კიკნაძე, ზურაბ – ეკლესია და კანონი

დღეს, ახალი ტიპის სახელმწიფოს მშენებლობის, სამი ათასი წლის მანძილზე (თუ ეს ხანგრძლივობა რეალობას შეესატყვისება) განუცდელი სახელმწიფოებრიობის დაფუძნების პერიოდში, მეტისმეტად აქტუალური გახდა საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიისა და სახელმწიფოს ურთიერთობის პრობლემა. ეს ხდება საკანონმდებლო ბუმის პერიოდში, როცა მთელი ჩვენი კეთილდღეობა, ქვეყნის მომავალი კანონთა იმ ,,პაკეტებზეა” დამოკიდებული, რომლებიც წინ უდევს პარლამენტს განსახილველად და დასამტკიცებლად. მართლაც, რომელ ქვეყანას გაუძლია კანონების გარეშე? ვლ. სოლოვიოვის თქმისა არ იყოს, სახელმწიფო თავისი კანონებით იმისთვის არის მოწოდებული, რომ ქვეყანა ჯოჯოხეთად არ იქცეს, სამოთხის დამყარება ამ ქვეყნად კი მას არ უნდა მოეთხოვოს. თუმცა, სამოთხეს ვერც ეკლესია ამყარებს წუთისოფლის საზღვრებში, მაგრამ ის ამზადებს ადამიანებს, უფრო სწორად, ადამიანთა სულებს მეორე მოსვლისთვის ღვთის სასუფევლის დასამკვიდრებლად, რომლის პროექცია ამქვეყნად ქრისტიანულ საწყისებზე დამყარებული ცხოვრებაა, მაინც არასრულყოფილი, ხარვეზიანი, ცოდვილი, ტანჯული, მაგრამ გასაძლები, გადასატანი, როგორც მოუწოდებს, ამხნევებს მაცხოვარი:
,,სოფელსა ამას ჭირი გაქვს, არამედ ნუ გეშინინ, რამეთუ მე მიძლევიეს სოფელსა” (იოან. 16:33).
ამ ძლევაში ყოველგვარი კანონი უძლურია. ძლევა შინაგანი აქტია და ის არავითარ კანონმდებლობას არ ექვემდებარება. ასე იყო წარსულში დაასე უნდა იყოს დღეს, თუ კი გვსურს, ჭეშმარიტ მართლმადიდებლურ პოზიციებზე დავრჩეთ, სადაც უპირატესად მადლშია სასოება და არა სამართალში (კათოლიკური სამყაროსგან განსხვავებით). საკანონმდებლო ციებ-ცხელებამ, რომლითაც ატანილია პარლამენტი (და ეს ბუნებრივია საკანონმდებლო ორგანოსთვის), საეკლესიო წრეებშიც შეაღწია, რაც სეკულარიზაციის აშკარა, არცთუ სასიამოვნო ნიშანია. ფიქრობენ, რომ კანონმდებლობა აუცილებელია საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის ავტორიტეტისა და პოზიციების განსამტკიცებლად. ისინი ფიქრობენ, რომ უნდა აღდგეს ეკლესიის სახელმწიფო სტატუსი, ანუ მართლმადიდებლობა უნდა გამოცხადდეს სახელმწიფო რელიგიად. და ეს მისი სტატუსი კონსტიტუციით უნდა განმტკიცდეს. მათი ფიქრით, ეკლესიის წინაშე მდგარი სიძნელეების დასაძლევად ეს აქტი აუცილებელია: სახელმწიფო სტატუსი მას გაუხსნის გზას ქვეყნის ფართო მასებისაკენ ან, პირუკუ, მასებს გაუხსნის გზას ეკლესიისკენ. მათ შეიძლება დაიმოწმონ კონსტანტინე დიდის ხანა, როცა საფუძველი ჩაეყარა სახელმწიფოსა და ეკლესიის ურთიერთკავშირს. მართლაც, სწორედ გაქრისტიანებული იმპერატორის ავტორიტეტით და ძალაუფლებით იყო, რომ ნიკეის კრებაზე მარცხი განიცადა არიანულმა მწვალებლობამ, რომელიც შიგნიდან ღრღნიდა ეკლესიას. და შემდეგაც, მომდევნო კრებებზე, იმპერატორთა მხარდაჭერამ უზრუნველყო დოგმატების სიმრთელე და საყოველთაობა მთელი იმპერიის ფარგლებში და მის გარეთარსებულ ეკლესიებში. შეიქმნა მსოფლიოში პირველი და ერთადერთი მართლმადიდებელი სახელმწიფო, სადაც ეროვნება აღმსარებლობამ შეცვალა. სახელმწიფომ თავისი მფარველობის ქვეშ მოაქცია ეკლესია, მან იკისრა მისი მთლიანობის დაცვა. ცნობილია, რომ მწვალებლობათა დათრგუნვა იმპერატორის ხელით ხდებოდა, თუმცა, ისიც კარგად არის ცნობილი, რომ ხშირად იმპერატორი თავად მოვლენია ეკლესიას მწვალებლობის მეურვედ. საკმარისია გავიხსენოთ თავად კონსტანტინე დიდი, რომელმაც ჯერ მხარი დაუჭირა მართლმადიდებლობას, ნიკეის კრების შემდეგ კი გადააყენა და ექსორია უყო მის მესვეურებს (ათანასე ალექსანდრიელს, ევსტათი ანტიოქიელს და სხვათა), დააბრუნა რა ეპარქიებში არიანელი ეპისკოპოსები და მღვდლები, და საბოლოოდ თავადაც არიანელის ხელით მოინათლა. ორივე შემთხვევაში იმპერატორი ეკლესიაში მშვიდობის დასამკვიდრებლად იღვწოდა: მისთვის განურჩეველი იყო – მართლმადიდებელი სარწმუნოების ნიშნით დამკვიდრდებოდა მშვიდობა თუ არიანული ცდომილების ნიშნით. იმპერატორების ხელში ხშირად საგარეო თუ საშინაო პოლიტიკას ეწირებოდა ეკლესიის ინტერესები. ეს არც არის გასაკვირი, რადგან ისინი, როგორც