუსაფრად გარდაიცვალა რომში 1958 წელს). მეორე მსოფლო ომის დროს და შემდგომ წლებში იმდენად გაუჭირდა თბილისის კათოლიკურ ეკლესიას, რომ იგი დახურვის საფრთხის წინაშე დადგა და დაიხურებოდა კიდეც, რომ კათალიკოს-პატრიარქ კალისტრატე ცინცაძეს არ გაეწოდებინა მისთვის დამხმარე ხელი.
პერესტროიკის დროს საბჭოთა იდეოლოგიის ადგილი საქართველოში მართლმადიდებლურმა ნაციონალიზმმა დაიკავა. შემუშავდა თვითდაჯერება, რომ ერის მთლიანობის აუცილებელი პირობა მონოკონფესიურობაა. შესაბამისად, – ყველა სხვადმადიდებელი, მათ შორის კათოლიკე, საქართველოსათვის უცხო და არასასურველ სხეულად გამოცხადდა. ამ რწმენით განსაკუთრებით პოლიტიკურ მოძრაობათა აქტივისტები განიმსჭვალნენ. მათ სასწრაფოდ დაიკავეს თითქმის ყველა შენობა, რაც ადრე კათოლიკურ ეკლესიას ეკუთვნოდა, კერძოდ: უდეს, ივლიტის, ბათუმის, ქუთაისისა და გორის კათოლიკური ეკლესიები და ისინი მიმდებარე ნაგებობებითურთ მართლმადიდებელ სამრევლოებს გადასცეს. კათოლიკეებმა, ცხადია, თავი დაჩაგრულებად იგრძნეს და სამართალს მიმართეს, მაგრამ საქართველოს მართლმსაჯულებამ მათი არც ერთი სარჩელი არ დააკმაყოფილა. საერო და სასულიერო ზედაფენის წარმომადგენლები მათ დღესაც დაახლოებით იმასვე ეუბნებიან, რასაც ისინი ხელისუფლების მაღალი ეშელონებისაგან 18-19 წლის წინათ ისმენდნენ: “კათოლიკობა საქართველოში ხელს უშლის საქართველოს სულიერ მთლიანობას. ადრე კათოლიკეებს ფრანგებს გეძახდნენ. დღეს მოგმართავთ როგორც ქართველებს: დედა-სიონში იარეთ!” (“თბილისი”, 1992, 26.VIII, #92, გვ. 3).
ასეთი იდეოლოგიური კლიმატის ფონზე წარიმართა პაპ იოანე-პავლე II-ის ვიზიტი თბილისში 1999 წლის 8-9 ნოემბერს. იმის მიუხედავად, რომ იგი საქართველოს პატრიარქმა ილია II-მაც მოიწვია, ამავე პატრიარქის იურისდიქციაში მყოფი მღვდლებისა და მათი სულიერი შვილების შესამჩნევმა ნაწილმა სტუმრის წინააღმდეგ დიდი საპროტესტო ტალღა ააგორა. მოეწყო აქციები, რათა არ შემდგარიყო 1. წირვა იქ, სადაც დაგეგმილი იყო, _ რიყეზე (ეს ასი ათასი მოწამის სისხლით გაპატიოსნებული მიწააო) და 2. ერთობლივი ლოცვა. ამ მოთხოვნებს პატრიარქიც დაეთანხმა, თუმცა საყოველთაოდაა ცნობილი, რომ რომის პაპთან თუ სხვა კათოლიკეებთან ერთად მას არაერთგზის ულოცია. იმჟამად კი მან და მისმა სინოდმა პაპი ცივად მიიღო; რეზიდენციაში კი მიიწვიეს, მაგრამ ვიზიტის დაწყებიდან რამდენიმე საათის შემდეგ ინტერნეტის მეშვეობით ასეთი “შეხსენება” და “გაფრთხილება” გაავრცელეს: კათოლიკეთა წირვაზე მისვლა ცოდვაა! ამის მიუხედავად სპორტის სასახლეში, სადაც წირვა შედგა, კაცი ადგილს ვერ იპოვიდა. საპატრიარქოს პოზიციას მაშინ ბევრი ოპონენტი გამოუჩნდა; ქუჩაშიც ხშირად გაიგონებდით: “ადამიანები ვართ და მხეცებივით არ უნდა ვიქცეოდეთ”; “ვინც ახლა რომის პაპის წინააღმდეგია, ის ხელს უშლის ქართული სახელმწიფოს შექმნას”, “დღევანდელი [მართლმადიდებელი] ეკლესია უფრო მკალავიშვილისეულია, ვიდრე დავით აღმაშენებლისეული” (“ახალი თაობა”, 1999, 10.XI, #310). გამოკითხვამაც აჩვენა, რომ ეს ვიზიტი საქართველოს მოსახლეობის 79,3 პროცენტმა დადებითად შეაფასა (“საქართველოს რესპუბლიკა”; 1999, 11.XI, #306).
