თინიკაშვილი, დავით – ეკლესია და სახელმწიფო: ქართული სურვილები

წინამდებარე სტატიის მიზანია სახელმწიფოსა და ეკლესიას შორის „მართებული” ურთიერთობის შესახებ ქართულ რეალობაში არსებული შეხედულებებისა და განწყობების გამოვლენა და მათი შეფასება ლიბერალურ-დემოკრატიული ღირებულებების პოზიციიდან.
ქვემოთ გადმოცემული მოსაზრებანი არა მხოლოდ საზოგადოების რიგით წევრებშია გავრცელებული, არამედ აკადემიურ წრეების წარმომადგენლებშიც საკმაოდ მყარადაა ფესვგადგმული. ქვემოთ წარმოგიდგენთ სხვადასხვა უმაღლესი სასწავლებლისა თუ სამეცნიერო დაწესებულების იმ წარმომადგენლების შეხედულებებს, რომლებსაც ამ საკითხზე საჯაროდ აქვთ გამოთქმული საკუთარი პოზიცია. ხოლო მათზე, რასაკვირველია, არაფერს ვამბობთ, რომლებიც უფრო რადიკალურად გამოხატავენ ანალოგიურ აზრებს, ასე ვთქვათ, „დერეფნებში”. ასევე სტატიის ბოლოს ვახსენებთ ერთ-ერთი ქართული პოლიტიკური პარტიის მიერ გამოთქმულ საკმაოდ ხმამაღალ, მაგრამ ბუნდოვან ინიციატივას ამავე საკითხზე.
რაში სჭირდება ეკლესიას საერო ძალაუფლება?
დასაწყისისთვის მოკლედ აღვნიშნავთ, რომ თანამედროვე ცივილიზებულ დასავლეთში არსებობს სამი მოდელი სახელმწიფოსა და ეკლესიას შორის ურთიერთობისა. 1. სეპარაცია, ანუ სახელმწიფოსა და ეკლესიის სრული გამიჯვნა (აშშ, საფრანგეთი, ჰოლანდია); 2. სახელმწიფოსა და ეკლესიას შორის შეთანხმების მოდელი (ესპანეთი, იტალია); 3. „სახელმწიფო ეკლესიის” მოდელი (საბერძნეთი, ინგლისი, სკანდინავიის ქვეყნების ნაწილი).
ისტორიულად, ბიზანტიისა და შემდგომ რუსეთის იმპერიებში, ეკლესიასა და სახელმწიფოს შორის საკმაოდ მჭიდრო ურთიერთობა არსებობდა. ხშირად თავად იმპერატორები გვევლინებოდნენ ეკლესიის რეალურ მმართველებად (ე.წ. ცეზაროპაპიზმი). ისტორიკოსებისთვის კარგად არის ცნობილი, თუ როგორი სავალალო შედეგები ჰქონდა ამგვარ წყობას, უპირველესად, თავად ეკლესიისთვის, მიუხედავად საპირისპირო მოლოდინებისა.
ჩვენი საზოგადოების უმეტესი ნაწილისთვის გაუგებარია, თუ რატომ უნდა ჰქონდეს სხვადასხვა მიზნები ეკლესიას და სახელმწიფოს, რატომ არ შეიძლება ცალსახად პოზიტიურად განვიხილოთ მათი უკიდურესი სიახლოვე. მაგ., ივანე ჯავახიშვილის სახელმწიფო უნივერსიტეტის პროფესორი, ქ-ნი ქეთევან პავლიაშვილი სრული სერიოზულობით ამტკიცებს, რომ “ეკლესია სახელმწიფო იდეოლოგიის გამტარებელია მოსახლეობაში, სახელმწიფო კი მისი დამცველი და ერთიანობისთვის მებრძოლი” [1].