საერო ხელისუფალნი, პირველ რიგში, სახელმწიფოს ინტერესების დამცველნი იყვნენ. კონსტანტინეს მოქცევაც ხომ გარკვეულწილად ამ ინტერესმა განსაზღვრა. სახელმწიფო ყოველთვის ასეთი იყო და არის: ის ყველაფერს თავის ინტერესებს უმორჩილებს. დღეს, როდესაც სახელმწიფოს სათავეში დგას არა იმპერატორი, რომელიც ძველი რომაული ტრადიციით ღვთისმსახურიც იყო (უზენაესი პონტიფექსი), არამედ სახელმწიფოს მეთაური (პრეზიდენტი), რომლის ხელისუფლება სრულიად საპირისპირო წარმოშობისაა, კარდინალურად არის შეცვლილი ეკლესიისა და სახელმწიფოს ურთიერთდამოკიდებულება. შეცვლილია არა მხოლოდ ხელისუფლების ტიპი, არამედ საზოგადოების სტრუქტურა და თავად ადამიანი. და ეს ცვლილება ისევ და ისევ ქრისტიანული ეპოქის მონაპოვარია. თანამედროვე ტენდენცია, რომელიც ადამიანის ფუნდამენტურ უფლებათა გაცნობიერებაში მდგომარეობს, არა წარმართობიდან, არა ისლამიდან, არა ათეიზმიდან, არამედ ქრისტიანობიდან იღებს სათავეს. ვიკითხოთ, რა სიახლე მოიტანა ქრისტიანობამ? ბევრ სხვასთან ერთად ერთი მნიშვნელოვანი რამ: ადამიანის თავისუფალი არჩევანი აღმსარებლობის საკითხში. ამით განსხვავდება ძველი აღთქმის ხანა ახალი აღთქმის ხანისგან და ძველი აღთქმის ადამიანი ახალი აღთქმის ადამიანისგან, რომლის კონფესია ბიოლოგიური შობით განისაზღვრებოდა. ახალი აღთქმის ხანიდან კი რწმენა ადამიანის სინდისის საქმე გახდა და, მაშასადამე, სულიერი. პირველად მსოფლიო რელიგიების ისტორიაში ქრისტიანობამ მოხსნახორციელი და, თუნდაც, ეთნიური წარმოშობის ფაქტორი სარწმუნოების საკითხში, თუმცა, ჯერ კიდევ იერემია წინასწარმეტყველი ლაპარაკობდა ახალ აღთქმაზე, რომლის ძალითაც რჯული გულებში ჩაებეჭდებოდათ ადამიანებს (იერემ. 31:30-32). პავლე მოციქულის მთელი მოძღვრება ამ მომენტზეა აგებული. იგი ამოდის იოანე ნათლისმცემლის სიტყვებიდან ფარისევლებისადმი, რომლებიც იკვეხნიდნენ აბრაამისგან ხორციელ წარმოშობას:
,,და ნუ ჰგონებთ და იტყვით თავით თვისით: მამა გვივის ჩვენ აბრაჰამი. რამეთუ გეტყვი თქვენ, ვითარმედ შემძლებელ არს ღმერთი აღდგინებად ქვათა ამათგან შვილად აბრაჰამისა“ (მათ. 3:9).
თუ სისხლითა და ხორცით აბრაამიანი არ ხარ, მაგრამ აღიარებ მას რწმენის მამად, შეგიძლია თავისუფალი ნებით აირჩიო იგი შენს წინაპრად, რადგან ღმერთს ქვაც კი შეუძლია აქციოს აბრაამის შვილად. აქედან გამომდინარე, ქრისტიანობა თავისუფლების რელიგიაა არა მხოლოდ იმ აზრით, რომ რწმენა ათავისუფლებს ადამიანს (იხ. პავლე მოციქულის ეპისტოლეები, სადაც ძირითადად ამაზეა საუბარი), არამედ იმ აზრითაც, რომ ადამიანი, როგორც თავისუფალი არსება, თავად ირჩევს თავისუფალი ნებით აღმსარებლობას. ყოველნაირი იძულება ადამიანის ნებასა და სინდისზე, რა სასიკეთო მიზნითაც არ უნდა ხდებოდეს ეს, საფუძველშივე ეწინააღმდეგება ქრისტიანული რელიგიის სულს. წმ. იოანე ოქროპირი ამბობს, რომ ვერც ღმერთი, ვერც ეშმაკი იძულებით ვერ დაიყოლიებს ადამიანს სიკეთისკენ ან ბოროტებისკენ, თუ თავად მისმა თავისუფალმა ნებამ არ გადაწყვიტა, თუ თავად თავისი ნებით არ გადადგა ნაბიჯი ან სიკეთისკენ, ან ბოროტებისკენ. წმ. ეფრემ ასური წერს, რომ ადამიანის ნებაზე იძულება შეურაცხყოფაა ჯერ ღვთისა და მერე – ადამიანისა, რომელიც ღვთის ხატად არის გაჩენილი. ეს არის ქრისტიანული სარწმუნოების სიბრძნე, ეს იყო და არის მართლმადიდებელი ეკლესიის პრინციპი. ქრისტიანობის დასაბამშივე წარმოუდგენელი იყო იძულება – ადამიანი (იუდეველი თუ ელინი) თავისი ნებით უერთდებოდა ქრისტეს ეკლესიას და, ახლა, მით უფრო, გამორიცხულია იძულება. თავისუფლება არის ღვთაებრივი პრინციპის გამოხატულება, ღვთის ხატობა დადასტურება ადამიანში. ახალი აღთქმის ღმერთი თავისუფალი ადამიანების ღმერთია, არა ქვეყანათა, ხალხთა, თუნდაც ეროვნებათა, არამედ ადამიანთა,რომელთაც თავიანთი თავისუფალი ნება პიროვნულად თანაშეუწყვეს ღვთის აბსოლუტურ ნებას. მხოლოდ ისინი შეადგენენ ქრისტეს ეკლესიას. რწმენით არჩევითობა მკაფიოდ გამოჩნდა მოციქულთა მაგალითზე, რომლებმაც თავად აირჩიეს ქრისტე:
,,და ესმა მისი [იოანე ნათლისმცემლის] ორთა მათ მოწაფეთა, იტყოდა რაი ამას, და მისდევდა იესოს” (იოან. 1:37).
