ავერინცევი, ს. – ქრისტიანობის პერსპექტივების შესახებ ევროპაში: ორიენტირების მცდელობა

ქრისტიანობის პერსპექტივებზე მსჯელობისას ყველაზე მეტად იმას ვისურვებდი, ორი ურთიერთსაპირისპირო სიბრიყვისთვის ამერიდებინა თავი – ოპტიმიზმის სცილასა და პესიმიზმის ქარიბდასათვის. ჩვენ, ქრისტიანებს, უფლება არ გვაქვს ვიყოთ პესიმისტები, რადგან გამოცდილებით ვიცით, რომ ჩვენი ღმერთი, მიუხედავად იმისა, რასაც „ღვთის სიკვდილის“ იდეოლოგები და თეოლოგები ამბობენ, არის ღმერთი ცოცხალი და ღმერთი ცოცხალთა; და რომ იმ ერთობის წინაშე, რომელიც ბოლომდე შეინარჩუნებს ერთგულებას, ნამდვილად უძლურნი არიან ბჭენი ჯოჯოხეთისანი; და ბოლოს, რომ განგება დღესაც, როგორც ყოველთვის, პოულობს გზას, ყველაზე მოულოდნელს და ძნელად წარმოსადგენს, როგორც ადამიანთათვის, ისევე ეშმაკთათვის. ისტორიაცა და ჩვენი პირადი გამოცდილებაც გვასწავლის – ღვთის ტაქტიკა იმგვარია, როგორსაც არავინ ელის. იქნებ სწორედ განგების ამ თვისებას, – გააწბილოს პროგნოზისტთა ყოველგვარი გამოთვლები, – გულისხმობს მეფსალმუნის იდუმალი სიტყვები ღვთის სიცილზე, ამსოფლიურ მეფეთა ჩანაფიქრს რომ აბუჩად იგდებს: „რომელი დამკვიდრებულ არს ცათა შინა, ეცინოდის მათ და უფალმან შეურაცხ-ჰყუნეს იგინი“ (ფს. 2, 4). ვინაიდან ზემოთქმული ეჭვს არ იწვევს, პესიმიზმი უაზრობაა. ხოლო რამდენადაც ყველაფერი დანარჩენი, დიახ, უკლებლივ ყველაფერი, უაღრესად პრობლემურია, ოპტიმიზმი სიცრუეა. როგორც დიდი ხნის წინ აღნიშნა შილერმა, ადამიანი ამ სოფელში განწირულია ასცდეს სწორ გზას, სანამ მას სჯერა მომავალი ოქროს ხანისა, სადაც გაიმარჯვებს სიკეთე და კეთილშობილება. სიკეთე და კეთილშობილება მარადიულ ბრძოლაში არიან ჩაბმულნი და მოწინააღმდეგე ფარ-ხმალს არასოდეს დაყრის. ჭეშმარიტი ქრისტიანული იმედი (სასოება) – [დასავლური ქრისტიანობის ენაზე, შარლ პეგის მიერ ხოტბაშესხმული თეოლოგიური სათნოება La deuxieme vertu (მეორე სათნოება); მოციქულ პავლეს სიტყვით კი, სასოებით რწმენა უსასოოსი (რომ. 4:8) ], – არის უძნელესი და ერთადერთი იმედი, რომელსაც ჯერ არავინ გაუწბილებია. და სწორედ ამ იმედისთვის იმთავითვე უცხოა ოპტიმიზმიცა და პესიმიზმიც. კაცი, რომელიც ღირსია ქრისტიანად იწოდებოდეს, სიხარულით უნდა მიემართებოდეს გამოუცნობი მომავლისკენ, ყველა მიწიერი იმედის განადგურებისკენ და ამ სოფლისგან არანაირ გარანტიებს არ უნდა მოელოდეს. იმედისმიერი მომავალი განსხვავდება ფუტუროლოგთა მიერ გამოთვლილი მომავლისაგან. უფლის აზრები, როგორც გვასწავლის წმიდა წერილი, ჩვენ აზრებს არ ჰგავს.