მხოლოდ ამ ერთ წინადადებაში გაუგებარია რამდენიმე საკითხი:
(1)   რას ნიშნავს გამოთქმა “სახელმწიფო იდეოლოგია” და როგორი უნდა იყოს ამ იდეოლოგიის შინაარსი? რატომ უნდა იყოს სახელმწიფოს იდეოლოგია მხოლოდ ერთი, დომინანტური ეკლესიისთვის სასარგებლო, სხვა ეკლესიებისთვის კი არახელსაყრელი? როგორც ჩანს, ავტორს კარგად არ აქვს გაცნობიერებული სეკულარული სახელმწიფოს არსი, კერძოდ, ის, რომ იგი აუცილებლად აკონფესიური, ნეიტრალური და პლურალისტული უნდა იყოს. “აკონფესიური” არ ნიშნავს “ათეისტურს”, რადგან ათეისტური სახელმწიფო თავისი შინაარსითა და გამოხატულების ფორმით სრულიად კონფესიური სახელმწიფოა, რადგან აღიარებს და ოფიციალურ სტატუსს ანიჭებს მხოლოდ ერთ იდეოლოგიას.
(2)   როგორ უნდა “გაატაროს” ეკლესიამ სახელმწიფო იდეოლოგია მოსახლეობაში? ან მისაღებია თუ არა ასეთი სახის თანამშრომლობა ეკლესიასა და სახელმწიფოს შორის თანამედროვე პირობებში?
(3)   რას ნიშნავს ეკლესიის “დაცვა” და მისი “ერთიანობისთვის” ბრძოლა? რისგან და როგორ უნდა იქნეს დაცული ეკლესია სახელმწიფოს მიერ? ან სახელმწიფოს მიერ ეკლესიის ერთიანობის დაცვაში რა იგულისხმება? უნდა მიმართოს თუ არა თანამედროვე საერო ხელისუფლებამ ბიზანტიურ პრაქტიკას, როდესაც იმპერატორები რეპრესიებს მიმართავდნენ სხვადასხვა სახის ერეტიკოსების (არიანელები, მონოფიზიტები) წინააღმდეგ მათი ეკლესიაში დაბრუნების, უფრო მეტად კი, საეკლესიო განხეთქილების თავიდან აცილების მიზნით? შუა საუკუნეებში საეკლესიო განხეთქილება იმპერიის მთლიანობის დარღვევას ნიშნავდა. საგანგაშო ის არის, რომ ეკლესიის მიერ სახელმწიფოს ძალაუფლების საკუთარი მიზნებისთვის გამოყენების შემთხვევები საქართველოს უახლეს ისტორიაშიც იძებნება: მაგ., 1997 წელს საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიაში (სმე) მომხდარი საეკლესიო განხეთქილება, როდესაც საპატრიარქომ ურჩი სამღვდელოება სახელმწიფო ძალის – პოლიციის დახმარებით გამოყარა საკუთარი ეკლესია-მონასტრებიდან. ყოფილა აგრეთვე შემთხვევებიც, როდესაც ამა თუ იმ ჩინოვნიკის სმე-სადმი განსაკუთრებული კდემამოსილების გამო  ქვეყნის საზღვარზე შეუჩერებიათ და შემდგომ გაუნადგურებიათ არამართმადიდებლური ქრისტიანული ეკლესიების კუთვნილი ლიტერატურა და სხვა რელიგიური დანიშნულების ნივთები. ალბათ, სწორედ ამას გულისხმობს პატივცემული პროფესორი იმპლიციტურად ეკლესიის ერთიანობის დაცვაში სახელმწიფოს მიერ.
ამ თემაზე უფრო კონკრეტულად მსჯელობს სოხუმის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ასოცირებული პროფესორი, დაზმირ ჯოჯუა: “ეროვნულ-სახელმწიფოებრივი ფასეულობების სისტემური დაცვის გარანტიას საქართველო მხოლოდ შიდაკულტურული ველიდან (სექტანტური სექტორის) გამოთიშვით და ინტელექტუალურად და იდეოლოგიურად კანონგარეშე მდგომარეობაში დატოვებით მიიღებს” [2]. მსგავს რეცეპტს იძლევა ასევე თამარ ბარბაქაძეც: “მართლმადიდებელ ეკლესიას სჭირდება სახელმწიფოს მხარდაჭერა, სხვანაირად ის ვერ გაუძლებს პლურალიზმის გარემოში სხვა კონფესიების გავლენის ზრდას” [3].