ძველ აღთქმაში ღმერთი ირჩევს ისრაელს მის მთლიანობაში და მოწოდებაც ასეთია: ,,ისმინე ისრაელო!“ (,,ისრაელო“, როგორც კრებულო), ახალში კი პიროვნებებს, რადგან ამიერიდან პიროვნება მომზადებულია რწმენით არჩევანისთვის. ღმერთს სურს მისი არჩევანი, ელოდება მისგან რწმენის თავისუფალ აქტს, რადგან თავისუფლება ქრისტიანული რწმენის განუშორებელი შინაარსია. იძულება ადამიანის ნებაზე თუნდაც მისი ხსნისათვის (შესაძლებელიც რომ იყოს ამგვარი გზით ხსნა) საფუძველშივე ეწინააღმდეგება ქრისტეს ეკლესიას, სადაც სულიწმიდა იღვწის და რომლის წევრი მხოლოდ და მხოლოდ თავისუფალი ადამიანი შეიძლება იყოს და არა დათრგუნული მონა. უნდა ითქვას, რომ ედემის ბაღის ,,სტრუქტურა“ დღესაც შენარჩუნებულია ამ წუთისოფელში. არსებობს ხე ცნობადისა თავის ტკბილ-მწარე ნაყოფით და დღესაც ეს ხე ცუდად არ ხარობს ადამიანთა მეოხებით. მაგრამ არსებობს ხე ცხოვრებისა – ქრისტესეკლესია. და კვლავ ადამიანის არჩევანზეა, საითკენ გადაიხრება მისი ნება, და დღემდე მიშვებულია ადამიანი.ღმერთი არ ერევა მის არჩევანში, რადგან ერთადერთი, რამაც შეიძლება შეზღუდოს ღვთის ყოვლისშემძლეობა, აბსოლუტურ ნებაში გამოხატული, ეს ისევ და ისევ ადამიანის თავისუფლებაა. წინააღმდეგ შემთხვევაში, ეს იქნებოდა ღვთის ხატის ხელყოფა ღვთის მიერვე და, საბოლოოდ, თავის თავის წინააღმდეგ წასვლა, რაც აბსურდია. ადამიანი კვლავ და კვლავ, როგორც იმ ხის წინ მდგარი ადამი და ევა, არჩევანის წინაშეა – ამ არჩევანს, თუნდაც ის დაღუპვას უქადდეს მას, ვერავითარი ძალა და კანონი ვერ წაართმევს, რადგან თავად ღმერთს არ წაურთმევია მისთვის თავისუფლება, რასაც ღმერთი ყოველ ადამიანში, თვით ავაზაკშიც აფასებს და თმენით ელის მისგან დამოუკიდებელ, თავისუფალ აქტს სიკეთისკენ. რა არის რწმენა? სამწუხაროდ, ადამიანები რწმენას, რომელიც თავისი ბუნებით შინაგანი ნებელობითი აქტია, არაფრით განარჩევენ იმგვარი აქტებისგან, რომლებიც ობიექტური გარემოებებით არის განპირობებულ-ნაკარნახევი. ჩვეულებრივ ასე მსჯელობენ: მორწმუნე ადამიანს მისი რწმენა უკრძალავს ამა თუ იმ ქმედებას, ზუსტად ისე, როგორც კანონი უკრძალავს მოქალაქეს რაიმე ქმედებას. მაგრამ არის განსხვავება სამოქალაქო კანონსა და რჯულის კანონს შორის. შორს რომ არ წავიდეთ, ერთი ფუნდამენტური განსხვავება ეს არის: სამოქალაქო კანონი გარედან განსაზღვრავს ადამიანის ქმედებას – ის მაიძულებელია. რჯულის კანონი შიგნიდან განსაზღვრავს ადამიანის ქმედებას – ის თავისუფალი მორჩილების ნაყოფია. თავად ეს ცნება – თავისუფალი მორჩილება – და ის, რაც მის უკან დგას, როდესაც ადამიანი ემორჩილება იმ კანონს, რომელიც მის ,,მეორე ბუნებად“ არის ქცეული, უცხო შეიქნა თანამედროვე ადამიანისთვის, იმისთვისაც კი, ვისაც მორწმუნედ მიაჩნია თავი. სხვადასხვა საზოგადოებები და დაჯგუფებები თუ პოლიტიკური პარტიები პარლამენტს სთავაზობენ მართლმადიდებლობის სახელმწიფო რელიგიად გამოცხადების პროექტებს, იძლევიან კიდეც ,,სახელმწიფო რელიგიის“ განმარტებას. მაგალითად: ეს ის რელიგიაა, ,,რომელსაც ერი კანონით მთავარ სარწმუნოებრივ მიმართულებად აღიარებს“ (,,თბილისი“, 19 ივლისი, 1997). ,,კანონით აღიარებს!“ თუ პროექტის ავტორები ფიქრობენ, რომ იმ ქვეყანაში, რომელიც წმიდა გადმოცემის თანახმად, ღვთისმშობლის წილხვედრილია, სადაც წმ. ანდრია პირველწოდებულმა მოციქულმა იქადაგა და, ბოლოს, სადაც ღვთისმშობლისავე შთაგონებით წმ. ნინომ აღასრულა თავისი სამისიონერო ღვაწლი, მართლმადიდებლობის გასაძლიერებლად უცილობლად საჭიროა სახელმწიფოს მიერ გამოცემული კანონი, ცუდად ყოფილა რწმენის საქმე. ,,ცუდად არს სარწმუნოება ეგე თქუენი“ (1კორ. 15:15). ამგვარი მოთხოვნის საფუძველი (უფრო სწორად: უსაფუძვლობა) რწმენის სისუსტეა ან, თუ არსებითად ვიტყვით, ეკლესიოლიგიური ერესი. მათ ამ გულშემატკივრობის დროს ავიწყდებათ, რომ ეკლესია, სადაც ან რა გარემოებაშიც არ უნდა არსებობდეს, ქრისტეს სხეულია, რომ ის სულიწმიდის მოფენით არის შექმნილი, და მას ვერავითარი გარეშე ძალა ვერ შეარყევს. ის შიგნიდან, საკუთარი უნივერსალური არსიდან ამოსვლით და მასზე დაყრდნობით განაგებს იერარქიას და მრევლს, და რაც უნდა მცირე იყოს იგი, მას აქვს თავისი მომავლის იმედი.