იყო დრო, და ჯერ ორი საუკუნეც კი არ არის მას შემდეგ გასული, როცა რომანტიკოს მოაზროვნე ნოვალისს შეეძლო ასე დაესათაურებინა თავისი სახელგანთქმული ფრაგმენტი: „ქრისტიანული სამყარო, ანუ ევროპა“ (Christenheit, oder Europa). ცხადია, უკვე მაშინ, ვოლტერისა და დიდროს საუკუნის მიწურულს, დექრისტიანიზაციის იაკობინური ცდის შემდეგ, რომლის ბადალი დიოკლიტიანეს დროიდან არა ყოფილა, ეს სათაური, ოდნავ არქაულად გამოიყურებოდა. და მაინც, მაშინ, ორასი წლის წინ, ის ჯერ კიდევ შესაძლებლის საზღვრებში რჩებოდა. სად ვიმყოფებით დღეს? არქიევროპული, საერთოევროპული ცნება „ქრისტიანული სამყარო“ (იგი, სამწუხაროდ, მაინცდამაინც კარგად არ ითარგმნება რუსულად), ლათინური christianitas, ინგლისური Christendom, გერმანული Christenheit, ფრანგული Chrétienté, რომელიც, როგორც ცნობილია, უკვე პოემაში „სიმღერა როლანდზე“ არის დადასტურებული, ადრეული ახალი დროის რეალობაში ჯერ კიდევ ინარჩუნებდა მნიშვნელობას, ხოლო ჩვენთვის ძალზე შორეული გახდა.
დღეს ქრისტიანებს (მათ შორის, ხანდახან, მართლმადიდებლებსაც) შეხვდები მთელს მსოფლიოში, ყველა კონტინენტზე, სრულიად სხვადასხვაგვარ და ეგზოტიკურ რეგიონებში. და ზოგჯერ გეჩვენება, რომ ჩვენს ახალმოქცეულ ძმებს უფრო ცოცხალი რწმენა აქვთ, ვიდრე მათსავე თანამორწმუნეებს ბებერ ევროპაში. დიახ, ქრისტიანები ყველგან არიან, მაგრამ მეტწილად ისინი უმცირესობას წარმოადგენენ და, ამასთან, საკმაოდ ხშირად, – მუქარის ობიექტად ქცეულ, საფრთხეში მყოფ უმცირესობას. ჩვენი ქვეყნიდან და იაკობინელთა საფრანგეთიდან დაწყებული, ეს მდგომარეობა ნაცნობია ევროპის სახელმწიფოებისთვის. დასავლეთის ძველ ქალაქებში თაობიდან თაობამდე თაყვანცემულ ბაზილიკებს ამაყად გადმოსცქერიან ბიზნეს-ნაგებობებათა კორპუსები, ხოლო ზოგჯერ – ახალთახალი მეჩეთებიც. მრავალი თაობის ქრისტიან წინაპართა ნაშიერნი, ნომინალურად ისევ ამა თუ იმ აღმსარებლობის ქრისტიანებად რომ რჩებიან ან, პირიქით, თავს აგნოსტიკოსებსა თუ ათეისტებს უწოდებენ, სინამდვილეში თანაბარი გულმოდგინებით ემსახურებიან ეპოქის რადიკალურ სეკულარისტულ სულისკვეთებას, რომლის მთავარი ფასეულობები, როგორც ცნობილია, არის efficiency, ასე ვთქვათ, საქმიანი მოხერხებულობა და permissiveness — ყოვლისდაშვებულობა, ხოლო „საიდუმ-ლოს“ ერზაცად (შემცვლელად) შეიძლება მოგვევლინოს ასტროლოგია ან რაიმე ამის მსგავსი; ზოგჯერ ისინი სეკულარიზმისგან იქანცებიან და ხდებიან რომელიმე ეგზოტიკური რელიგიის, ხოლო ზოგჯერ (და სულ უფრო ხშირად) ისლამის მიმდევრები, რომ აღარაფერი ვთქვა ახალგაზრდული სუბკულტურის იდუმალ დემონებზე, ე.წ. New-Age-ზე, რაც იმდენად ბოროტეული საგანია, რომ მასზე ტაძრის კედლებში საუბარს არ ვისურვებდი. ხოლო როცა სადმე გვხვდება ქრისტიანობის ცოცხალი და შემოქმედი სული, ის სულ უფრო იშვიათად არის განპირობებული საოჯახო ტრადიციით ან, თუნდაც, ეროვნული კუთვნილებით. თუმცაღა, განა სწორედ ასეთი არ არის ქრისტიანობის ორათასწლოვანი ბედი იმ პერსპექტივაში, რასაც ჩვენმა კულტურის ისტორიკოსმა, ბახტინმა, „დიდი ჟამი“ (большое время) უწოდა.
