კონსტანტინე ბრეგაძე – შლაიერმახერის რომანტიკული რელიგიის ფილოსოფია

სრული სათაური: ფრიდრიჰ შლაიერმახერის რომანტიკული რელიგიის ფილოსოფია, როგორც რელიგიის არსის მოდერნული გაგება და განმანათლებლური სეკულარიზმის დაძლევის ცდა (ფრ. შლაიერმახერის რელიგიის შესახებმიმართვები განათლებულთადმი, და მათ შორის რელიგიის მოძულეთადმი’)“
ქართულ ფილოსოფიურ სივრცეში, რამდენადაც ჩემთვის ცნობილია, ფრ. შლაიერმახერის რელიგიის ფილოსოფიის შესახებ არსებობს მხოლოდ სამიოდე სტატია: გ. ოდიშელიძის „შლაიერმახერი რელიგიის არსის შესახებ“ [i], დ. დანელიას „ფრ. შლაიერმახერის რელიგიის ფილოსოფიის შესახებ“ [ii] და გ. ოდიშელიძის მიერ ქართულად თარგმნილი გერმანელი ავტორის, გ. შოლცის სტატია „შლაიერმახერი და ხელოვნების რელიგია“. [iii]
რაც შეეხება გ. ოდიშელიძის სტატიას, აქ ავტორის მიერ დეტალურად განხილული არაა რელიგიის ჭეშმარიტი არსის განსაზღვრის მიზნით შლაიერმახერის მიერ შემოთავაზებული სამმხრივი ურთიერთმიმართების სქემა: მჭვრეტელი (der Anschauende) – ჭვრეტა (das Anschauen) – განსაჭვრეტელი (das Angeschaute), რაც აღნიშნული სტატიის მნიშვნელოვან ნაკლად მიმაჩნია, ვინაიდან რელიგიის არსის შლაიერმახერისეული ჰერმენევტიკა, ჩემი აზრით, პირველ რიგში სწორედ ამ სამმხრივ ურთიერთმიმართებას ეფუძნება, რაც შლაიერმახერის მიხედვით აპრიორული ბუნებისაა (აღნიშნული ტრიადის ჩემეული ანალიზი იხ. ქვემოთ). ხოლო დ. დანელიას სტატიის მნიშვნელოვან ნაკლად ასევე მიმაჩნია ის, რომ აქაც არაა გაანალიზებული შლაიერმახერისეული სამმხრივი მიმართება, რის საფუძველზეც შლაიერმახერის მიხედვით a priori ვლინდება ცხოველმყოფელი (“lebendig”) რელიგიური აქტი. მეორე მხრივ, არამართებული და საფუძველშივე მცადრია შლაიერმახერის რელიგიის ფილოსოფიის პანთეიზმად გაგება. [iv]  აქ ავტორი, გარდა იმისა, რომ არ ითვალისწინებს შლაიერმახერისეულ სქემას, სადაც ხაზი ესმევა რელიგიურ აქტში სუბიექტის აპრიორულ რელიგიურ ნებელობას, ავტორი ასევე არ ითვალისწინებს შლაიერმახერის “მიმართვების” შექმნის მსოფლმხედველობრივ კონტექსტებსა და ტექსტის შექმნის დროს: კერძოდ, შლაიერმახერის რელიგიურ-ფილოსოფიური ტექსტი იქმნება რომანტიზმის მსოფლმხედველობრივი პოზიციების გათვალისწინებით და მათ საფუძველზე (ფრ. შლეგელი, ნოვალისი), ხოლო “მიმართვების” შექმნის მომენტში (1798-1799) შლაიერმახერი თავად მიეკუთვნება პირველი თაობის რომანტიკოსთა წრეს. [v]
ფაქტიურად, შლაიერმახერი “მიმართვებში” ავითარებს სწორედ რომანტიზმის რელიგიის ფილოსოფიის ძირითად პოსტულატებს (რომ აღარაფერი ვთქვათ ნაშრომის მესამე თავში გადმოცემულ ხელოვნების არსის შლაიერმახერისეულ გააზრებაზე, რაც პრინციპში რომანტიკული ხელოვნების არსის განსაზღვრაა, [vi] და რაც იმთავითვე გამორიცხავს ყოველგვარ პანთეიზმს, მათ შორის სპინოცისტური ტიპისას, რამდენადაც აქ აქცენტი კეთდება მჭვრეტელის სუბიექტურობასა და მისგან მომდინარე აპრიორულ რელიგიურ ნებელობაზე. ამასთან ნიშანდობლივია, რომ რელიგიის არსის გააზრებისას როგორც შლაიერმახერი, ისე ნოვალისი და შლეგელი ერთი და იმავე ტერმინოლოგიითა და ფორმულირებებით ოპერირებენ (მაგ., “უნივერსუმი”, “უსასრულობა”, “ჭვრეტა” “შუამავალი”, “შუამვალი წევრი”, “წმინდა გარინდება”, “უმაღლეს სფეროთა ქურუმი”, “უმაღლესი ქურუმი” და სხვ.), რაც კიდევ ერთხელ მიუთითებს მათ ერთიან, თანაზიარ მსოფლმხედველობირვ პოზიციებზე. [vii]
ცნობილია, რომ მოდერნი (გერმ. Moderne,  ფრანგ. moderne, ინგლ. modernism)    უპირველესყოვლისა ფუძნდება როგორც ტრადიციაზე მიბმულობისაგან (Bindung/Gebundenheit) გათავისუფლება, [viii] რაც განპირობებულია მენტალობის ცვალებადობით. თავის მხრივ, ტრადიციაზე მიბმულობა გულისხმობს პოლიტიკურ და ეკონომიკურ მიბმულობას (აბსოლუტიზმი), რელიგიურ მიბმულობას (კონფესიონალური ვალდებულება, რაც გამოიხატება ოფიციალური კონფესიონალური ინსტიტუციისადმი აპრიორულ მიკუთვნებულობაში), სოციალურ მიბმულობას (მაგ., ფეოდალურ საზოგადოებასა ან დიდ პატრიარქალურ ოჯახებში ერთობის პრინციპსა და ტრადიციაზე დაფუძნებული სოციალური ურთიერთობა, როდესაც არ არსებობს პირადი თავისუფალი სივრცე და იგნორირებულია ყოველი ცალკეული სუბიექტის სამოქალაქო უფლებანი და თავისუფლებანი, რის საპირისპიროდაც ამ ურთიერთობის ფარგლებში მხოლოდ ცალმხრივი ვალდებულება/მოვალეობა დომინირებს).