რას გვეტყოდნენ წინაპრები?
ანტიკათოლიკური და, ზოგადად, ანტიდასავლური განწყობილებები საქართველოში დღესაც ეროვნული ინტერესების დაცვის იარლიყით ინერგება. ავრცელებენ ხმებს, რომ ჩვენი ღირსი მამები და საამაყო წინაპრები ამავე პლატფორმაზე იდგნენ და ამავე სტილის მართლმადიდებლები იყვნენო. არის თუ არა ეს სიმართლე? საკმარისია, თვალი გადავავლოთ ისტორიის ფურცლებს, რომ დავრწმუნდეთ: კათოლიკეთა მიმართ უარყოფითი ემოციები და ქმედებები ჩვენს წარსულშიც არაერთგზის გამოვლენილა, მაგრამ,, კორნელი კეკელიძის ზემოთ დამოწმებული სიტყვები რომ გავიხსენოთ, მათ “უკიდურესი ხასიათი და გონჯი ფორმა” არ მიუღიათ. განსხვავება ისაა, რომ ამ გამოვლინებებმა ბოლო დროს “უკიდურესი ხასიათი და გონჯი ფორმა” მიიღო. ესაა ტენდენცია, რომელიც წინააღმდეგობაშია ჩვენი ღირსი მამების, ღირსი დედებისა და საამაყო წინაპრების კულტურასთან (მორწმუნეობის კულტურასთან),  პოზიციასა და მსოფლმხედველობასთან. ამის მაგალითი გახლავთ სრულიად საქართველოს კათალიკოს-პატრიარქი კირიონი (საძაგლიშვილი), რომელიც წმინდანადაა შერაცხილი მღვდელმოწამის პატივით. აი, რა მისწერა მან რომის პაპს აღსაყდრებიდან (1917 წლის 14 ოქტომბერი) რამდენიმე დღის შემდეგ:
“განგებამან ღმრთისამან არა უცხო ქმნა ეკლესიაი ჩვენი ჰრომისათვის დიდისა. პეტრე(მ) და ანდრია(მ), პირველწოდებულთა მათ მოწაფეთა ქრისტესთა, რომელთა თესლი უბიწოი განაბნიეს მართლისა სარწმუნოებისაი ორნატთა ჰრომ-ქართველთა გულისათა, ძმობითა თვისითა წინაისწარ მოასწავეს სიყვარული და თვისობაი ორთა ამათ ეკლესიათაი…
გარდახდეს წელნი მრავალნი და შურითა ეშმაკისაითა განიხეთქა ძოწეული შვენიერი ერთმორწმუნეობისაი, რომელი ემოსა უბიწოსა მას სძალსა ქრისტეისსა, ეკლესიასა აღმოსავალისა და დასავალისასა.
გარნა საქმითა ამით არა გულარძნილ იქმნა ეკლესიაი ჩვენი:
მოციქულნი და ქადაგნი ჰრომის საყდრისანი, რომელნი მეათსამმეტე საუკუნითგან მოევლინნეს ქვეყანასა ჩვენსა, შეუორგულებელად იღვწოდეს საფარველსა ქვეშე ქართველთა მეფეთასა, ვითარცა მწყემსნი კეთილნი, მკურნალნი ხორცთანი და მომფენელნი ჩვენდა სწავლა-განათლებისანი. მათ აღაშენეს ქვეყანასა ჩვენსა ეკლესიანი თვისნი და დაუმოწაფეს საყდარსა შენსა არა მცირედნი ქართველნი, რომელნი მოაქამომდე ადიდებენ ღმერთსა წესისაებრ ჰრომთა ეკლესიისა და პატივსა სცემენ სახელსა შენის უწმიდესობისასა.
დღესა ამას აღდგენისა ქართველთა ეკლესიისა და სიხარულისა მათისასა, გულისხმისმყოფელი წარსულისა ჩვენისა, მოწლედ მოვიკითხავ უნეტარესობასა შენსა და აღთქმასა ვდებ, ვითარმედ მიმდგომნი შენისა საყდრისანი არა შეიწრებულ იქმნებიან გულსა შინა ჩემსა და ქართველთა ერისასა.