,,ნუ გეშინის მცირესა მაგას სამწყსოსა, რამეთუ სათნო-იყო მამამან თქვენმან ზეცათამან მოცემად თქვენდა სასუფეველი“ (ლ. 12:32).
მაცხოვარი ლაპარაკობს სამწყსოზე, რომელიც იძულებით, კანონის ძალით, არ შეყრილა ფარეხში. ოფიციალური სტატუსი არის პირდაპირი გზა ეკლესიის ინტეგრაციისა სახელმწიფოსთან, რაც საბოლოოდ ეკლესიას სახელმწიფოს ერთ-ერთ დეპარტამენტად, მის ორგანოდ, გადააქცევს. ჩვენ ვიცით, რა მოიტანა ეკლესიის თანდათანობითმა გასახელმწიფოებრივობამ რუსეთის ,,მართლმადიდებელ იმპერიაში“, როგორ დააკნინა ეკლესიის ავტორიტეტი, როცა ჭეშმარიტი ქრისტიანული სულიერებისა და ცხოვრების დანერგვა სანახევროდ სახელმწიფო ხელისუფლების ორგანოებმა იკისრეს. თუ რა შედეგი გამოიღო რწმენის დანერგვამ და კონტროლმა იძულებითი და დამაშინებელი მეთოდებით, ყველასათვის ცნობილია – ჩვენ თითქმისმომსწრენი ვართ ამისა. მებრძოლი ათეიზმი საბჭოთა წყობილების დროს არ წარმოშობილა, საბჭოთა წყობილებამ მხოლოდ მოიმკო ნათესი. ისმის მოთხოვნა, რომ სახელმწიფომ უნდა აღკვეთოს სექტების საქმიანობა. ცხადია, ყოველი საქმიანობა, თუ ის ანტისახელმწიფოებრივი და ანტიზნეობრივია, უნდა აღიკვეთოს და ეს სახელმწიფოს მოვალეობაა. მაგრამ თუ ეკლესია თავისი პოზიციების განსამტკიცებლად მიმართავს სახელმწიფო ძალოვან სტრუქტურებს, ამით ის არა მხოლოდ აკნინებს საკუთარ შესაძლებლობებს, არამედ უპირისპირდება საკუთარ თავს. ოდიოზურია მოთხოვნა, რომელიც გაისმა უნივერსიტეტის დარბაზში (1997 წლის 26 მარტს) და დოკუმენტურადაც დაფიქსირდა, რომ ,,საქართველოს სახელმწიფო უშიშროების კონცეფციას საფუძვლად დაედოს მართლმადიდებლობა“. რუსეთის ეკლესია სწორედ ამ კონცეფციამდე მივიდა სინოდალურ ხანაში, ხოლო რა მოხდა ამ ხანის დასასრულს, ყველასთვის ცნობილია. მცირე ექსკურსი მართლმადიდებლობის ისტორიაში. რამდენადაც სასარგებლო იყო კონსტანტინე დიდის ედიქტი ქრისტიანული ეკლესიის გათავისუფლებისა და სრულუფლებიანად გამოცხადების შესახებ, იმდენად დამაზარალებელი აღმოჩნდა თავად ეკლესიისთვის. თუ ადრე ქრისტიანობის სახელმწიფო სარწმუნოებად გამოცხადებამდე ქრისტეს აღიარება სიცოცხლისთვის არცთუ უხიფათო იყო და ეკლესიაში მხოლოდ საუკეთესონი – ჭეშმარიტი რწმენით სავსე და მისთვის თავგანწირული ადამიანები მიდიოდნენ, პრივილეგირებული სტატუსის პირობებში მასები მიაწყდნენ ეკლესიას არა რწმენით, არამედ ანგარებით. ოფიციალურმა სტატუსმა, განსაკუთრებით მაშინ, როცა იუსტინიანეს დროს წარმართობა კანონით აიკრძალა და ქრისტიანობის აღიარება სავალდებულო შეიქნა, გზა გაუხსნა ანგარებიან კარიერას – ამას გვემოწმება ბიზანტიის მთელი ისტორია, და არაფერი უშლის ხელს იმას, რომ ჩვენს პირობებში, სადაც მონოპარტიულმა კარიერიზმმა წარუშლელი კვალი დატოვა ადამიანთა ცნობიერებაში, იგივე განმეორდეს.