შესაბამისად, მოდერნი ფუძნდება როგორც აღნიშნულ ტრადიციულ მიბმულობათაგან გათავისუფლების პროცესი, ე. წ. „გაბიურგერების” პროცესი (Verbürgerlichung), როდესაც საფუძველი ეყრება ე. წ. სამოქალაქო საზოგადოებას და იწყება სეკულარიზაციის პროცესი. მოდერნის ფარგლებში გარდა პოლიტიკური, ეკონომიკური, რელიგიური და სოციალური თავისუფლებისა ასევე ვითარდება ბუნებაზე დამოკიდებულებისაგან გათავისუფლება, რაც, ერთი მხრივ, გულისხმობს ბუნების დესაკრალიზებულ მოცემულობად, „წმინდა” მატერიად გაგებას, მეორე მხრივ, გულისხმობს ბუნების მეცნიერულ შესწავლასა და კონკრეტული ეკონომიკურ-კომერციული მიზნებით მის მომხმარებლურ ათვისებას. [ix]
მოდერნის სივრცეში განვითარებულ ერთ-ერთ თავისუფლებათაგან მოაზრებულია რელიგიური თავისუფლება, რაც, ერთი მხრივ, გულისხმობს სუბიექტის ტრადიციული ეკლესიურ-კონფესიონალური დამოკიდებულებისაგან გათავისუფლებას და ამის საფუძველზე საკუთარი თავისუფალი რელიგიური და კონფესიონალური არჩევანის გაკეთებას, ხოლო, მეორე მხრივ, თავად რელიგიური დისკურსისა და ეთიკის განსხ¬ვავებული ფორმის შემუშავებას, როდესაც სუბიექტი ღმერთთან/ტრანსცენდენტურობასთან რელიგიას, ანუ კავშირს გაშუალებულად, ე. ი. ოფიციალური ეკლესიის საშუალებით კი არ ამყარებს, არამედ უშუალოდ, ე. ი. საკუთარი ინდივიდუალური და პიროვნული რელიგიური შეხედულებების, მოთხოვნილებებისა და ნებელობის საფუძველზე:
“რელიგიური თავისუფლება სათავეს ჯერ კიდევ რეფორმაციის დროს, მე-16 საუკუნეში იღებს, როდესაც მოთხოვნილ იქნა უშუალო ინდივიდუალური  მიმართება უფლისადმი და პაპის ეკლესიის ძალაუფლები¬საგან გათავისუფლება.  იგი შემდგომ განვითარდა განმანათლებლობის ეპოქაში, როდესაც, ერთი მხრივ, მოთხოვნილ იქნა რელიგიის ეკლე-სიაზე ყოველგვარი მიბმულობისაგან გათავისუფლება („die Loslösung von jeder kirchlichen Gebundenheit der Religion”) და, მეორე მხრივ, საერთოდ რელიგიისაგან გათავისუფლება. რელიგიური თავისუფლების პირობებში თანამედროვე ინდივიდებს უკვე შეუძლიათ აირჩიონ, თუ, რომელ რელიგიურ ერთობას მიაკუთვნონ საკუთარ თავი, ანდა, საერთოდ,      მიაკუთვნონ თუ არა საკუთარი თავი ამა თუ იმ რელიგიურ ერთობას. ამასთანავე, თანამედროვე ინდივიდი ეჭვის ქვეშ აყენებს, საერთოდ, რელიგიური ნორმების დაცვის აუცილებლობას” (აქ და ყველგან გერმანელ ავტორთა ციტატების თარგმანი სტატიის ავტორს ეკუთვნის – კ. ბ.). [x]
ამგვარად, რელიგიის მოდერნული გაგება, რომელიც რელიგიური თავისუფლების პოსტულატსა და თავისუფალი რელიგიური არჩევანის პრინციპს ეფუძნება, პირველ რიგში, გულისხმობს რელიგიის დოგმატურ-ინსტიტუციონალური გაგების უკუგდებასა და ამის საპირისპიროდ რელიგიის წმინდად სუბიექტურ და ინდივიდუალურ ფენომენად გააზრებას. შესაბამისად, რელიგიის მოდერნული გაგება გულისხმობს რელიგიის კოლექტიურ-ინსტიტუციონალური სივრციდან/კუთვნილებიდან გამოყვანას/გათავისუფლებას და მის წმინდად ინდივიდუალურ სივრცეში /კუთვნილებაში დაფუძნებას.
ერთ-ერთი გამორჩეული ტექსტი, რომელიც ჯერ კიდევ მოდერნული ცნობიერების ჩასახვის პერიოდშია შექმნილი, და სადაც სწორედ რელიგიური თავისუფლების დისკურსი და რელიგიის მოდერნული გაგებაა განვითარებული, არის გერმანელ რომანტიკოსთა პირველი თაობის (ე. წ. იენის წრის) წარმომადგენლის, რელიგიის ფილოსოფოსის, ჰერმენევტიკოსის, პლატონის გერმანულ ენაზე მთარგმნელის, ბერლინის უნივერსიტეტის ერთ-ერთი დამფუძნებლისა და პროფესორის, ხოლო შემდგომ ბერლინის მთავარი პასტორის, ფრიდრიჰ დანიელ ერნსტ შლაიერმახერის (1768-1834) რელიგიურ-ფილოსოფიური ტექსტი „რელიგიის შესახებ. მიმართვები განათლებულთადმი, და მათ შორის რელიგიის მოძულეთადმი“ (გერმ. “Über die Religion. Reden an die Gebildeten un­ter ihren Verächtern”) (1799), რომლის პირველი გამოცემაც ბერლინში ანონიმურად გამოქვეყნდა. ეს ტექსტი გამოირჩევა რელიგიის არსის სწორედ მოდერნული გაგებით, რამდენადაც აქ წამოყენებულია რელიგიური თავისუფლების პოსტულატი, რაც, პირველ რიგში, გულისხმობს ღმერთთან/ტრანსცენდენტურობასთან უშუალო, პიროვნული, არადოგმატური რელიგიური დისკურსის აგებასა და ინდივიდუალური რელიგიური ეთიკის დაფუძნებას, რაც იმთავითვე გამორიცხავს რელიგიის დოგმატურ გაგებასა და ნებისმიერ ეკლესიურ-კონფესიონალურ დამოკიდებულებასა თუ მიბმულობას. [xi]
ფრ. შლაიერმახერის „მიმართვების“ ერთ–ერთი უმთავრესი საზრისისეული დისკურსია უპირველესად თავად რელიგიის არსის (Wesen), რელიგიურობის არსობრიობის (Wesenheit) ჰერმენევტიკა, ზოგადად რელიგიის ფენომენის ფილოსოფიური შემეცნება და დაფუძნება (სადაც შლაიერმახერი რელიგიის არსის სწორედ რომანტიკულ გაგებას გვთავაზობს) და არა საკუთრივ ქრისტიანული რელიგიის (ან სხვა რელიგიების), როგორც ისტორიულად არსებული ღვთის თაყვანისცემისა და მსახურების ერთ–ერთი ფორმის, ახლებური თეოლოგიური გააზრება. ამიტომაც, „მიმართვების” ნარატივი წმინდად ფილოსოფიურია და არა ეკლესიურ–თეოლოგიური. [xii]
აქედან გამომდინარე, აღნიშნულ ტექსტში ცნებას რელიგია აქვს არა კონფესიონალური დატვირთვა, არამედ თავად ტექსტის ზოგადსაზრისისეული დისკურსიდან გამომდინარე, ეს ცნება იძენს თავის პირველად ეტიმოლოგიურ მნიშვნელობას და აღნიშნავს მიმართების დამყარებას, კავშირს, ე. ი. ტრანსცენდენტურობასთან კავშირის დამყარებას/კავშირის აღდგენას და ამ კავშირის ზოგადონტოლოგიურ და ანთროპოლოგიურ საფუძვლებსა და ფორმებს (შდრ., ლათ. religari, გერმ. zurückbinden, ქართ. „უკან მიბმა“). [xiii] შესაბამისად, „მიმართვების” ტექსტში ცნებას რელიგია უკვე ჩამოშორებული აქვს ტრადიციული ქრისტიანობის, ან სხვა ტრადიციული რელიგიების წიაღში შემუშავებული ღვთის დოგმატიკური და კონფესიონალურ-ეკლესიური თაყვანისცემისა და მსახურების აღმნიშვნელი სემანტიკა და ეს ცნება შლაიერმახერთან პირველ რიგში ფილოსოფიურ-შემეცნებითი მნიშვნელობით იხმარება. [xiv]
„მიმართვებში“ რელიგიის არსი, თუკი თავად რომანტიკოსების ტერმინებს მოვიხმობთ, რომანტიზებული/გარომანტიულებული (“romantisiert”) და პოტენცირებულია (“potenziert”) (ნოვალისი), ე. ი. ახალ შემეცნებით ხარისხშია აყვანილი: კერძოდ, შლაიერმახერისათვის რელიგიის არსი პრინციპულად არ დაიყვანება სარწმუნოებრივ დოგმატიკასა და საკულტო ღვთისმსახურებაზე, არამედ რელიგიის ცნება მასთან ნიშნავს სწორედ დოგმატიკასა და საკულტო მსახურების მიღმა არსებულ პირველად ცხოველმყოფელ („lebendig”) რელიგიურობას, რაც გულისხმობს რელიგიური დისკურსის დაფუძნებისას სწორედ რელიგიური გრძნობისა და განცდის (Gefühl) აპრიორულობასა და თავისთავადობას. აქ შლაიერმახერი აფუძნებს ზოგადად რელიგიის, რელიგიურობის (das Religiöse) ონტოლოგიური იმპლიციტურობის პრინციპს და უკუაგდებს რელიგიური შემეცნების საკითხებში ამა თუ იმ ისტორიული რელიგიის აპრიორულობასა და მონოპოლიას. ასე გაგებული რელიგია კი შეიმუშავებს განცდისა (Gefühl) და ჭვრეტის (Anschauen) სპირიტუალურ ტექნიკებს, ანუ ხელოვ(ა)ნებას და მათ საფუძველზე ამყარებს უშუალო კავშირს, ანუ რელიგიას ტრანსცენდენტურობასთან.