ვსასოებ, ვითარმედ უწმიდესობაი შენი არა უგულებელს ჰყოფს ქართველთა კათოლიკეთა და მრავალფერთა მათთა სარწმუნოებრივ-ეროვნულ სახმართა”  (პაპუაშვილი 2004).
ეს არა მარტო დაპირება, არამედ ანდერძიცაა: იზრუნეთ საქართველოსა და რომის ეკლესიებს შორის ჩატეხილი ხიდის გამრთელებისათვის!

 

ლიტერატურა:
აპიანე, მითრიდატეს ომების ისტორია, ბერძნული ტექსტი ქართული თარგმანითურთ გამოსცა და შესავალი და საძიებლები დაურთო თ. ყაუხჩიშვილმა, თბ., 1959
ა. ბოკუჩავა, საქართველოში კათოლიკე მისიონერთა მოღვაწეობის ისტორიიდან (საქართველო-ვატიკანის ურთიერთობა). საისტორიო ძიებანი, V, 2002
ალ. გამყრელიძე, ახლადაღმოჩენილი ლათინური წარწერა ფარსმან მეფისა. “ცისკარი”, 1959, #9
დიონ კასიოსის ცნობები საქართველოს შესახებ, ბერძნული ტექსტი ქართული თარგმანითურთ გამოსცა და შესავალი და კომენტარები დაურთო ნ. ლომოურმა, თბ.,1966
ესქილე, მიჯაჭვული პრომეთე (თარგმანი ა. ქუთათელისა), თბ., 1971
მ. თამარაშვილი, ისტორია კათოლიკობისა ქართველთა შორის, თფ., 1902
მ. თარხნიშვილი, წერილები, თბ., 1994
კ. კეკელიძე, მიტაცება ბერძენთა მიერ ქართული ლიტერატურული კერისა ათონზე და მისი მდგომარეობა მე-16-17 საუკუნეებში. ეტიუდები ძველი ქართული ლიტერატურის ისტორიიდან, III, თბ., 1955
კ. კეკელიძე, ნაწყვეტები ქარტული აგიოგრაფიის ისტორიიდან (ცხოვრება ილარიონ ქართველისა). მისივე, ეტიუდები ძველი ქართული ლიტერატურის ისტორიიდან, IV, თბ., 1957
ვ. კიკნაძე, ლათინური წყარო XIV ს. საქართველოს შესახებ. თსუ შრომები, 1983, #243
თ. კოჭლამაზაშვილი, ა. ღამბაშიძე, ათანასე ალექსანდრიელის სიმბოლოს ძველი ქართული თარგმანი. მრავალთავი, XVIII, თბ., 1999
ი. ლოლაშვილი, სულხან-საბა ორბელიანის ლიტერატურული მოღვაწეობიდან (1698-1713 წწ.), თბ., 1959
ბ. ლომინაძე, ქართული ფეოდალური ურთიერთობის ისტორიიდან (სენიორიები), I, თბ., 1966
ლ. მენაბდე, ძველი ქართული მწერლობის კერები, II, თბ., 1980
გ. მელიქიშვილი, საქართველო ახ. წ. I-III საუკუნეებში. საქართველოს ისტორიის ნარკვევები, ტ. 1, თბ., 1970
მ. მჭედლიძე, ერთი ბერძნული წყაროს ცნობები ფერარა-ფლორენციის კრებაზე ქართველთა მონაწილეობის შესახებ. საერთაშორისო სამეცნიერო კონფერენცია “დიდაჭარობა”. ხულო-დიდაჭარა. 2009 წლის მაისი (მასალები)
მ. პაპაშვილი, საქართველო-რომის ურთიერთობა VI-XX სს., თბ., 1995
ნ. პაპუაშვილი, მსოფლიო რელიგიები საქართველოში, თბ., 2002
ნ. პაპუაშვილი, წმ. კირიონ II-ის წერილი პაპ ბენედიქტე XV-ს. “დიალოგი”, 2004, #1
ი. ტაბაღუა, საქართველო ევროპის არქივებსა და წიგნსაცავებში (XIII-XVI), თბ., 1984
ქართლის ცხოვრება, ტექსტი დადგენილი ყველა ძირითადი ხელნაწერის მიხედვით ს. ყაუხჩიშვილის მიერ, ტ. 1, თბ., 1955
ლ. ქუთათელაძე, ს.-ს, ორბელიანის კონფესიური შეხედულებანი მისი ლექსიკონის მიხედვით. მრავალთავი III, თბ., 1973
მ. ღაღანიძე, მიმოწერა რომსა და მცხეთას შორის ნათლისღების შესახებ. “დიალოგი”, 2005, #2
ძველი ქართული აგიოგრაფიული ლიტერატურის ძეგლები, წ. II (XI-XV სს.), თბ., 1967
შატბერდის კრებული X საუკუნისა, გამოსაცემად მოამზადეს ბ. გიგინეიშვილმა და ელ. გიუნაშვილმა, თბ., 1979.