თუ ქვეყანას ლიბერალურ-დემოკრატიული გარემოს შექმნა აქვს გადაწყვეტილი, სადაც გარანტირებული იქნება ელემენტარული უსაფრთხოება და პატივისცემა სარწმუნოებრივი თუ სხვა სახის მსოფლმხედველობით განსხვავებული მოქალაქეებისა, მაშინ, რბილად რომ ვთქვათ, უცნაურად ჟღერს მსგავსი ტიპის მოთხოვნები (“გამოთიშვა”, “დათრგუნვა”). თუ ამ ღირებულებებზე ორიენტირება არ სურს მოცემულ საზოგადოებას, მაშინ არც საკუთარი უფლებების დაცვას უნდა ვითხოვდეთ სხვებისგან, უპირველესად კი, სახელმწიფოსგან.
ეკლესია თავისი ამოცანების შესრულებისთვის არ უნდა ითხოვდეს საერო ძალაუფლებას. ამგვარი მოთხოვნის საფუძველი, არც მეტი, არც ნაკლები, რწმენის სისუსტეა. ამ საკითხზე ბრწყინვალედ მსჯელობს მაგ., ჩემი უფროსი კოლეგა, ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის ემერიტუს პროფესორი ზურაბ კიკნაძე: “თუ რაიმე შეარყევს ეკლესიას, შეარყევს არა დევნილება, რომელიც მისი თანამდევია ამ წუთისოფელში, არა ჭირი, რაზეც ქრისტე ეუბნებოდა მოციქულებს, არა მსოფლიოში გავრცელებული “სექტები” და კონფესიები, არამედ ისევ და ისევ ურწმუნოება თავის სულიერ ძალაში, ამ ჭირის წინაშე თავის “გადასარჩენად” სახელმწიფო სტრუქტურებზე ჩაბღაუჭება, რითაც ის ნამდვილად შეიცვლის ბუნებას და მდევნელად მოევლინება სოფელს. აი, მაშინ ძლევენ მას “ბჭენი ჯოჯოხეთისანი”, რადგან მას, გარეშე ძალის მოიმედეს, დატოვებს სულიწმინდა და ის შეუმჩნევლად უმადლო მიწიერ დაწესებულებად გადაიქცევა” [4].
რაც შეეხება ე. წ. სექტებს, რომელთა “გამოთიშვასაც” ასე გამალებულად ესწრაფვის ქართული საზოგადოების უმეტესი ნაწილი, ისინი რეალურად არავითარ საფრთხეს არ წარმოადგენს არც სმე-სთვის და არც სახელმწიფოსთვის [5].
შერჩევითი მიდგომა “ევროპული პრაქტიკისადმი”
ყოფილი ფსიქოლოგიის ინსტიტუტის მეცნიერ-თანამშრომელი, გიორგი ყიფიანი სმე-სთვის სახელმწიფო სტატუსის მინიჭების დასაბუთებისას უმთავრესად ევროპის ზოგიერთ ქვეყანაზე აპელირებს: “…მოწინავე დასავლურ სიბრძნედ გია ნოდია მხოლოდ ლიბერალიზმს თვლის და ეკლესიისთვის სახელმწიფო სტატუსის მინიჭებაში საფრთხეს ხედავს, მაშინ, როდესაც ეკლესიას საბერძნეთსა და ინგლისში პრივილეგირებული სტატუსი აქვს, დანიასა და ნორვეგიაში კი ეკლესიები ოფიციალური სახელმწიფო სტატუსის მქონეა”[6]. ავტორის აზრით, “მართლმადიდებლობით ნასაზრდოები ქართული ტრადიციული ყოფა ქმნის იმ ძირითად იდეოლოგიურ საფუძველს, რომლის გათვალისწინებით უნდა დაიგეგმოს ეკონომიკური და პოლიტიკური (?! დ.თ.) ინოვაციები”.