„მიმართვების“ მეორე თავს, რაზეც თავად მეორე თავის სათაურიც მიუთითებს („რელიგიის არსის შესახებ“/„Über das Wesen der Religion“) შლაიერმახერი მთლიანად უთმობს სწორედ რელიგიის არსის ჰერმენევტიკას, სადაც იგი რელიგიის თავისუფალ, შემოქმედებით (შესაბამისად, მოდერნულ) გაგებას აფუძნებს. აქ საინტერესოა, თავად შემეცნების ობიექტის შემეცნების მეთოდი: შლაიერმახერი რელიგიის არსს თავად რელიგიური აქტის, ამ შემთხვევაში, სუბიექტის ტრანსცენდენტურობისაკენ სწრაფვისა და მასთან კავშირის აღდგენისა და დამყარების დინამიკასა და პროცესში მოიაზრებს, კერძოდ, სუბიექტის ანთროპოლოგიურ არსში იმთავითვე მოცემული მუდმივად მოქმედი სამმხრივი ურთიერთ¬მიმართების – განსაჭვრეტი საგანი, ჭვრეტა, მჭვრეტელი (სუბიექტი) – სინთეზური მთლიანობის კონტექსტში:
“ყველაფერი ჭვრეტიდან („Anschauen“) მომდინარეობს, და ვისაც უსასრულობის (ე. ი. ტრანსცენდენტურობის – კ. ბ.) ჭვრეტის შინაგანი წყურვილი („die Begierde“) არ გააჩნია, მას არც რაიმე სასინჯი ქვა გააჩნია, რათა დარწმუნდეს მასზე (ე. ი. რელიგიის არსზე – კ. ბ.) შემუშავებული თვალსაზრისის მართებულებაში. თქვენდამი ჩემი მიმართვების (აქ, როგორც უკვე თავად „მიმართვების“ სათაურშივეა კონციფირებული, შლაიერმახერი პირველ რიგში მიმართავს მის თანამედროვე „სეკულარიზებულ“ ინტელექტუალებს – რელიგიის „მოძულე განათლებულებს“ [„Verächter“] – კ. ბ.) უმთავრესი იდეა – გთხოვთ დაუმეგობრდეთ ამ სიტყვას – უნივერსუმის ჭვრეტის (“Anschauen des Universums”) იდეაა; სწორედ ეს არის რელიგიის საყოველთაო და უმაღლესი ფორმულა, რომლის საშუალებითაც თქვენ რელიგიის ყოველი ადგილ-სამყოფელის მიკვლევას შეძლებთ, და რომლის საშუალებითაც შესაძლებელია მისი (ე. ი. რელიგიის – კ. ბ.) არსისა და საზღვრების უზუსტესი განსაზღვრა. ყოველი ჭვრეტა („das Anschauen“) მომდინარეობს მჭვრეტელზე („der Anschauende“) განსაჭვრეტლის („das Angeschaute“) (ე. ი. ჭვრეტის ობიექტის, განსაჭვრეტი საგნის  –  კ. ბ.) გავლენისაგან, განსაჭვრეტლის პირველადი  და უპირობო ქმედებისაგან, რასაც მჭვრეტელი საკუთარ ბუნებაშივე, საკუთარ არსშივე განიცდის, სწვდება, იაზრებს და შეიმეცნებს“. [xv]
ამგვარად, შლაიერმახერის მიხედვით, რელიგიის არსი ეფუძნება განსაჭვრეტლის (ე. ი. განსაჭვრეტი საგნის), ჭვრეტისა და მჭვრეტელის (ე. ი. მჭვრეტელი სუბიექტის) სამმხრივ უნივერსალურ (საყოველთაო) სქემას, რაც ნიშნავს იმას, რომ ტრიადის წევრებს შორის არსებობს ურთიერთმიმართებისა და ურთიერთგამომდინარეობის აპრიორულობა – “პირველადი და უპირობო ქმედება” („ein ursprüngliches und unabhängiges Handeln“). შესაბამისად, მჭვრეტელი სუბიექტის (der Anschauende) ანთროპოლოგიურ არსში იმთავითვე მოცემულია ჭვრეტის (Anschauen) სპირიტუალური უნარი, რომელიც არის მჭვრეტელი სუბიექტისა და განსაჭვრეტლის (das Angeschaute), ე. ი. ჭვრეტის ობიექტის (ამ შემთხვევაში უნივერსუმის, ანუ ტრანსცენდენტურობის) დიალექტიკური მთლიანობის, ანუ, მათ შორის რელიგიის, ე. ი. კავშირის შესაძლებლობის წინაპირობა, ვინაიდან სწორედ ჭვრეტის უნარის საფუძველზე ამყარებს მჭვრეტელი სუბიექტი კავშირს, ანუ რელიგიას ჭვრეტის ობიექტისადმი („უსასრულოს ჭვრეტის შინაგანი წყურვილი“/ „die Begierde das Unendliche anzuschauen“), რაც შლაიერმახერის ფილოსოფიური დაშვების თანახმად, აპრიორული ბუნებისაა („პირველადი და უპირობო ქმედება“): განსაჭვრეტელი, ანუ ჭვრეტის ობიექტი (ამ შემთხვევაში, უნივერსუმი, ანუ უსასრულობა, იგივე ტრანსცენდენტურობა,) უშუალოდ და იმთავითვე განიცდება (Gefühl) და განიჭვრიტება (Anschauen) მჭვრეტელის სულში, იგი უშუალოდ შემოდის მჭვრეტელი სუბიექტის შემეცნებაში მისთვის იმთავითვე დამახასიათებელი ჭვრეტის უნარის საფუძველზე, რასაც შლაიერმახერი „ჭვრეტის შინაგან წყურვილს“ უწოდებს.