როგორც თავის დროზე ქრისტიანობის მოჩვენებით და ფარისევლურად აღმსარებელთა ახალი, მანამდე წარმოუდგენელი ტიპი გაჩნდა, ასევე უნდა ველოდოთ ჩვენშიც. საამისო ნიადაგი საკმაოდ პოხიერია. არც სახელმწიფო, არც საზოგადოება, არც ეკლესიის მესვეურნი არ არიან მომზადებული ეკლესიის პრივილეგირებული სტატუსის მისაღებად. სახელმწოფოს შეუვალი პრინციპი იყო და იქნება: do, ut des (,,გაძლევ, რათა მომცე”). ამ გაცემის სანაცვლოდ ეკლესია სახელმწიფოს სრული უფლება ექნება ეკლესია ჩააყენოს სახელმწიფო სამსახურში, აქციოს იგი, როგორც ეს სკანდინავიის ქვეყნებში მოხდა, სახელმწიფო სტრუქტურად, რომლის კანონებსაც ამ ქვეყნების პარლამენტები (რიგსდაგი, სტორტინგი თუ ფოლკეტინგი) ადგენენ. ეკლესიის გასახელმწიფოებრივობა თუ გაეროვნულება (სეკულარიზაცია), რაც ეკლესიის სახელწოდებაშიც მჟღავნდება (,,შვედური ეკლესია“, ,,დანიური სახალხო ეკლესია“, ,,ისლანდიური სახალხო ეკლესია“) ამ ქვეყნებში პროტესტანტიზმის შედეგია და თავისი სეკულარულ-გაეროვნულებული ხასიათით ძალზე დაშორებულია ჭეშმარიტი ეკლესიის იდეალებს. დღეს ამ ქვეყნების ეკლესიები ცდილობენ, მოიშორონ სახელმწიფო სტატუსი, როგორც უღელი. ჩვენში კი მართლმადიდებლობის გულშემატკივარნი მოითხოვენ სახელმწიფომ კონსტიტუციურად დაუდგინოს სტატუსი ეკლესიას, ანუ სახელმწიფომ ეკლესიას მისცეს კანონი, გააეროვნულოს უნივერსალური (,,კათოლიკე და სამოციქულო“) ეკლესია, როგორც საოპერო თეატრი ან საფეხბურთო სტადიონი. ამ ერთ აქტს, რომელიც პანაცეად წარმოუდგენიათ მის მოსურნეთ, ეკლესიის დამანგრეველი ორი ,,ერესი“ მოჰყვება: სეკულარიზაცია და ფილეტიზაცია. ნ. ბერდიაევი წერდა (ამ სიტყვებს ხელს მოაწერდა წარსულის ყველა ეკლესიის მამა და დღესაც ვერავინ უარყოფს მათ), რომ ღმერთი არასოდეს აჩენს თავს მდიდრად ამ წუთისოფელში, არამედ მხოლოდ ღარიბად; ღმერთი არ ცხადდება, როგორც ძალა ამა სოფლისა, არამედ ყოველთვის როგორც ჯვარცმული სიმართლე… ღმერთი არის ძალა და არა ძალაუფლება. ძალაუფლება ადამიანურია, არა ღვთიური. ძალაუფლება ეკუთვნის არა სულიერ ცხოვრებას, არამედ ადამიანთა შორის სოციალურ ურთიერთობას… სულიერი ძალა არის თავისუფლება და ის არ საჭიროებს ამა სოფლის ძალებს… როდესაც ეკლესიას სურდა მოეხვეჭა ძალაუფლება ამ წუთისოფელში, ის იყენებდა ძალადობის იარაღს, რომელიც სახელმწიფოსგან იყო ნასესხები… მაგრამ ეკლესია არ შეიძლება ებრძოდეს ბოროტებას ძალისმიერი გზით. როგორც ა. კარტაშევი წერს, ,,ეკლესია ებრძვის ბოროტებას მხოლოდ აღმსარებლობით და დევნილების დათმენით…“
იყო ასეთი ეპოქები, როცა ეკლესია სახელმწიფოსგან სესხულობდა იარაღს და რას ეკუთვნის ასეთი ეპოქა – ეკლესიის ისტორიას თუ სახელმწიფოს ისტორიას? თუ ეკლესიის ისტორიას – რამდენად კეთილისმყოფელი იყო მისთვის ეს ეპოქა? წმიდა წერილი არსად არ ლაპარაკობს სახელმწიფოსა და ეკლესიის ინტეგრაციაზე. ახალი აღთქმის თანახმად, ყოველი ხელისუფლება ღვთისგან არის, მაგრამ ეს არ ნიშნავს იმას, რომ იგი ღვთაებრივია ან ოდესმე შეიძლება გახდეს ღვთაებრივი. ესქატოლოგიურ ჯამში სახელმწიფო ვერ მონაწილეობს, ეს ჟამი ეკლესიისაა (იხ. ,,გამოცხადება“). განსხვავებით ეკლესიისა, რომელიც ზედროულ-ზეისტორიულია, სახელმწიფო წუთისოფლის მოვლენაა და მხოლოდ მის დროჟამულ საზღვრებში მოქმედებს. ეკლესიისა და სახელმწიფო ხელისუფლების ურთიერთობას არაორაზროვნად განმარტავს თავად ქრისტე ორმხრიანი დინარის იგავზე. ამ იგავს ყავლი არ გასვლია. ეკლესიისა და სახელმწიფოს ინტეგრაციის მოსურნეთ შეიძლება დაიმოწმონ იმპერატორ იუსტინიანეს კოდექსის ცნობილი VI ნოველა:
,,ორი უდიდესი მადლი გარდმოავლინა ღმერთმა ადამიანთა სიყვარულისათვის: მღვდლობა და მეფობა. მღვდლობა ემსახურება ღვთიურ საქმეთ, სამეფო ხელისუფლება სუფევს ადამიანურზე და მასზე ზრუნავს. მაგრამ ორთავენი ერთი და იმავე საწყისიდან გამოდიან და ორთავენი ამკობენ ადამიანის ცხოვრებას. ამიტომაც მეფენი ყველაზე მეტად სამღვდელოების ღირსებაზე ზრუნავენ, სამღვდელოება კი მუდამ ლოცულობს მათთვის ღვთის წინაშე. როცა სამღვდელოება უმწიკვლოა და ფლობს ღმერთთან მისასვლელს, მეფენი კი კანონიერად განაგებენ, მათ შორის კეთილი თანხმობა (სიმფონია) იქნება დამკვიდრებული კაცთა მოდგმის საკეთილდღეოდ.“