შენიშვნები:

[i] ისეთი შთაბეჭდილება გვრჩება, რომ წმ. მამის სიტყვების გამო – რომის ეკლესიაში “არცა ოდეს წვალებაი შემოსრულ არს” – თანამედროვე მკვლევრების ერთი, მაგრამ რიცხვმრავალი, კატეგორია უხერხულობას განიცდის და გამოსავლის ძიებაშია. ამის მაგალითია ქ-ნ ანჟელა ბოკუჩავას პოზიცია: “გიორგი მთაწმინდლის მიერ კათოლიკური ეკლესიისადმი ქების სიტყვები… ნაკარნახევი იყო პოლიტიკურ-რელიგიური თვალსაზრისით და არა რაიმე სხვა მიზეზით. გიორგი მთაწმინდელს უეჭველია ეცოდინებოდა, რომ არც რომის კათოლიკური ეკლესია იყო წვალებისაგან დაცული… საქართველოს პოლიტიკურ მიზნებში შედიოდა რომის კათოლიკურ ეკლესიასთან კავშირის დამყარება და ბიზანტიის სარწმუნოებრივი მეურვეობისაგან თავის დაღწევა” (ბოკუჩავა 2002: გვ. 52). ამ სტრიქონებში ეკლესიოლოგიური და ჰაგიოლოგიური თვალსაზრისით რამდენიმე შეცდომა და უხერხულობაა. აქ და სხვაგანაც (გვ. 50-51) უადგილოდაა ნახმარი სიტყვა “კათოლიკური”, რაც სურათს აბუნდოვანებს.. თუკი მას ავტორი კონფესიის მნიშვნელობით ხმარობს (სხვა მნიშვნელობა ამ ტერმინს არ გააჩნია), ეს კონფესია იმხანად, დიდი სქიზმამდე, არ არსებობდა. მაშინ როგორც დასავლეთის, ისე აღმოსავლეთის ეკლესიები (ცხადია, არა ერეტიკულნი) ერთი და იმავე ეპითეტით აღინიშნებოდნენ: კათოლიკე და სამოციქულო (=მართლმადიდებელი). ამდენად, ღირსმა მამამ ქების სიტყვები რომის ეკლესიის მისამართით წარმოთქვა და არა კათოლიკურისა. გაუგებარია, რა იგულისხმება გამოთქმაში: “…და არა რაიმე სხვა მიზეზით”. რა შეიძლება იყოს “სხვა მიზეზი”? სრული ნონსენსია სიტყვები: “სარწმუნოებრივი მეურვეობისაგან თავის დაღწევა”. ასეთი რამ კონფესიურად (სარწმუნოებრივად) ახალი ეკლესიის შექმნას ნიშნავს. რა გამოდის: ქართველებს ბიზანტიელთაგან, ე.ი. მართლმადიდებლებისაგან, განსხვავებული ეკლესიის, ე.ი. არამართლმადიდებლურის, ჩამოყალიბება ეწადათ? ამასთანავე: ამ ციტატაში (ცხადია, უნებლიეთ) შეურაცხყოფილია წმინდანი: როგორ, დიდმა მთაწმინდელმა მამამ იცოდა რომის კათოლიკე (და არა კათოლიკური!) ეკლესიის “წვალებისაგან” დაუცველობა, მაგრამ თვალს ხუჭავდა და ტყუილს ამბობდა?!
[ii] შესაძლებელია, ეს სინამდვილეში იყო წმ. სოფიის (=ღვთის სიბრძნის, ე.ი. ქრისტეს) ეკლესია (სტილ. რედ.).
გამოქვეყნდა კრებულში: „აღმოსავლურ-დასავლური ქრისტიანობა“. მთავარი რედაქტორი: დავით თინიკაშვილი. სტილის რედატორი: ექვთიმე კოჭლამაზაშვილი. თბ., 2009, გვ. 198-248. (მთლიანი კრებულის პდფ იხ.: http://dspace.nplg.gov.ge/handle/1234/8353
(წინამდებარე სტატიის შედარებით მცირე ვერსია სათაურით „მართლმადიდებლები და კათოლიკები საქართველოში“, ავტორს გამოქვეყნებული აქვს ჟურნალში „სოლიდარობა“ #4 (31), 2009, გვ. 98–117).
Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s