მკაფიო დიფერენცირება უნდა მოვახდინოთ საბერძნეთსა და სკანდინავიის ქვეყნებს შორის, კერძოდ, შემდეგი ასპექტებით:
რელიგიის თავისუფლების მხრივ: ბრიტანეთისა და სკანდინავიის ქვეყნების მდგომარეობა კარდინალურად განსხვავდება საბერძნეთში არსებული ვითარებისგან. ღრმა წიაღსვლებს რომ არ მივმართოთ, ამ მხრივ ტიპური (და არა გამონაკლისური) მაგალითია რელიგიური უმცირესობის წარმომადგენლის, კოკინაკისის ცნობილი სასამართლო საქმე. იგი საბერძნეთის სხვადასხვა ინსტანციის სასამართლომ რამდენიმეჯერ დაადანაშაულა მართლმადიდებელ მორწმუნეთა რელიგიური უფლებების შელახვაში, თუმცა ევროპის სასამართლომ ბათილად ცნო ყველა ეს ბრალდება, როგორც არასაკმარისად დასაბუთებული.
ეკლესია-სახელმწიფოს ურთიერთობის მხრივ: დაფიქსირებულია საბერძნეთის ხელისუფლების მხრიდან საბერძნეთის მართლმადიდებელ ეკლესიაზე ზეწოლის ფაქტები.
შეიძლება ითქვას, რომ მსგავს შემთხვევებს არასოდეს ექნება ადგილი ბრიტანეთსა და სკანდინავიის ქვეყნებში – რელიგიის თავისუფლების ხარისხი ამ ქვეყნებში საკმაოდ მაღალია (თუმცა არა იდეალური, რასაკვირველია. ხარვეზები იქაც არის). მაგ., როგორც ცნობილია, ბრიტანეთის ხელისუფლებამ 1998 წელს ცნო და დააფინანსა მუსლიმური დაწყებითი სკოლები, 1999 წელს კი მუსლიმურ სასულიერო პირებს სამხედრო ნაწილების, ციხეებისა და საავადმყოფოების კარი გაუღო [7]. ამით სახელმწიფომ ისლამი გაუთანაბრა სხვა რელიგიებს (ქრისტიანობა, იუდაიზმი…).
ასევეა ნორვეგიაში, მაგ., სახელმწიფო თანაბრად აფინანსებს, როგორც სახელმწიფო ეკლესიას, ისე ქვეყანაში არსებულ დანარჩენ რელიგიურ უმცირესობებს [8]. რასაკვირველია, ინგლისში ანგლიკანურ ეკლესიას გარკვეული პრივილეგიები აქვს სხვა ეკლესიებთან შედარებით, მაგრამ ეს ისტორიის ინერციად უნდა იქნეს მიჩნეული და არა თანამედროვე სახელმწიფოს მოწყობის პრინციპად. ამას კარგად აცნობიერებენ უკვე აღნიშნულ ქვეყნებში: დღეს იმ ევროპულ ქვეყნებში, სადაც ეკლესიას სახელმწიფო სტატუსი აქვს, სრულიად სამართლიანად იმ დასკვნამდე მიდიან, რომ უმჯობესია ეკლესიის სახელმწიფოსგან გამოყოფა. ამგვარი ხედვა ზოგიერთ სკანდინავიურ ქვეყანაში ან უკვე რეალიზებულია (მაგ., 2000 წელს შვედეთის ევანგელურ-ლუთერანული ეკლესია გაემიჯნა სახელმწიფოს), ან დაწყებულია ეს პროცესი (მაგ., ნორვეგიის ევანგელურ-ლუთერანული ეკლესიაც უკვე სახელმწიფოსგან გამოყოფის საკითხს სვამს [9]. რაც შეეხება ბრიტანეთს: 2002 წელს კენტერბერიის მთავარეპისკოპოსმა როუენ უილიამსმა ინგლისის ეკლესიის სახელმწიფოსგან გამოყოფა მოითხოვა და ამაზე დებატები იქ დღემდე მიმდინარეობს. დიდი ბრიტანეთის სხვა ნაწილებში, – უელსსა და ჩრდილოეთ ირლანდიაში, – სახელმწიფო ეკლესიები კარგა ხანია აღარ არსებობს (უელსის ეკლესია ჯერ კიდევ 1920 წელს გაემიჯნა სახელმწიფოს).
ასე რომ, სანამ ევროპულ მაგალითებს მოვუხმობთ, მანამდე გასარკვევია, თუ რამდენად არის ეკლესიისთვის სახელმწიფო სტატუსის ქონა თანამედროვე ზოგადევროპული პრაქტიკა. ამასთან გაუგებარია რატომ ირჩევენ ხოლმე, როგორც წესი, „სახელმწიფო ეკლესიის” (established church) მქონე ისეთ ევროპულ ქვეყნებს (მაგ., საბერძნეთი, ინგლისი), სადაც რელიგიური თანასწორობა ან სავალალო მდგომარეობაშია ან არადამაკმაყოფილებელი და არა ისეთ ქვეყნებს (მაგ., ნორვეგია), რომლებიც, ამ მხრივ, მისაბაძი მაგალითი უნდა იყოს, თუკი მაინცდამაინც გვინდა სახელმწიფოსა და ეკლესიის ერთმანეთთან დაკავშირება?
რატომ გვეშინია “სეპარაციის”?
გულისხმობს თუ არა სეპარაციის მოდელი სახელმწიფოს მტრულ დამოკიდებულებას რელიგიისადმი? თავისუფლად შეიძლება ითქვას, რომ არა. როგორც წესი, “სეპარაციული” და სეკულარული სახელმწიფოები, სხვადასხვა სახის (პირდაპირ თუ ირიბ) ფინანსურ დახმარებასაც კი უწევენ რელიგიურ ასოციაციებსა და ორგანიზაციებს. ამ დახმარებას განეკუთვნება, მაგ., საგადასახადო შეღავათები (მაგრამ არა სრული განთავისუფლება და ისიც მხოლოდ ერთი კონკრეტული ეკლესიისა, როგორც ეს საქართველოში გვაქვს). მაგალითად, საფრანგეთში მთავრობა გამოყოფს შესაბამის თანხებს 1905 წლამდე აშენებული საკულტო ნაგებობების რესტავრაციისთვის, იმ მოტივით, რომ ისინი მნიშვნელოვან ფასეულობას წარმოადგენენ საფრანგეთისთვის, როგორც კულტურის ძეგლები. ასევე საფრანგეთის სახელმწიფოსგან კერძო სკოლებიც იღებენ დახმარებას (თუკი ეს სკოლები სხვადასხვა აღმსარებლობას ასწავლიან მოსწავლეებს). აშშ-ს მთავრობა კი ასეთ სკოლებზე სხვადასხვა სახელმწიფო ვაუჩერული პროგრამების საშუალებით სუბსიდიებს გასცემს.
გარდა ამისა, სეკულარულ სახელმწიფოებში რელიგიურ თავისუფლებასთან დაკავშირებული კანონმდებლობა სახელმწიფოს არა მხოლოდ ნებას რთავს, არამედ ავალდებულებს კიდეც რელიგიური ჯგუფების საქმიანობის ხელშეწყობას. სახელმწიფოს კონტროლის ქვეშ მყოფ სტრუქტურებში – სამხედრო პირთა, პატიმართა და პაციენტთა რელიგიურ უფლებებს სახელმწიფო იცავს, რელიგიური თაყვანისცემისა და სწავლა-დარიგების მიღების შესაძლებლობის მიცემით. ისეთი მკაცრი “სეპარაციული სისტემის” მქონე ქვეყნებში, როგორიცაა აშშ და საფრანგეთი, ჯარში, ციხეებსა და საავადმყოფოებში მოქმედი სასულიერო პირები სახელმწიფოსგან იღებენ კომპენსაციას, თუმცა ერთი პირობით: ასეთ პროგრამაში ყველა კონფესიის სასულიერო პირი უნდა იყოს ჩართული.