შესანიშნავი დებულებაა, მაგრამ შეცდომა იქნება იმის ფიქრი, რომ ეს თეზისი, რომელიც ქრისტოლოგიურ (ქრისტეს ორბუნებოვნების) დოგმატზეა დაფუძნებული, წარმოადგენდა მიღწეული ურთიერთობის ასახვას. არამც და არამც. იგი იყო პროგრამა, მოწოდება, რომლის განუხორციელებლობა ბიზანტიის ისტორიამ მრავალი ფაქტით აჩვენა. სიმფონიის ცნება მეტაფიზიკურ იდეალში ეგო, მაგრამ რეალურად ყოველთვის არსებობდა დაძაბულობა ბეწვის ხიდამდე და სამკვდროსასიცოცხლო შეხლა საეკლესიო და სახელმწიფო ხელისუფლებას შორის. ბიზანტიაში, მართლმადიდებლურ იმპერიაში, არავის უკვირდა იმპერატორთა მხრიდან საეკლესიო პრეროგატივების უზურპაციის (ხელყოფის) ფაქტები. მაგრამ იყვნენ იერარქები, რომლებიც ექსორიისა და სიკვდილის საფრთხის მიუხედავად, უკომპრომისო წინააღმდეგობას უწევდნენ მათ მცდელობებს, იცავდნენ რა წმიდა დოგმატების შეუბღალველობას და ეკლესიის დამოუკიდებლობის პრინციპს. ეკლესიის მნათობნი, როგორიც იყვნენ ევსტათი ანტიოქიელი, ათანასე დიდი, იოანე ოქროპირი, მაქსიმე აღმსარებელი, იოანე დამასკელი, თეოდორე სტუდიელი და სხვანი მრავალნი, მეტ-ნაკლებად ცნობილი საეკლესიო მოღვაწენი, რეპრესირებულნი იყვნენ. ბიზანტიის არსებობის მანძილზე (379-1591) კონსტანტინოპოლის პატრიარქთა ერთი მესამედი სახელმწიფო ხელისუფლებამ აიძულა, გადამდგარიყო. ბევრი მათგანი მოგვიანებით წმიდანად გამოაცხადეს. ბევრი იმპერატორი, მათ შორის კონსტანციუსი, კონსტანტინე დიდის მემკვიდრე, ლეონ III (717-741), ცნობილი ხატილეწია და მონასტრების დამარბეველი, კონსტანტინე V (741-775), მიხაელ VIII (1250-1282) სიკვდილის შემდეგ მწვალებლურ მოძღვრებათა მხარდაჭერისა და მართლმადიდებელთა დევნისათვის შეაჩვენეს. ასევე ახსოვს ბიზანტიის ისტორიას საერო ხელისუფლების წინაშე პირმოთნე პატრიარქები, რომლებიც სათამაშო პაიკები იყვნენ იმპერატორთა ხელში პოლიტიკური გეგმების განსახორციელებლად. და ეს პერიოდები არ ჩანან გამონაკლისებად. ასეთი იყო ფონი მთელი ისტორიის მანძილზე და სწორედ ამ ფონზე ბრწყინავდნენ ეკლესიის ის მოძღვარნი, რომლებიც თუმცა პატივს მიაგებდნენ დინარის საკეისრო მხარეს, მაგრამ ღვთის მხარე თავიანთი უღრუბლო კარიერისთვის არ გაუწირავთ. მაქსიმე აღმსარებლისთვის დიდებად და იმპერატორთა სირცხვილად დარჩება დაკითხვის ეპიზოდი, როცა კითხვაზე, არის თუ არა ბასილევსი მღვდელთმსახური, ღვთისმეტყველის უარყოფით პასუხს ჯერ სილის გატკაცუნება და შემდეგ დასახიჩრება მოჰყვა. ამრიგად, კაცთა მოდგმის საკეთილდღეოდ მოწოდებული ,,სიმფონია“ მოწოდებად რჩებოდა ბიზანტიის იმპერიის არსებობის მთელს მანძილზე. ეკლესიამ, მართალია, შეუბღალავად შეინახა დოგმატები, მოძღვრება, მაგრამ მისდამი რწმუნებული მოსახლეობის აბსოლუტური უმრავლესობა წარმართობაში განაგრძობდა ცხოვრებას. ხალხის ყოფა ისეთივე წარმართული დარჩა, როგორიც ქრისტიანობის მიღებამდე იყო. ეკლესია ვერ გასწვდა ხალხის ზნეობრივი განწმედა-ამაღლების ამოცანებს. ამისათვის მან ვერ მოიცალა ათასგვარ მწვალებლობათაგან გამუდმებული შემოტევების პირობებში. მათ ხვედრს, ვისაც შეეძლო ამისათვის მოეცალა, რომ თვით იმპერატორის კარს დაპირისპირებოდა, იოანე ოქროპირის აღსასრული ნათლად გვისურათხატებს. შეიძლება პარადოქსად ჩანდეს, მაგრამ კონსტანტინე დიდის განმათავისუფლებელი აქტის შემდეგ თვით იმპერიის დაცემამდე ეკლესიის დევნა არ შემწყდარა. იდევნებოდნენ ეკლესიის მნათობნი, ისინი, ვინც არ ემორჩილებოდნენ მწვალებელ იმპერატორთა თუ იერარქთა გადაწყვეტილებებს. ისინი აისბერგებივით არიან აღმართულნი ეკლესიის ისტორიაში, მათ შორის სიცარიელეს, ხშირ შემთხვევაში, ხელისუფალთა მორჩილი იერარქები ავსებდნენ. ამ მორჩილებმა გადმონერგეს ეკლესიის ცხოვრებაში იმპერატორის გაფუფუნებული კარის ცხოვრების ნირი, ლტოლვა ამქვეყნიური კეთილდღეობისკენ, რასაც ეკლესიის ინტერესები ეწირებოდა. ნანატრი ჰარმონია მხოლოდ მაშინ შეიძლება განხორციელდეს, როცა კანონი დაკარგავს მაიძულებელ ბუნებას, რაც დღეს აქვს მას უმეტესობისათვის, და იმოქმედებს, როგორც ,,შინაგანი რჯული“, როგორც მორწმუნისათვის მოქმედებს ღვთიური კანონი, რომელსაც ემორჩილება არა იძულებით და აუცილებლობით, არამედ შინაგანი თავისუფლებით. ეს მოხდება მაშინ, როცა ყოველი მოქალაქე ეკლესიის შვილი გახდება – ეს არის ეკლესიის, როგორც ადამიანთა ხსნისათვის მოწოდებული ორგანიზაციის, იდეალი. თუ საზოგადოებას ესაჭიროება