ვცადოთ, ერთმანეთს შევადაროთ ისლამისა და ქრისტიანობის ბედი. ისლამმა დაიწყო იმით, რომ მოაქცია ის ხალხი, რომლის წიაღშიც წარმოიშვა – არაბები. არაბული ენა, – რელიგიის ფუძემდებლის ენა, – დღემდე რჩება ისლამის საკრალურ ენად და ეს სავსებით კანონზომიერია. ისლამის თვალსაზრისით, მხოლოდ ყურანის არაბული ორიგინალი არის რელიგიურად ლეგიტიმური. მიწა, სადაც ცხოვრობდა მუჰამადი და სადაც მდებარეობს წმინდა ქალაქები მექა და მედინა, ამ რელიგიის მთელი ისტორიის განმავლობაში ისლამის სამფლობელოში რჩებოდა. ძნელია იმის წარმოდგენაც კი, რომ იგი შეიძლება სხვა რჯულის ადამიანთა ხელთ აღმოჩნდეს. რა ბედი ეწეოდათ მაშინ მუსლიმანებს? ეთნიკურ რჩეულობას ისლამური თემი („უმა“) არ ცნობს. ეს რომ არა, ისლამი მსოფლიო რელიგია არ იქნებოდა. ოღონდ, როგორც ცნობილია, წინასწარმეტყველის შთამომავლები, და აგრეთვე ალის მემკვიდრეები ისლამის შიიტურ შტოში განსაკუთრებული სტატუსით სარგებლობენ. ისლამური ეკუმენის საფუძველი წარმოუდგენლად ხამოკლე პერიოდში, ორ საუკუნეზე ოდნავ მეტი დროის განმავლობაში ჩამოყალიბდა არაბთა დაპყრობების შედეგად, რომლებმაც ახალი არაბული სარწმუნოება აფრიკის კონტინენტის ჩრდილოდასავლეთი კიდიდან შუა აზიამდე გაავრცელეს. შემდგომში ისლამურმა ეკუმენამ ზოგი ახალი მიწა შეიერთა, ზოგი კი დაკარგა (მაგალითად, ესპანეთში), მაგრამ მთლიანობაში, ისლამური სამყაროს ეთნოგრაფიული შემადგენლობა უაღრესად სტაბილური რჩებოდა. შემთხვევითი არაა, რომ თავად ცნება „ისლამის მიწა“ (დარ-ალ-ისლამ) ისლამური თეოლოგიის ცნებათა წყებაში შედის.