ამგვარად, შლაიერმახერის მიხედვით, სუბიექტის ანთროპოლოგიური არსი იმთავითვე რელიგიური ბუნებისაა, ანუ მასში აპრიორულია უნივერსუმთან/ტრანსცენდენტურობასთან რელიგიის/კავშირის დამყარებისა (კავშირის აღდგენის) და მისკენ სწრაფვის მოთხოვნილება, ჟინი (“Begierde”), რასაც სუბიექტი შემდგომ უშუალოდ ავლენს და ავითარებს ჭვრეტისა (Anschauen) და განცდის (Gefühl) სპირიტუალურ უნართა საშუალებით, რის შედეგადაც ფუძნდება „ცხოველმყოფელი“ („lebendig“) რელიგიური პროცესი, ანუ, ფუძნდება ჭეშმარიტი რელიგია. [xvi]
„მიმართვებში“ შლაიერმახერი შემდგომ, ერთი მხრივ, მუდმივად ხაზს უსვამს უნივერსუმთან რელიგიის/კავშირის დამყარებისას მჭვრეტელი სუბიექტის ანთროპოლოგიურ არსში იმთავითვე მოცემულ ჭვრტისა და განცდის სპირიტუალურ უნართა აპრიორულ მოქმედებას, რაც ქმნის კიდეც უნივერსუმის/უსასრულობის, ანუ ტრანსცენდენტურობის წვდომის შესაძლებლობის წინაპირობას; მეორე მხრივ, შლაიერმახერი აკრიტიკებს რელიგიის იმ გაგებას, რაც განავითარა კანტიანურ-განმანათლებლურმა მეტაფიზიკამ და ეთიკამ:
“მას (რელიგიას  – კ. ბ.) არ სჭირდება უნივერსუმი (ე. ი. ტრანსცენდენტურობა – კ. ბ.) მისი ბუნებიდან გამომდინარე განსაზღვროს და ახსნას, როგორც ამას მეტაფიზიკა აკეთებს (აქ: კანტის მხოლოდ გონებაზე დაფუძნებული მეტაფიზიკური შემეცნებისა და ამ ტიპის შემეცნების  დასაზღვრულობის კრიტიკა – კ. ბ.). მას (რელიგიას – კ. ბ.) არ სჭირდება ადამიანის თავისუფლებისა და ნებელობის საფუძველზე განვითარება და სრულყოფა, როგორც ამას მორალი აკეთებს (აქვე: კანტის კატეგორიულ იმპერატივზე დაფუძნებული განმანათლებლური მორალის კრიტიკა  –  კ. ბ.). მისი (რელიგიის – კ. ბ.) არსია არა განსჯა და ქმედება, არამედ  –  ჭვრეტა და განცდა. მისი მიზანია სწორედ უნივერსუმის ჭვრეტა, უნივერსუმის ყოველი გამოვლინებისა და მო-ქმედებისათვის კრძალვითა და მოწიწებით ყურადღების მიპყრობა. მისი მიზანია აღვსილი იყოს უნივერსუმის უშუალო ზეგავლენით და ადამიანსა და ყოველ სასრულ არსში აღძრას უსასრულოს ჭვრეტა, უსასრულოს ანაბეჭდის, მისი გამოვლინების ჭვრეტა. […] რელიგია არის უსასრულოს („das Unendliche“) გრძნობისა და განცდის („Gefühl“) ნიჭი. […] თქვენი ადგილიც სწორედ აქაა, სწორედ ესაა ის ერთადერთი წინაპირობა (ე. ი. ჭვრეტა და განცდა – კ. ბ.), რის საფუძველზეც თქვენ შეძლებთ წილი დაიდოთ რელიგიაში” (როგორც უკვე თავად „მიმართვების“ სათაურშივეა კონციფირებული, შლაიერმახერი კვლავ მის თანამედროვე „სეკულარიზებულ“ ინტელექტუალებს – რელიგიის „მოძულე განათლებულებს“ („Verächter“) მიმართავს – კ. ბ.). [xvii]
აქ აშკარაა, რომ აღნიშნულ დებულებებში შლაიერმახერი ცდილობს, ერთი მხრივ, დაძლიოს და უკუაგდოს ტრანსცენდენტალური მეტაფიზიკის, კერძოდ, კანტისეული საგანის თავისთავად (Ding an sich) – ანუ იმის, რაც კანტის თანახმად ადამიანური გონებისათვის იმთავითვე შეუმეცნებელია, ე. ი. ტრანსცენდენტურობა – აპრიორული მიუწვდომლობის თეზა („როგორც ამას მეტაფიზიკა აკეთებს“). ხოლო, მეორე მხრივ, შლაიერმახერისათვის რელიგიის არსი არ დაიყვანება პრაქტიკული მორალის მარეგულირებელი ინსტანციის დონეზე („როგორც ამას მორალი აკეთებს“), რითაც იგი ცდილობს უკუაგდოს საყოველთაო, „ოფიციალური“ მორალის (Sittlichkeit) როგორც განმანათლებლური, ისე ეკლესიური გაგება.
აქედან გამომდინარე:
a) შლაიერმახერისათვის მიუღებელია მორალის განმანათლებლურ-კანტიანური გაგება, ვინაიდან ამ გაგების მიხედვით საყოველთაო მორალი მხოლოდ გონებიდან გამოიყვანება, რაც შემდგომ ქმნის პრაქტიკული/პრაგმატული მორალის დაფუძნების წინაპირობას – მორალური ქმედება, რომელიც ეფუძნება საყოველთაო გონივრულობას: ე. ი. მე ვიქცევი ასე, ან არ ვიქცევი ისე, რამდენადაც ეს გონივრული იქნება/ან არ იქნება საყოველთაო საზოგადო მოთხოვნილებისა და საჭიროებისათვის;
b) მეორე მხრივ, შლაიერმახერისათვის ასევე მიუღებელია მორალის ეკლესიურ-დოგმატიკური გაგება, რომელსაც მორალი იმთავითვე გამოჰყავს საკაცობრიო პირველცოდვის და, აქედან გამომდინარე, აპრიორული ცოდვილიანობის პოსტულატიდან, რითაც წინასწარაა დეტერმინებული ადამიანის შემდგომი მორალური ქმედება, რაც (ე. ი. მორალური ქმედება) შემდგომ ორიენტირებულია ამ საკაცობრიო პირველცოდვის სინანულითა და ეკლესიური დოგმებით გამოსყიდვასა, და შედეგად, ცხონების მოპოვებაზე, რაც ხორციელდება საკუთრივ ოფიციალური ტრადიციული ეკლესიის წიაღში (შდრ., „გლახური ღმერთის ძიება“ – კ. გამსახურდია). ეს კი მთლიანად გამორიცხავს რელიგიურ თავისუფლებას და ავითარებს ინდივიდუალური რელიგიური აქტის, სუბიექტის რელიგიურობის კონფესიონალურ ტრადიციაზე მკაცრ მიბმულობას. აქ კი, როგორც წესი, რელიგია და რელიგიურობა სატანჯველად გადაიქცევა ხოლმე, და არა ლხენად (შდრ.: „რელიგია არც მონათმსახურებაა („Sklavendienst“) და არც პატიმრობა („Gefangenschaft“)“; [xviii] ასევე შდრ.: “პოეზიის გარეშე რელიგიის არსი იქნებოდა ბნელითმოსილი, ყალბი და ბოროტეული“ ). [xix]
c) ხოლო მორალის კანტიანურ-განმანათლებლური და ეკლესიურ-დოგმატიკური გაგების საპირისპიროდ შლაიერმახერისათვის უნივერსუმის/ტრანსცენდენტურობის, შესაბამისად, ღვთის ჭვრეტა (Anschauen) და განცდა (Gefühl) უკვე თავის თავად არის განხორციელებული და ცხოველმყოფელი უმაღლესი მორალური ქმედება, უმაღლესი ეთიკური აქტი და საბოლოო ჯამში მისთვის მორალის ჭეშმარიტი არსიც სწორედ აქ ვლინდება.