ხსნა, ხსნა ესაჭიროება სახელმწიფოსაც. მისი ხსნა კი ის იქნება, რომ იგი, როგორც იძულების მანქანა, შეწყვეტს არსებობას, და ეს მოხდება მხოლოდ ისეთ საზოგადოებაში, სადაც კანონს დაკარგული ექნება მაიძულებელი ძალა. ეკლესია სახელმწიფოშია, მაგრამ ის არ ეკუთვნის სახელმწიფოს; ის წუთისოფელშია, მაგრამ არ ეკუთვნის წუთისოფელს – ის უნდა ინარჩუნებდეს სიმაღლეს და ტრანსცენდენტულობას, როგორც უხილავი ეკლესიის ტვიფარს მის ხილულ სხეულზე. მისი ავტორიტეტი მიღმურია და ის არ საჭიროებს ისეთ ავტორიტეტს, რომლის წყარო თუნდაც დამხმარე და დამატებითი საერო ინსტიტუტია. იმპერატორის რუსეთში ეკლესიის ავტორიტეტი უმეტესწილად სახელმწიფო მანქანის ავტორიტეტით იყო შემაგრებული, რამაც ორივე ხელისუფლებას შეუყენა წყალი. ამ იმპერიის მართლმადიდებელი მოსახლეობის უმეტესი ნაწილი მხოლოდ ფორმალურად (ჯერ თავისი დაბადებით და მერე კანონის ძალით) ეკუთვნოდა ეკლესიას. როცა გაბატონებული რელიგიის ინტერესებს სახელმწიფო იცავს თავისი კანონებით და პოლიციით (ე.წ. ძალოვანი სტრუქტურებით), ყველაფერი მოსალოდნელია და, კერძოდ, ის დიდი განდგომა ეკლესიისგან არ იყო მოულოდნელი, რაც რუსეთში მოხდა ამ საუკუნის დამდეგს. მართლმადიდებელი ეკლესია არ შეიძლება ამყარებდეს იმედებს სახელმწიფო ხელისუფლებაზე. არსებობს სულიერი პრობლემები, რომელთაც ვერ გადაწყვეტს კანონი. მართლმადიდებელი ეკლესია სულიერი ავტორიტეტის აღსადგენად ქვეყანაში მხოლოდ თავის სულიერ უპირატესობას და მადლმოსილებას უნდა ეყრდნობოდეს. რწმენითი აღმსარებლობა ღრმად პიროვნული საქმეა, ის სულიერ სფეროს განეკუთვნება, სულიერი კი მხოლოდ სულიერით შეიძლება ძლიერდებოდეს და იკვებებოდეს. იმ ჭეშმარიტებამ, რომელიც შეინახა მართლმადიდებელმა ეკლესიამ და დღემდე შეუბღალავად მოიტანა, კონკრეტული განხორციელება უნდა ჰპოვოს ადამიანური ყოფის ყოველ სფეროში. ძნელია, წარმოუდგენელიც არის ამ მოძღვრების, ამ დოგმატების სრულყოფილი ათვისება ადამიანთა მიერ, რომელთაგან ზოგი ეკლესიის შვილია, ზოგს მიაჩნია, რომ არის, უმრავლესობა კი სრულ უმეცრებაში იმყოფება, მაგრამ ის კი შესაძლებელია, რომ ადამიანმა იცხოვროს მოძღვრების თანახმად, აჩვენოს, რომ ცხოვრების მართლმადიდებლური წესი უმჯობესია სხვა კონფესიათა წესზე, რომ ის ნამდვილად შეესატყვისება ადამიანის, როგორც ღვთის ხატის, ბუნებას. რაც შეეხება გასაჭირს, რომელიც ახლავს ეკლესიას, ეს გასაჭირი არ არის უცხო ეკლესიისათვის. გასაჭირი ქრისტეს სიტყვებით არის ნაწინასწარმეტყველები, რომლებიც იოანეს სახარებამ შემოინახა (იხ. ზემოთ: იოან. 16:33). ეს სოფელი კი დღემდე გრძელდება, არ დასრულებულა. ეს სიტყვები კვლავ გვამხნევებს ამ ჭირში, რადგან ისინი ქრისტეს პირით არის წარმოთქმული. თავის დასაბამიდანვე (სულთმოფენიდან) IV საუკუნის პირველ ნახევრამდე ქრისტეს ეკლესია დევნილებაში იმყოფებოდა, მაგრამ სწორედ ამ პერიოდში გაძლიერდა იგი – მისი სულიერი ძლიერება და ერთიანობა ნიკეის კრებაზე დადასტურდა. და ის დოგმატები, რომლებიც ნიკეის კრებამ მრწამის სიმბოლოსთან ერთად მყარ ფორმულებში ჩამოაყალიბა, ამ ისტორიულ კრებამდე იყო გააზრებული. თუმცა, დღეს ვერავინ ისურვებს დევნილების იმ პერიოდის აღდგენას, როცა წუთისოფლისგან ჩაგრული, მისი გერი ეკლესია ,,ქვეყნის მარილი“ იყო, და ეს შეადგენდა მის პრივილეგიას წუთისოფელში, მაინც, რაკი ამ წუთისოფლის ეონი არ დასრულებულა, ყველაფერი მოსალოდნელია და ეკლესიაც თავისი ისტორიული გამოცდილებით (მისთვის, როგორც ზედროულ-ზეისტორიული ინსტიტუტისთვის, წარსული აქტუალური აწმყოა) მზად არის შეხვდეს დევნილებათა ახალ, თუნდაც სხვა რიგის ტალღებს, და ისინი ახლაც ვერ შეარყევენ მას, როგორც წარსულში ვერ შეარყიეს. მაგრამ თუ რამე შეარყევს მას, თუკი შესაძლებელია მისი სხეულის შერყევა, შეარყევს არა დევნილება, რომელიც მისი თანამდევია ამ წუთისოფელში, არა ჭირი, რაზეც ქრისტე ეუბნებოდა მოციქულებს, არა მსოფლიოში გავრცელებული სექტები და კონფესიები, არამედ ისევ და ისევ ურწმუნობა თავის სულიერ ძალაში, ამ ჭირის წინაშე თავის ,,გადასარჩენად“ სახელმწიფო სტრუქტურებზე ჩაბღაუჭება, რითაც ის ნამდვილად შეიცვლის ბუნებას და მდევნელად მოევლინება სოფელს. აი, მაშინ ძლევენ მას ,,ბჭენი ჯოჯოხეთისანი“, რადგან მას, გარეშე ძალის მოიმედეს, დასტოვებს სულიწმიდა და ის შეუმჩნევლად