სრულიად სხვაგვარი იყო ქრისტიანობის ბედი ორი ათასი წლის განმავლობაში. ხალხმა, რომლის წიაღშიც წარმოიშვა ქრისტიანობა, თავისი სამყაროდან განდევნა იგი. ახალი აღთქმის ენა გახდა არა ებრაული (სინას მთის გამოცხადების ენა), არა არამეული (ენა ქრისტეს ქადაგებებისა), არამედ ბერძნული – აღმოსავლეთ ხმელთაშუაზღვისპირეთის ლინგვა ფრანკა ანუ, როგორც ჩვენში იტყოდნენ, ერთაშორისი ურთიერთობების ენა. ასე რომ, ჩვენი უფლის სიტყვები, შეიძლება ითქვას, თავიდანვე ნათარგმნი სახით შეითვისა მსოფლიო ეკლესიამ. უკვე სახარების ორიგინალი ერთი ენიდან მეორეზე თარგმნის ნიშნით არის აღბეჭდილი, როგორც ცნება „ენის“ ლინგვისტური მნიშვნელობით, ასევე ერთი კულტურის ენიდან სხვა კულტურის ენაზე გადატანის აზრითაც. იგი ასევე აღბეჭდილია მისიონერობისა და კიდევ იმის ნიშნით, რასაც თანამედროვე ტერმინოლოგიით „რეაქტუალიზაცია“ და „ინკულტუ-რაცია“ ეწოდება. დასაბამიდანვე ქრისტინობის ენა არ იყო მისი საკუთარი ენა, არამედ სხვისი ენა – ენა ქადაგების ადრესატისა, იმ ადამიანთა ენა, ვისაც ქრისტიანული ქადაგება მიმართავდა, ე.ი. გარდუვალად მეტ-ნაკლებად სეკულარიზებული ენა (გარკვეულ საზღვრებში, ვინაიდან ჩვენ ვიცით რამდენად არის ახალი აღთქმის ბერძნული ორიენტირებული სემიტურ ენობრივ მოდელებსა და სეპტუაგინტას ბერძნულზე). გვიანდელი მცდელობები, საკრალური სტატუსი მიენიჭებინათ იმისთვის, რაც თავდაპირველად სწორედ სხვისი ენა იყო, მაგრამ შემდეგ დროიდან ამოვარდა და გაქვავდა (ლათინურისთვის „ვატიკანის II კრებამდელ“ კათოლიკობაში, სლავურისთვის — რუსულ მართლმადიდებლობაში), თავისი არსით, მეორადია და არ შეესაბამება ქრისტიანობის თავდაპირველ არჩევანს. საქრისტიანოსათვის მისი გეოგრაფიული სამშობლოს, მისი „წმინდა მიწის“ დაბრუნებას ცდილობდნენ კონსტანტინეს ეპოქაშიც და ჯვაროსნული ომების ეპოქაშიც (კათოლიკური დასავლეთი), მაგრამ ისტორია და ღვთის განგება ამგვარი მცდელობების წინააღმდეგი იყო. იერუსალიმი და გალილეა საქრისტიანოს გარეთ უნდა მდებარეობდეს და ეს ისევე გარდაუვალია, როგორც ის, რომ მექა და მედინა „ისლამის მიწის“ საზღვრებში უნდა იყოს.
ქრისტიანობის ეთნოგეოგრაფიული პარადოქსები ამით მხოლოდ იწყება. რომელი მიწები ასრულებდა უმთავრეს როლს ჩვენი რწმენის თავდაპირველ ბედისწერაში? ყველა გიპასუხებთ – ეს არის სირია („მოციქულთა საქმეში“ ვკითხულობთ, რომ სიტყვა „ქრისტიანი“ პირველად ანტიოქიაში წარმოითქვა); ასევე მცირე აზია – მიწა აპოკალიფსის შვიდივე ეკლესიისა (რაოდენ სიმბოლური მნიშვნელობითაც უნდა გავიგოთ ეს ეკლესიები, ტექსტი ამას ამბობს); ასევე ალექსანდრია, სადაც დაიბადა ქრისტიანული რელიგიური ფილოსოფია, და მისი გარემომცველი ეგვიპტე, სადაც დასაბამს იღებს ქრისტიანული მონაზვნობა; დაბოლოს, ჩრდილოეთი აფრიკის მიწა, სადაც ქრისტიანობა პირველად მკაფიოდ ამეტყველდა ლათინურად.