ამგვარად, რელიგიის არსის განსაზღვრისას შლაიერმახერმა „მიმართვებში“ გამოყო სწორედ ის ანთროპოლოგიური და ონტოლოგიური მახასიათებლები, სადაც განვითარებულია რელიგიური თავისუფლების მოდერნული დისკურსი: კერძოდ, თუკი მჭვრეტელი სუბიექტის ანთროპოლოგიურ არსში იმთავითვე მოცემული ჭვრეტისა (Anschauen/Anschauung) და განცდის (Gefühl) უნარები აპრიორულად   წარმართავენ მის ცნობიერებასა და სულიერ-ირაციონალურ საწყისებს უნივერსუმისაკენ/უსასრულობისაკენ, ე. ი. ტრანსცენდენტურობისაკენ, ანუ, მასში ავითარებენ რელიგიურ აქტს (იხ. ზემოთ), მაშინ იმთავითვე დგება საკითხი რელიგიური თავისუფლების დაფუძნების შესახებ, ვინაიდან  მთელი რელიგიური დისკურსი უკვე აპრიორულად დეტერმინებულია ყოველი ცალკეული სუბიექტის ინდივიდუალური რელიგიურ-შემეცნებითი ქმედებით (ჭვრეტა და განცდა), რის შედეგადაც სუბიექტის თვითცნობიერება (Selbstbewusstsein) უშუალოდ ტრანსცენდენტურობისაკენ ისწრაფვის. შედეგად კი ფუძნდება მასთან უშუალო რელიგიის/კავშირის დამყარება (აღდგენა). ხოლო საკუთარ „რელიგიურ“ ანთროპოლოგიურ არსზე დაფუძნებული რელიგიური აქტი უკვე აღარ საჭიროებს და იმთავითვე გამორიცხავს ყოველგვარ შუამავალ საეკლესიო-ინსტიტუციონალურ მიბმულობასა და აუცილებლობას.
ამგვარად, თავად სუბიექტის სუბიექტურობაზე დაფუძნებული უშუალო რელიგიური აქტი, ე. ი. ტრანსცენდენტურობისადმი უშუალო მიმართება თავისთავად გამორიცხავს რელიგიის, ანუ ტრანსცენდენტურობასთან კავშირის აღდგენის გაინსტუციონალებას, ანუ რელიგიის დოგმატიკურ-კონფესიონალურ გაშუალოებასა თუ შუამავლობას, ვინაიდან უშუალო რელიგიური აქტი იმთავითვე ფუძნდება, როგორც წმინდად ინდივიდუალური ეთიკური ქმედება, რაც, ხაზს ვუსვამ, გულისხმობს ტრანსცენდენტურობასთან/უნივერსუმთან უშუალო რელიგიას, ანუ, უშუალო კავშირის აღდგენას. შედეგად კი ფუძნდება რელიგიური თავისუფლების შესაძლებლობა. [xx]
დღეს, „განმაჯადოებელი“ სეკულარიზმის პირობებში კვლავაც აქტუალური ხდება რელიგიის შლაიერმახერისეული (შესაბამისად, რომანტიკოსებისეული) მოდერნული გაგება, რომელზე ორიენტირებაც თანამედროვე „განჯადოებულ“ და სეკულარიზებულ ადამიანს შესაძლებლობას მისცემს თავის თავში კვლავ მოიპოვოს ღმერთი, ღმერთის იდეა, რელიგიური ცნობიერება, რელიგიური ეთოსი, რათა იგი კვლავ იქცეს Homo Religious-ად. ხოლო ინსტიტუციონალურ-ეკლესიური რელიგიურობის წარმომადგენლებს რელიგიის შლაიერმახერისეულ (შესაბამისად, რომანტიკოსებისეულ) გაგებაზე ორიენტირება რელიგიური თავისუფლების ცნობიერებას განუვითარებს, რათა ამის საფუძველზე მათ თავისთავში მოიპოვონ და შეიმუშავონ ღმერთისადმი შემოქმედებითი, ინდივიდუალური და უშუალო მიმართების სულიერი უნარიც, რათა რელიგიური დისკურსის აგებისას მათ ღმერთთან მხოლოდ ეკლესიის მიერ დოგმატიკით გაშუალებული რელიგია არ ჰქონდეთ.

 

შენიშვნები:
[i]    გ. ოდიშელიძე, „შლაიერმახერი რელიგიის არსის შესახებ“, ფილოსოფიური განაზრებანი,  # 1 (2001), გვ. 40-61.
[ii]  დ. დანელია, „ფრ. შლაიერმახერის რელიგიის ფილოსოფიის შესახებ“, რელიგია, # 34 (1999), გვ. 24-32.
[iii]  გ. შოლცი, „შლაიერმახერი და ხელოვნების რელიგია“ (თარგმანი გერმანულიდან  გ. ოდიშელიძისა), ფილოსოფიური განაზრებანი, # 3 (2003), გვ. 251–273.
[iv]  დ. დანელია, „ფრ. შლაიერმახერის რელიგიის ფილოსოფიის შესახებ“, გვ. 32.
[v]  აღნიშნულ მსოფლმხედველობრივ და ისტორიულ კონტექსტებზე იხ.: Th. Ziolkowski, Vorboten der Moderne. Eine Kulturgeschichte der Frühromantik, (Stuttgart, 2006) S. 59-88.
[vi]  აღნიშნულ საკითხზე იხ. ჩემი სტატია: „ხელოვნების არსი  გერმანულ  რომანტიზმში (ფრ. შლაიერმახერი, ფრ. შლეგელი, ნოვალისი) და ხელოვნების რელიგიის (Kunstreligion) ცნება“; წიგნში: . ბრეგაძე, გერმანული რომანტზმი. ჰერმენევტიკული ცდანი (თბ., 2012) გვ. 207-240.
[vii]  Th. Ziolkowski, Vorboten der Moderne, S. 84-88. აღნიშნულ საკითხზე ასევე იხ.: R. Safranski,  Romantik. Eine deutsche Affäre, (München, 2007), S. 143-146; H. J. Münk, „Die deutsche Romantik in Religion und Theologie“, Romantik-Handbuch (2003), S. 564-567.
[viii]   W. Schmid,  Philosophie  der  Lebenskunst.  Eine Grundlegung (Frankfurt am Main, 1999),  S. 98-99.
[ix]   W.  Schmid, Philosophie  der  Lebenskunst.  Eine Grundlegung,  S. 99-100.
[x]    W. Schmid,  Philosophie  der  Lebenskunst.  Eine Grundlegung,  S. 99.