სახელმწიფო მოწყობის სეპარაციული სისტემა საშუალებას აძლევს რელიგიურ უმცირესობებს სრულფასოვანი მონაწილეობა მიიღონ საზოგადოებრივ ცხოვრებაში. ამის საშუალება კი, ცალსახად შეიძლება ითქვას, რომ ჩვენმა საზოგადოებამ ჯერ კიდევ ვერ უზრუნველყო. მაგ., საქართველოს ევანგელურ-ბაპტისტური ეკლესიის მთავარეპისკოპოსი მალხაზ სონღულაშვილი, შეიძლება ითქვას, რომ ამ თვალსაზრისით საქართველოს ყველა რელიგიური უმცირესობის პოზიციას გამოხატავს: ,,[რელიგიური უმცირესობებისადმი] დამოკიდებულება ასეთია – ჩვენ ყველაფერი გავაკეთეთ იმისთვის, რომ თქვენთვის თავში აღარ ერტყათ, იყავით მშვიდად და ცხვირი აღარ გამოყოთ ამ გეტოდან. მონაწილეობა საზოგადოებრივ ცხოვრებაში რელიგიური უმცირესობებისთვის ფაქტობრივად შეუძლებელია” [10].
სახელმწიფოს ამგვარი მოწყობა საშუალებას იძლევა, სხვადასხვა სახის უმცირესობები დაცულნი იყვნენ ყოველგვარი დისკრიმინაციისგან. სეპარაცია თავად დომინანტი ეკლესიის ინტერესებშიც უნდა შედიოდეს, რადგან სახელმწიფოსთან მჭიდრო ურთიერთობას ეკლესიისთვის საკმაოდ უარყოფითი, კერძოდ შემდეგი შედეგები შეიძლება ჰქონდეს: 1) სახელმწიფოზე დამოკიდებულება, რაც ხელს უშლის ეკლესიის თავისუფლების ხარისხს სხვადასხვა სფეროში საკუთარი აქტივობების განხორციელებისას; 2) ეკლესიის მისიის დამახინჯება, რადგან პრიორიტეტების განაწილებისას ეკლესია დამოკიდებულია იმაზე, დააფინანსებს თუ არა სახელმწიფო შეთავაზებულ პროექტებს; 3) მკაცრი რეგულაცია: რაც უფრო მეტად ეხმარება სახელმწიფო ეკლესიას, მით მეტად აკონტროლებს პირველი მეორის საქმიანობას (ამ მხრივ, აგრეთვე მტკივნეული პრობლემაა სახელმწიფოს ირიბი ან პირდაპირი ჩარევა მაღალ საეკლესიო თანამდებობებზე სასურველი კანდიდატების დანიშვნის მიზნით); 4) რესურსების უსარგებლო ხარჯვა: ეკლესიის იერარქები უფრო მეტ დროსა და ენერგიას სახელმწიფო მანქანასთან ურთიერთობაზე ხარჯავენ, ვიდრე იმ აქტივობებზე, რისთვისაც ისინი არიან მოწოდებულნი; 5) სახელმწიფოს შეუძლია პოლიტიკური მიზნებისთვის გამოიყენოს ეკლესია.