მაგრამ ყველა ამ მიწას აუხდა აპოკალიფსის (იოანეს გამოცხადების) საშინელი მუქარა: „გადავდგამ შენს სასანთლეს თავისი ადგილიდან“ („აღვძრა სასანთლე შენი ადგილისაგან თვისისა“, — გამოცხ. 2:5). VII-VIII საუკუნეებში ეს მიწები ისლამის მფლობელობაში გადადის; მაგრამ ამ დროისათვის ქრისტიანობის ცეცხლი ჩრდილოეთი ევროპის ბარბაროსულ ტომებზე გადავიდა – კელტებზე, გერმანელებზე, სლავებზე, ბალტიურ და ფინურ ტომებზე. სწორედ მაშინ იწყება ქრისტიანობისა და ევროპის მრავალსაუკუნოვანი გაიგივება, რაც აისახა ნოვალისის აღნიშნული ფრაგმენტის სათაურში. 1453 წელს დასრულდა ქრისტიანული ბიზანტიის ათასწლოვანი დიდება. წმინდა სოფია იქცა მეჩეთად. მაგრამ ნახევარი საუკუნეც არ იყო გასული, როდესაც კოლუმბის აღმოჩენამ სათავე დაუდო ოკეანის მეორე ნაპირის ეკლესიის ისტორიას.
ევროპული ცივილიზაციის მემკვიდრეობითი, ტრადიციულად ქრისტიანული ხასიათი სულ უფრო პრობლემატური ხდება. ეს დამსახურებაა, როგორც ათეისტურ იდეოლოგიათა მყვირალა აგრესიისა (იაკობინელთა საფრანგეთში, თუ ბოლშევიკთა რუსეთში), ასევე გულგრილობისა და მომხმარებლური სულის უფრო ჩუმი, მაგრამ ალბათ უფრო საშიში შემოტევისა, რომელიც საუკუნეებისა და ათწლეულების მანძილზე გრძელდება. მაგრამ, ამავდროულად, ცოცხალი ქრისტიანული რწმენის კერები ახალი ძალით ინთება იმ ადამიანებში, ხალხებსა და ტომებში, რომელთაც სულ ახლახან გაიგეს ქრისტიანობის შესახებ. ის ინთება იმ ცალკეულ ადამიანთა გულებში, რომელთაც არავითარი ქრისტიანული ტრადიცია არ დახვედრიათ საკუთარ ოჯახებში. XX საუკუნის უდიდეს ევროპელ ქრისტიანთა შორის ჩვენ ვხედავთ ადამიანებს, რომლებიც აგნოსტიკოსთა და ათეისტთა ოჯახებში აღიზარდნენ, როგორც მამა პავლე ფლორენსკი და ოლივიე კლემანი, ან – ებრაულ ოჯახებში, როგორც ედიტ შტაინი, კარდინალი ლუსტიჟე (Lustiger) და მამა ალექსანდრ მენი.
ჩვენი დრო ახალი ძალით ცხადჰყოფს ძველ ჭეშმარიტებას, რომელიც ჯერ კიდევ ადრექრისტიანულ ეპოქაში გამოთქვა ტერტულიანემ: „ქრისტიანებად არ იბადებიან, ქრისტიანობასთან მიდიან“. ამ ზოგადი პერსპექტივის გათვალისწინებით, ის ქრისტიანობა, რომელიც მემკვიდრეობად არის მიღებული მამაპაპისაგან და შეთვისებულია დედის რძესთან ერთად, ძალიან ხშირად ემსგავსება — თუ მკაცრად და დაუნდობლად ვიტყვით – მირაჟს, რომელიც, მართალია, ატკბობს მართლმორწმუნის მზერას, მაგრამ ადრე თუ გვიან, განწირულია გასაქრობად. „ნუ იფიქრებთ, რომ შეგიძლიათ თქვათ, ჩვენ მამად აბრაამი გვყავს“ (ნუ ჰგონებთ და იტყვით თავით თვისით: მამაი გვივის ჩვენ აბრაამი, — მ. 3:9). ჩვენ არ გვინდა დავინახოთ ეს. სამაგიეროდ, ქრისტიანობის მოწინააღმდეგეები ამას ზედმიწევნით ცხადად ხედავენ და ამიტომ რეალისტებად მიაჩნიათ თავი. მაგრამ მათი მზერა უძლურია დაინახოს სხვა, საპირისპირო რეალობა – რომ დროს არ ემორჩილება სხვა ქრისტიანობა, — ქრისტიანობა, როგორც რწმენა მისიონერთა, როგორც ხარება, სასიხარულო ახალი ამბავი, მარადჟამ უფრო ახალი, ვიდრე ყველაზე უახლესი ცნობები. სწორად უთქვამს ჩესტერტონს: „ქრისტიანობა არ ცოცხლობს, ვერ ახერხებს გადარჩენას, ის კვლავ და კვლავ კვდება ხან ძალადობრივი სიკვდილით, ხან კი შინაგან სნეულებათაგან, ყოველ ეპოქაში, შესაძლოა, ყოველ თაობაშიც კი. მაგრამ მან, ვინც არის უფალი ჩვენი რწმენისა, იცის გზა საფლავიდან, ქვესკნელიდან, სიკვდილიდან – სიცოცხლეში“. ქრისტიანობისთვის სიცოცხლე ნიშნავს გაცოცხლებას, აღდგომას და არავითარ სხვა სიცოცხლეს იგი არ იცნობს. სწორედ ამიტომ არ გააჩნია ქრისტიანობას საკუთარი მიწა, იმგვარი სერიოზული მნიშვნელობით, როგორითაც ისლამის თეოლოგია მსჯელობს „ისლამის მიწაზე“. ქრისტიანობას მხოლოდ სულის ალები აქვს, რომლებიც ჰაერშია ანთებული და მართალთ ადგას თავს, „რადგან არა გვაქვს აქ მუდმივი ქალაქი, არამედ მომავალს ვეძიებთ“ (ებრ. 13:14). ქრისტიანობა არც ქრისტიანული ნაციის კონცეპტისათვის იძლევა მისტიკურ დასაბუთებას იმგვარი სერიოზული, ძალიან სერიოზული აზრით, როგორითაც იუდაიზმი მსჯელობს წმინდა თესლზე. „ხე, რომელიც არ გამოიღებს კეთილ ნაყოფს, მოიკვეთება“, — მბობს უფალი, „ღმერთს შეუძლია ქვათაგან აღადგინოს შვილნი აბრაამისა“, „ხოლო სული ქრის, სადაც სურს“.
რასაკვირველია, ეს ყველაფერი მხოლოდ საბოლოო ჯამშია სწორი, — მხოლოდ უკანასკნელი ჭეშმარიტებების დონეზე. მაგრამ თვით კარგ ქრისტიანსაც არ ძალუძს იცხოვროს ოდენ უკანასკნელი ჭეშმარიტებებით დღეში 24 საათი. თუ ეს უკანასკნელი ჭეშმარიტება წარმოადგენს ქრისტიანული მოძღვრების მტკიცე ბირთვს, მის ინვარიანტულ მახასიათებელს, მაშინ ქრისტიანული კულტურის ისტორიულ ვარიანტებს ყოველთვის თან სდევს ჭეშმარიტებები, რომლებსაც შეიძლება ბოლოსწინა ჭეშმარიტებები ან სულაც ნახევრად-ჭეშმარიტებები ვუწოდოთ. აქ მნიშვნელოვანია დავინახოთ განსხვავება დონეებს შორის: მაგალითად, წმინდა რუსეთის (Святая Русь) დიდი ოცნება რუსული ხალხური ღვთისმოსავობის მიერ არის შექმნილი, ხოლო შემდგომ, XIX საუკუნეში ის აიტაცა და გადაამუშავა სლავიანო-ფილობის იდეოლოგიამ და ლიტერატურამ. მაგრამ რა შეფასებაც არ უნდა მივცეთ ამ ოცნებას, მას არ შეუძენია საეკლესიო სწავლების სტატუსი რუსულ მართლმადიდებლობაში. ასევე მოკლებულია ამგვარ სტატუსს ბერი ფილოთეოსის ფორმულა „მოსკოვი – მესამე რომი“. საფრანგეთისთვისაც ყოფილა ოდესღაც შესაძლებელი „ეკლესიის უფროსი ასული“ რქმეოდა, მაგრამ ეს არ წარმოადგენდა ფრანგული