[xi] შდრ.: “ყოფიერების შლაიერმახერისეული მისტიკური შემეცნება (“Seinsmystik”) ანტიინსტიტუციონალურია. ის არ საჭიროებს არანაირ იერარქიას, არც საეკლესიო თანამდებობებს, საერთოდ, არანაირ ეკლესიას, არც რიტუალებსა და ეკლესიურ საიდუმლოებებს” (R. Safranski,  Romantik. Eine deutsche Affäre, (München, 2007), S. 143-144).     ამ თვალსაზრისით მართებულად შენიშნავს დ. დანელიაც: „სიტყვებში რელიგიის შესახებ შლაიერმახერმა მოგვცა რელიგიის უაღრესად ფართო გაგება, როგორც ადამიანის სულიერი ცხოვრების აუცილებელი ნაწილის, და ამდენად, გაათავისუფლა ის ორთოდოქსალიზმისა და სექტანტობისაგან“ (დ. დანელია, „ფრ. შლაიერმახერის რელიგიის ფილოსოფიის შესახებ“, რელიგია, # 3-4 (1999), გვ. 26).
[xii]   ამ თვალსაზრისით მართებულად შენიშნავს გ. ოდიშელიძე: „სიტყვებში რელიგიის შესახებ შლაიერმახერი ცდილობს რელიგიის, როგორც ფილოსოფიური პრობლემის, ახლებურ გააზრებას. აქ მისთვის უმნიშვნელოვანესი რელიგიის შინაგანი არსის წარმოჩენაა, მისი ისტორიულ-ეკლესიური გამოვლინებები კი, შლაიერმახერის აზრით, რელიგიის არსს მთლიანობაში ვერ მოიცავენ. რელიგია გააზრებულია ადამიანისა და ღმერთის მიმართების იმანენტური საწყისის საფუძველზე, რაც ამ ორი კომპონენტის უშინაგანეს ერთიანობას გულისხმობს“ (გ. ოდიშელიძე, “შლაიერმახერი რელიგიის არსის შესახებ”, ფილოსოფიური განაზრებანი  # 1 (2001), გვ. 41). შდრ.: “…არამედ მას (შლაიერმახერს – კ. ბ.) სურს მხოლოდ იმის თქმა, თუ რა არის რელიგია ზოგადად” (გ. შოლცი, “შლაიერმახერი და ხელოვნების რელიგია”, ფილოსოფიური განაზრებანი, # 3 (2003), გვ. 258). ასევე, შდრ.: “შლაიერმახერი არის ძირითადად რელიგიური ცნობიერების, რელიგიის ფსიქოლოგიური და გნოსეოლოგიური ფესვების მკვლევარი” (დ. დანელია, “ფრ. შლაიერმახერის რელიგიის ფილოსოფიის შესახებ”, რელიგია,  # 3-4 (1999), გვ. 25).
[xiii]   „Religion“, Metzler Philosophie Lexikon, s. 521 = “Religion”, MPL: 521
[xiv]   გ. შოლცი, “შლაიერმახერი და ხელოვნების რელიგია”, ფილოსოფიური განაზრებანი, # 3 (2003), გვ. 520.
[xv]   Fr. Schleiermach­er, Über die Religion. Reden an die Gebildeten unter ihren Verächtern, (Hamburg, 1958), S. 31. აქვე ორიოდე სიტყვა ცნება „უნივერსუმთან“ დაკავშირებით: ის, რომ შლაიერმახერთან უნივერსუმის ცნება არაემპირიულ, ტრანსცენდენტურ მოცემულობას, საკუთრივ ტრანსცენდენტურობას აღნიშნავს და რელიგიური სემანტიკის შემცველია, და რომ ეს ცნება არ გულისხმობს კოსმოსს ასტროფიზიკური ან ასტრონომიული გაგებით, ამაზე ზუსტად მიუთითა ფრ. შლეგელმა: „უნივერსუმის არც ახსნაა შესაძლებელი და არც შემეცნება, არამედ მხოლოდ ჭვრეტა და პოეტური გაცხადება. ნუ დაარქმევთ უნივერსუმს ემპირიულ სისტემას, არამედ შეისწავლეთ მისი ჭეშმარიტი რელიგიური საზრისი სიტყვებში რელიგიის შესახებ (აქ აშკარაა შლაიერმახერის „მიმართვებზე“ მინიშნება და შლაიერმახერისეული ტერმინოლოგიით ოპერირება, შდრ. „ჭვრეტა“ [„Anschauen“ /Anschauung] – კ. ბ.)“ (Fr. Schlegel, Ideen, (Leipzig, 1984), S. 261).
აქ საინტერესოა ისიც, რომ ინდივიდუალური რელიგიური შემეცნების შლაიერმახერისეული „სქემა“ ემთხვევა შემეცნების ნოვალისისეულ „სქემას“, რამდენადაც ორივე რომანტიკოსი ავტორი სწორედ რომანტიზმის წიაღში შემუშავებული შემეცნების ზოგადი პრინციპებიდან ამოდის: „ყოველი თვითჩაღრმავება, შინაგანი ჭვრეტა, ამავდროულად არის ზეაღსვლა, ზეცად ამაღლება, ჭეშმარიტი გარეგანის წვდომა“  (Novalis,  Werke in 2  Bänden,  Bd. II,  (Köln, 1996),  S. 166). ასევე შდრ.: „ფანტაზია მომავალ სამყაროს ჩვენს სულში აამოძრავებს და მას ან ზემოთ ატყორცნის, ან სიღრმეებში ჩაიტანს. ჩვენ ვოცნებობთ სამყაროში („Weltall“) მოგზაურობაზე. განა უნივერსუმი ჩვენშივე არ არის? ჩვენ არ შეგვიცვნია ჩვენი სულის („Geist“) დაფარული სიღრმეები. ჩვენში შემოდის იდუმალი გზა. მხოლოდ ჩვენშია, და სხვაგან არსად მარადისობა თავისი სამყაროებით, თავისი წარსულითა და მომავლით“ (Novalis, Werke in einem Band (Mümchen, 1999),  S. 431).
აქ აშკარაა, რომ შლაიერმახერის მსგავსად, შემეცნების პროცესის აგებას ნოვალისიც სუბიექტის ირაციონალურ, სპირიტუალურ უნარებზე ამყარებს, რაც აპრიორულად ქმნის საკუთარ თავში თვითჩაღრმავების აუცილებლობას. ხოლო, როგორც შლაიერმახერთან, ისე ნოვალისთან, შემეცნების პროცესის მსგავსება აიხსნება იმ გარემოებით, რომ ორივე რომანტიკოსი ემყარება რომანტიზმში შემუშავებულ შემეცნების სწორედ მსგავს, ერთსა და იმავე მეთოდს, შემეცნების ერთსა და იმავე მთავარ პრინციპს – ობიექტის („Universum“,“Weltall“) შემეცნების პროცესის აგება („ზეაღსვლა“, „Aufsteigung“) საკუთრივ საკუთარი სუბიექტურობის შემეცნებიდან ამოსვლით, რასაც ნოვალისი „თვითჩაღრმავებას“ („Hineinsteigung“) უწოდებს, ხოლო შლაიერმახერი „ჭვრეტას“ („Anschauen“, „Anschauung“). თუმცა, საკუთარ თავში თვითჩაღრმავება, რომანტიზმის შემეცნების სქემის მიხედვით, შემეცნების პროცესის პირველი ფაზაა, რომლის შემდგომაც აუცილებლად უნდა განხორციელდეს ტრანსცენდირება, ამ შემთხვევაში, საკუთარი სუბიექტურობიდან აპრიორული გასვლა და შემდგომ კვლავ საკუთარ სუბიექტურობასთან დაბრუნება, რათა მოხდეს საკუთარი თვითობის უფრო სრულყოფილი შემეცნება. ხოლო, ამგვარი ტრანსცენდერიებისა, და ამდენად, ფიხტეანური სოლიპსიზმის დაძლევის შესაძლებლობის წინაპირობაა შემეცნების პროცესში „არა-მე“-ს აპრიორული შემოყვანა: „მე = არა-მე-ს: ყველა მეცნიერებისა (ე. ი. ფილოსოფიის – კ. ბ.) და ხელოვნების უმაღლესი დებულება. […] შეუძლია “მე”-ს დააფუძნოს თავისი თავი სხვა “მე”-ს, ანუ “არა-მე”-ს გარეშე? მოცემული უნდა იყოს “არა-მე”, რათა “მე”-მ. როგორც “მე”-მ, შეძლოს საკუთარი თავის დაფუძნება“ (Novalis, Werke in 2 Bänden, Bd. II, (Köln, 1996), S. 160, 407). ამგვარად, აქ აშკარაა, რომ რომანტიზმის ფილოსოფიურ დისკურსში განვითარებული შემეცნების მეთოდი და მასზე დამყარებული შემეცნების პროცესი („თვითჩაღრმავება“/„Hineinsteigung“) „მე“-სა და „არა-მე“-ს დიალექტიკას ეფუძნება. რომანტიკული რელიგიური შემეცნების შლაიერმახერისეულ სამმხრივ სქემასაც სწორედ „მე“-სა და „არა-მე“-ს დიალექტიკა უდევს საფუძვლად (იხ. ზემოთ).