უმადლო მიწიერ დაწესებულებად გადაიქცევა. აჰა, დადებულია საკონსტიტუციო ხელშეკრულება სახელმწიფოსა და საქართველოს მართლმადიდებელეკლესიას შორის. Alia jacta est, წილი ნაყარია! ქრისტეს ეკლესია, რომელიც ქადაგებს უვერცხლოებას და ამქვეყნიური სიმდიდრის წარმავლობას, ადგილობრივი, საქართველოში არსებული ეკლესიის პირით მატერიალურ ჯილდოს ითხოვს თავისი ორიათასწლოვანი დამსახურებისთვის. დამსახურება ნამდვილად არის, მაგრამ სულიერების წილ ნივთიერ საზღაურს როგორ იგუებს ეკლესიის ბუნება? ეს ხელშეკრულება თავისთავად და, კერძოდ, მისი მუხლები პრივილეგიურია, პრივილეგია კი არსებითად სეკულარული მოვლენაა. თუ საერო სფეროში იგი სასიკეთოა, საეკლესიო სფეროში მას მხოლოდ ზიანის მოტანა შეუძლია. არსებობს კიდეც ცნება privilegium odiosum (არასასურველი, საძულველი პრივილეგია), რაც განსაკუთრებით ,,მუშაობს” ეკლესიის მიმართ. ოდიოზურია (მის შეუსრულებლობაზე რომ არაფერი ვთქვათ), მაგალითად, ის მუხლი, სადაც საპატრიარქო მოითხოვს იმ მატერიალური ზარალის ანაზღაურებას, რომელიც ეკლესიამ განიცადა გასაბჭოების წლებში, თითქოს გასაბჭოება, განკულაკება, კოლექტივიზაცია, კონფისკაციები, ომამდელი და ომისშემდგომი რეპრესიები საქართველოს მთელ მოსახლეობას, განურჩევლად ეთნიკური, სარწმუნოებრივი თუ წოდებრივი კუთვნილებისა, არ დატეხოდეს თავს. ვის შეუძლია დღეს მშენებარე გაძვალტყავებულ სახელმწიფოს მოსთხოვოს დაკარგული პრივილეგიების დაბრუნება და ქონების ანაზღაურება? არის იმედიანი მოლოდინი კანონისა რელიგიის შესახებ. ერთნი მოელიან კანონს იმ იმედით, რომ იგი დაიცავს საქართველოს მართლმადიდებელ ეკლესიას (თუ მის მრევლს) მის ,,დასაღუპავად“ შემოგზავნილი სექტებისგან, ხოლო მეორენი იმ იმედით, რომ დაცულნი იქნებიან მკალავიშვილის ტიპის ექსტრემისტული შემოსევებისგან. მართლმადიდებელთა ერთი ფრთა მოელის ისეთ კანონს, რომელიც შეზღუდავს განსხვავებული კონფესიების მოღვაწეობას; განსხვავებული კონფესიები ელიან, რომ კანონი მათ მიანიჭებს თავისუფალი მოქმედების უფლებას და პასუხს აგებინებს აგრესორებს. კეთილი და პატიოსანი. მაგრამ ჩვენი კონსტიტუცია ხომ აღიარებს რჯულშემწყნარებლობას? ერთნი ფიქრობენ, რომ ზოგიერთი კონფესია არ არის შესაწყნარებელი. მაგრამ რომელი და ვისი პოზიციით? როგორ უნდა განსაზღვროს კანონმა, რომელი კონფესიაა შეუწყნარებელი? კონფესიების მცდარობა-ჭეშმარიტებას მხოლოდ ერთი ღმერთი განსაზღვრავს. კანონმა კი კონსტიტუცია უნდა დაიცვას, კონფესიის, როგორც რელიგიის, კანონიერება და არა მისი ჭეშმარიტება, რაც მის კომპეტენციას ნამდვილად აღემატება. არადა, ამგვარი მცდელობის მაგალითები მრავლად გვაქვს დღევანდელ საქართველოში, როცა საქმე ისეთ აბსურდამდეც კი მიდის, რომ სასამართლო თავის თავზე იღებს თეოლოგიური საკითხების განხილვას.
აქ უნდა ითქვას, რომ ეს ყბადაღებული შემწყნარებლობა არ არის ერთგვაროვანი. შეუძლებელია, ერთი რწმენის მიმდევარი იწყნარებდეს სხვა სარწმუნოების არსს, დოგმატებს. შინაგანი არსობრივი შემწყნარებლობა წაშლიდა ზღვარს კონფესიათა შორის. არ შეიძლება ქრისტიანი იწყნარებდეს ისლამს, მუსლიმი – ქრისტიანს, იუდეველი – მუსლიმს და ა.შ. მაგრამ ადამიანი, რა რწმენის მიმდევარიც არ უნდა იყოს იგი, უნდა იწყნარებდეს სხვა ადამიანს მისი კონფესიითურთ, რომელსაც შეიძლება არ იზიარებდეს, უპირისპირდებოდეს, მეტიც, ძირშივე უარყოფდეს. თუ სხვა რწმენის შეუწყნარებლობა ადამიანის პირადი საქმეა, სხვა რწმენის ადამიანის შეწყნარება საზოგადოებრივი საქმეა. ამას მხარს უჭერს ქვეყნის კონსტიტუცია. თუ ადამიანს არ სურს გაიგოს ელემენტარული რამ – ანუ შეიწყნაროს (მოითმინოს) განსხვავებული რწმენის ადამიანი მისი რწმენის შეუწყნარებლად (ანუ არ აურიოს ერთმანეთში ეს ორი მომენტი), იგი დაარღვევს კონსტიტუციასაც (როგორც არღვევს დღემდე) და კანონსაც, რომელიც გამოქვეყნების დღიდანვე ფარატინა ქაღალდად გადაიქცევა.
გამოქვეყნდა ჟურნალში „თავისუფლება“ #1 (13), 2003.
http://www.nplg.gov.ge/gsdl/cgi-bin/library.exe?e=d-01000-00—off-0period–00-1—-0-10-0—0—0direct-10—4——-0-1l–11-ka-50—20-about—00-3-1-00-0-0-11-1-0utfZz-8-00&a=d&c=period&cl=CL4.10&d=HASHe91e5c25f5d5c0d1f53402.4#HASHe91e5c25f5d5c0d1f53402.4

 

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s