ამ ფონზე ასევე უნდა აღინიშნოს ერთი უცნაური ინიციატივაც: ბოლო წლებია, რაც ქრისტიან-დემოკრატიული პარტია საკმაოდ ბუნდოვანი იდეით გამოდის, რომლის მიხედვითაც საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესია (სმე) არა სახელმწიფო, არამედ ოფიციალურ სახალხო რელიგიად უნდა გამოცხადდეს. თუმცა პარტიის ლიდერის, გიორგი თარგამაძის მხრიდან არასოდეს ყოფილა განმარტებული, კერძოდ რა იგულისხმება ამგვარ დეფინიციაში – “ოფიციალური-სახალხო ეკლესია”. ყველაზე საინტერესო კი ის არის, რომ ხსენებულ პარტიას თავად სმე-მ დაუწუნა ახალი იდეა. საპატრიარქომ თავის ვებ-გვერდზე გაავრცელა განცხადება, რომელშიც აღნიშნულია, რომ ქრისტიან-დემოკრატიული პარტიის ეს ინიციატივა ეკლესიისთვის მიუღებელია. [11]. არადა სწორედ საპატრიარქოსთვის თავის მოსაწონებლად წამოიწყეს აღნიშნული პროპაგანდა ჭეშმარიტმა მამულიშვილებმა – ქართველმა ქრისტიან-დემოკრატებმა.
შენიშვნები:
[1] ქ. პავლიაშვილი. ქრისტიანული მოძღვრება სახელმწიფოსა და ხელისუფლების შესახებ (საქართველოს მაგალითზე) // კულტურის, ისტორიისა და თეორიის საკითხები. კონფერენციის მასალები. თბ., 2000, გვ. 16
[2] დ. ჯოჯუა. გლობალიზაცია და ქრისტიანობა // მართლმადიდებლობა აფხაზეთში და ეროვნული თვითიდენტიფიკაციის საკითხები. მოხსენებათა კრებული. თბ., 2005, გვ. 252
[3] თ. ბარბაქაძე. სამოქალაქო საზოგადოება და ეკლესია // ჟურნ. “რელიგია” #10-11-12, 2002, გვ. 95
[4] ზ. კიკნაძე. ეკლესია და კანონი // ჟურნ. “თავისუფლება” #1, 2003, გვ. 42
[5] დ. თინიკაშვილი. ვის და რატომ ვებრძვით? ანუ რა ამოძრავებთ რელიგიურ მოშურნეებს? // ჟურნ. “სოლიდარობა” #2 (35), 2010
[6] გ. ყიფიანი. მართლმადიდებლობა “ახალ ინტელექტუალ-ლიბერალთა” სამიზნეში // რელიგია და საზოგადოება – რწმენა ჩვენს ცხოვრებაში. საერთაშორისო კონფერენცია. მოხსენებათა მოკლე შინაარსები. თბ., 2004, გვ. 124
[7] რ. გადბანი. სახელმწიფო და რელიგია ევროპაში // ჟურნ. “არჩევანი” #4, 2007, გვ. 34
[8] დ. თინიკაშვილი. ბუტაფორიული, გაუბედავი და იძულებითი გადაწყვეტილება რელიგიური თანასწორობისთვის // http://liberali.ge/statia/davit-tinikashvili/butapo
[9] გ. ბრაგანტინი. მოგზაურობა ოსლოში // ჟურნ. “საბა” #8, 2005
[10] იხ. კრებული „ჩარევა სასურველია: საჯარო დებატები ჰაინრიჰ ბიოლის ფონდში 2007-2008″. თბ., 2008, გვ. 156-7
[11] საქართველოს საპატრიარქოს განცხადება // http://www.patriarchate.ge/?action=news_show&mode=news&id=659

 

გამოქვეყნდა ჟურნალ „ლიბერალის“ ვებ-გვერდზე, 18 მარტი 2012
თავდაპირველი ლინკი: http://liberali.ge/statia/davit-tinikashvili/sakhel
მოგვიანებით შეცვლილი ლინკი (თუმცა ამჟამად კვლავ უმოქმედო): http://blogs.liberali.ge/ge/blog/1167/110160/
ამავე ავტორის სხვა სტატიები იხ. საერთო ლინკზე: http://liberali.ge/authors/view/1825/davit–tinikashvili
Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s