[xvi]  აღსანიშნავია, რომ აქ ამავდროულად დგება ყოფიერების რაობის საკითხიც. შლაიერმახერის ონტოლოგიური დაშვების თანახმად კი ყოფიერებაში გამოვლენილია სასრულობისა (ემპირეასა) და უსასრულობის (ტრანსცენდენტურობის) დიალექტიკური ურთიერთქმედება, ურთიერთმიმართება, თუ ურთიერთგამომდინარეობა, როდესაც უსასრულობა (das Unendliche), იგივე უნივერსუმი, ონტოლოგიური აუცილებლობით აპრიორულად ვლინდება სასრულობაში და პირიქით, სასრულობა თავისივე ონტოლოგიური არსიდან გამომდინარე ასევე აპრიორულად ისწრაფვის უნივერსუმისაკენ, უსასრულობისაკენ. შესაბამისად, ყოფიერების ონტოლოგიური არსი, ისევე როგორც სუბიექტის ანთროპოლოგიური არსი, შლაიერმახერის მიხედვით ეფუძნება რელიგიურიობის, ანუ ურთიერთთან კავშირის დამყარებისა და კავშირის აღდგენის აპრიორულობას: „უნივერსუმი (ანუ უსასრულობა, ტრანსცენდენტურობა – კ. ბ.) განუწყვეტელ ქმედებაშია და ის ყოველ წამს გვიცხადებს საკუთარ თავს. ყოველი ფორმა, რომელსაც ის წარმოქმნის, ყოველი ცოცხალი არსი, რომელსაც ის სიცოცხლით ავსებს და გამორჩეული ფორმით მოსავს, ყოველი მოვლენა, რომელიც მისი ნაყოფიერი კალთიდან იფრქვევა, არის უნივერსუმის ქმედება ჩვენს მიმართ. და როცა ყოველი ცალკეული, რომელიც არის მთელის ნაწილი, ყოველ შეზღუდულ (ე. ი. სასრულ – კ. ბ.) საგანს უსასრულოს („das Unendliche“) ვლინებად აღიქვამს, სწორედ ეს არის რელიგია“ (Fr. Schleiermach­er, Über die Religion. Reden an die Gebildeten unter ihren Verächtern, S. 32). შდრ. ნოვალისის ცნობილი ე. წ. რომანტიზების ფრაგმენტი (Romantisieren-Fragment): „სამყარო უნდა გარომანტიულდეს (“romantisiert werden“). ასე კვლავ მოვიპოვებთ პირველსაზრისს (“den ursprünglichen Sinn”). გარომანტიულება სხვა არაფერა, თუ არა ხარისხობრივი პოტენცირება. ამ ოპერაციის დროს ხორციელდება მდაბალი თვითობის („Selbst“) მაღალ თვითობასთან იდენტიფიცირება. როდესაც მე უბრალოს დიად აზრს ვანიჭებ, ჩვეულებრივს იდუმალებით ვმოსავ, ნაცნობს შეუცნობლად გადავაქცევ, მე სამყაროს ვარომანტიულებ. და პირუკუ, იგივე ოპერაცია შეესაბამება უმაღლესს, შეუცნობს, მისტიკურსა და უსასრულოს. რომანტიკული ფილოსოფია. Lingua romana. ურთიერთმონაცვლე ამაღლება და დამდაბლება“ (Novalis, Werke in 2 Bäden, Bd. II, (Köln, 1996), S. 313). აქ, ისევე როგორც შლაიერმახერთან, აშკარაა სასრულობისა და უსასრულობის, შესაბამისად, ემპირეასა და ტრანსცენდენტურობის ურთიერთგამომდინარეობისა და ურთიერთგანპირობებულობის აპრიორულობა, რაც ქმნის კიდეც რომანტიზმის დიალექტიკის საფუძვლებს, და რასაც ფაქტიურად ეფუძნება რომანტიზმის მთელი ფილოსოფიური და ესთეტიკური დისკურსი. ამგვარად, როგორც შლაიერმახერის, ისე ნოვალისის ონტოლოგიის მიხედვით ყოფიერების არსობრიობისათვის (Wesenheit) იმთავითვე დამახასიათებელია სასრულობასა და ემპირეაში, იმანენტურობაში უსასრულობის/უნივერსუმის, ტრანსცენდენტურობის უშუალო გამოვლენისა და პირიქით, სასრულობის უსასრულო(ბი)საკენ საწრაფვის დიალექტიკა.
[xvii]  Fr. Schleiermach­er, Über die Religion. Reden an die Gebildeten unter ihren Verächtern, S. 29, 30, 67.
[xviii]    Fr. Schleiermach­er, Über die Religion. Reden an die Gebildeten unter ihren Verächtern,  S. 67.
[xix]  Fr. Schlegel, Ideen, S. 261. ფრ. შლეგელთან სიტყვა „პოეზია“ („Poesie“) მეტაფორულად, ერთი მხრივ, გულისხმობს სწორედ თავისუფალ, შემოქმედებით, კონფესიონალური დოგმატიკის მიღმა მდგომ რელიგიურობას, მეორე მხრივ, თავად ხელოვნებაში, (რომანტიკულ) მწერლობაში განხორციელებულ უმაღლეს რელიგიურობას.
[xx]  „მიმართვებში“ განვითარებულ რელიგიის არსის შლაიერმახერისეულ ჰერმენევტიკას გერმანული რომანტიზმის იენის წრის სხვა დიდი წარმომადგენელიც, ნოვალისიც სრულიად იზიარებს: მისთვისაც აპრიორულია სუბიექტის ანთროპოლოგიურ არსში იმთავითვე მოცემული რელიგიური ჭვრეტისა (Anschauung) და განცდის (Gefühl) სპირიტუალური უნარები, და აქედან გამომდინარე, რელიგიის, ანუ ტრანსცენდენტურობასთან კავშირის დამყარებისა და აღდგენის, სწორედ ამგვარი (ჭვრეტისეული და განცდისეული) დაფუძნებისა და რეალიზების შესაძლებლობა, რაც ამავდროულად არის უმაღლესი ეთიკის დაფუძნებაც: “სწორედ ისინი არიან ბედნიერი ადამიანები, რომლებიც ყველგან ღმერთს შეიგრძნობენ, ყველგან ღმერთს აღმოაჩენენ ხოლმე. ეს ადამიანები რელიგიურნი („religiös“) არიან. რელიგია არის მორალი უმაღლეს ხარისხში, როგორც ეს მოსწრებულად გააცხადა შლაიერმახერმა“ (Novalis: Das allgemeine Brouillon. Materi­alien zur Enzyklopedistik, (Ham­burg, 1993), S. 46).  ამგვარად,  აქ  ნოვალისისათვის, ისევე როგორც შლაიერმახერისათვის უმაღლესი ეთიკა, უმაღლესი მორალური აქტი იმთავითვე ვლინდება რელიგიაში, ოღონდ ისეთ რელიგიაში, რომელის არსიც ტრანსცენდენტურობის აპრიორული განცდა და   ჭვრეტაა, რაც, თავის მხრივ, ეფუძნება შლაიერმახერისეულ სამმხრივი ურთიერთმიმართების სქემას (იხ. ზემოთ.). აქ ამასთანავე იკვეთება ნოვალისისეული ონტოლოგიური ხედვა, რაც თანხვდება შლაიერმახერისეულ ონტოლოგიურ ხედვას: ნოვალისთანაც ემპირიული და ტრანსცენდენტური მოცემულობები ურთიერთგამომდინარეობისა და ურთიერთგანპირობებულობის დიალექტიკას ეფუძნება  –  „ყველგან ღმერთის შეგრძნება და აღმოჩენა“, რაც ნოვალისისათვისაც აპრიორული ბუნებისაა.
რელიგიის არსის შლაიერმახერისეულ გაგებას ასევე იზიარებს ფრ. შლეგელიც, რაც თვით ტერმინოლოგიურ თანხვედრაშიც კი ასიახება: „უნივერსუმის არც ახსნა შეიძლება და არც შემეცნება („begreifen“), არამედ ჭვრეტა („anschauen“) და გაცხადება („offenbaren“)“ (Fr. Schlegel,  Ideen,  S. 261).  აქ კვლავ აშკარაა შლაიერმახერისეული ტერმინებით ოპერირება  – „უნივერსუმი“, „ჭვრეტა“ (იხ. ზემოთ). ცხადია, რომ შლეგელისთვისაც ტრანსცენდენტურობის წვდომისა, და ამდენად, მასთან რელიგიის, ანუ კავშირის  დამყარების შესაძლებლობის ერთადერთი წინაპირობაა სუბიექტში იმთავითვე მოცემული შინაგანი ჭვრეტის სპირიტუალური უნარი. ადამიანის ანთროპოლოგიური არსისათვის სწორედ ამ თანდაყოლილ სულიერ უნარში ვლინდება და ფუძნდება შლაიერმახერის,   – ასევე  შლეგელისა და ნოვალისის,  –  მიხედვით, რელიგია და რელიგიურობა.
კონსტანტინე ბრეგაძე, ასოცირებული პროფესორი
თსუ ჰუმ. მეცნიერებათა ფაკტი, გერმანული ფილოლოგიის კათედრა
 
Summary
Friedrich Daniel Ernst Schleiermacher’s Philosophy of the Romantic School of Religion, as the modern understanding of the essence of Religion and overcoming the Secularism of Enlightenment (“On Religion:Speeches to its Cultured Despisers”)
The article deals with Friedrich Daniel Ernst Schleiermacher’s “On Religion: Speeches to its Cultured Despisers [1799]” (“Über die Religion. Reden an die Gebildeten unter ihren Verächtern”) [1799]; Schleiermacher was a German philosopher, religious philosopher, translator of Plato’s works into German, the founder of literary hermeneutics, and the member of the first generation of German Romantic School (so-called Jena School). In the above-mentioned book, Schleiermacher gives the romantic understanding of the essence of Religion, which is shared by other member of the Jena School – Karl Wilhelm Friedrich Schlegel (1772-1828) and Novalis [Georg Philipp Friedrich Freiherr von Hardenberg] (1772-1801).
In the Philosophy of Romantic Religion by Schleiermacher two aspects are rather important: on the one hand we have a modern approach towards Religion and on the other Schleiermacher gives the attempt of overcoming modern secular and de-sacralised consciousness and environment in favour of re-sacralisation.
The modernity of the Philosophy of Romantic Religion by Schleiermacher is shown in two ways: a) on the one hand, the dogmatic-clerical understanding of Religion is being refused and the postulate of freedom of Religion is brought in front meaning that a religious act should be based on the personal will and its transcendental nature; b) on the other hand in the Philosophy of Romantic Religion by Schleiermacher, attention is paid towards religion, which should free itself from the dogmatic-clerical determinants, or the traditional, pre-modern religious/clerical imitation and the a priority of the religious will of the individual in the religious act.
Schleiermacher in his Philosophy of Romantic Religion outlines triple approach towards the subjective religious act, which according to Romantic Religion is of a prior nature: namely, the essence of religion according to Schleiermacher is based on the triple, universal scheme of the observed on (das Angeschaute), observation (Anschauen) and the observer, which means that these ones re interconnected – „initial and unconstrained action” („ein ursprüngliches und unabhängiges Handeln“).  Therefore in the anthropological essence of the observing subject the spiritual ability of observation, which is the pre-requisite of the interrelation between the observing subject and the observed object (in this case universal), because the ability of observation („the desire of observation“/„die Begierde das Unendliche anzuschauen“) serves as a basis of the connection between the observer and the observed one, which according to Schleiermacher is of  priori nature (“initial and unconditional action”); the observed one (in this case universal, transcendental) is both felt (Gefühl) and observed (Anschauen) in the soul of the observer, who is characterized by Schleiermacher’s ‘‘the desire of observation“.
Thus, according to Schleiermacher the anthropological essence of the subject is initially of religious nature, because a prior the aspiration towards connecting with the universe/transcendent can be found there, which the subject shows afterwards by the means of observation (Anschauen) and feeling (Gefühl), after which a “living” (“lebendig“) religious process starts, and a true religion emerges.
Thus, the article declines and criticises the Spinozist understanding of Schleiermacher’s Religious Philosophy, as a principally wrong approach towards Schleiermacher’s Religious Philosophy, because the main accent in the religious act based on Schleiermacher’s Religious Philosophy is paid towards the individual religious will. Also the observer in the religious perception of the subject is not God, as in the Spinozist Pantheist understanding, but is the emanation space of God as a divine transcendental.  Therefore, nature in the religious understanding of the human is a meditative instance (Schleiermacher’s Mittler), i.e. the space of divine emanation, with whose direct contact religion emerges and connection with transcendentalism.
Nowadays in the conditions of secular environment important is the modern understating of Religion according to Schleiermacher (accordingly Romantic), which will enable modern humans to discover God in himself again, the idea of God, Religion, Sacral consciousness, which will make him again Homo Religious. As for the institutional-cleric representatives the understating of religion according to Schleiermacher (accordingly Romantic) will give them freedom of religious consciousness, which will serve as a basis to find individual and direct connection with God, and they will not think according to the dogmas established by the Church.
Associated Professor Konstintine Bregadze
Ivane Javakhishvili Tbilisi State University, Faculty of Humanities, Department of German Philology
გამოქვეყნდა წიგნში:
კონსტანტინე ბრეგაძე. გერმანული რომანტიზმი. ჰერმენევტიკული ცდანი. თბ., „მერიდიანი“, თბ., 2012, გვ. 190-206.
Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s