კათოლიკობის დოგმატს. ამასთანავე, ქრისტიანული კონტექსტი იმთავითვე საკამათოდ აქცევს ამგვარი თვითდარქმევის აზრს, ვინაიდან პირველშობილობის უფლების ერთისაგან მეორესთვის გადაცემა (ან მიტაცება) მარადიული ბიბლიური თემაა, ხოლო „უფროსი ძმის“ როლი უძღები შვილის იგავში საკმაოდ არამიმზიდველია. ქრისტიანული კულტურის ემპირიულ ფაქტებს, ბუნებრივია, არ შეუძლიათ გამოხატონ ქრისტიანობის არსი აბსოლუტურად შეურყვნელი სახით. სხვაგვარად ეს არც იქნებოდა ქრისტიანული კულტურა ამა სოფელში, არამედ იქნებოდა ახალი იერუსალიმი და მოზეიმე ეკლესია. ამის საპირისპიროდ, ქრისტიანობის არსი ნებისმიერი კულტურის მიმართ ტრანსცენდენტულია, — არსი, რომე-ლიც საკმაოდ მკაფიოდ არის დაფიქსირებული ახალაღთქმისეულ და სამოძღვრო ტექსტებში, და ნათლად იხილვება (выявляема) დიდ ისტორიულ დროში, რომელსაც ქრისტიანთა ცნობიერება ყოველდღიურად კარგავს, მაგრამ ყოველდღიურადვე მოიპოვებს. ალბათ, შეგვეკამათებიან, რომ ყოველივე ეს შეიძლება ითქვას არა მარტო ქრისტიანობის, არამედ ნებისმიერი სხვა სარწმუნოების მიმართ, რომელიც ღირსია ამ სახელისა. გარკვეული აზრით ეს ასეცაა. მაგრამ მე შევეცადე მეჩვენებინა, თუ რატომ ეხება ეს ჩვენს სარწმუნოებას პრინციპულად ბევრად უფრო მეტად, პრინციპულად უფრო ინტენსიური აზრით, ვიდრე იუდეველთა ან მუსლიმთა სარწმუნოებას.
აქ აღვნიშნავ ერთ საინტერესო პარადოქსს. ქრისტიანისთვის ბევრად ადვილია იყოს შემწყნარებელი, სამართლიანი და პატივისცემით აღვსილი იუდაიზმისა და ისლამის მიმართ, რაც უფრო სრულად და თანმიმდევრულად ახორციელებს მისი სარწმუნოება თავის დოქტრინალურ განსხვავებულობას ამ რელიგიებისაგან, რაც უფრო სრულად ახორციელებს თავის თავს მხოლოდ მისთვის დამახასიათებელ განზომილებაში. და, პირიქით, სწორედ სხვისი პარადიგმების გაუაზრებელ მიღებას გარდაუვლად მოსდევს კონფლიქტი და აგრესია, რომელიც ქრისტიანობას არ შეეფერება. ასე მაგალითად, ფსევდოქრისტიანული ანტისემიტიზმის უკან ხშირად დგას ერის „მესიანური“ (ეს სიტყვა მხოლოდ ბრჭყალებში შემიძლია ვიხმარო) თვითშეგნება, რაც წარმოადგენს „ხორციელად რჩეული ერის“ იუდაისტური კონცეპტის პლაგიატსა და პაროდიას. ჯვაროსნული ლაშქრობების იდეოლოგია დაფუძნებული იყო „ჯიჰადისა“ და იმავე „დარ-ალ-ისლამის“ ქრისტიანულ (ან ფსევდოქრისტი ანულ) ათვისებაზე: „საღმრთო ომი წმინდა ადგილებისთვის“ – არის საკრალური გეოგრაფია ჭეშმარიტად ისლამურ სტილში. შემთხვევითი არ იყო, რომ ჯვაროსნული ლაშქრობების მარცხი არ ნიშნავდა დასავლური ქრისტიანობისთვის ისეთსავე კატასტროფას, როგორი კატასტროფაც იქნებოდა ისლამისთვის მექასა და მედინას დაკარგვა. დაიპყრო რა წმინდა ადგილები, ქრისტიანობას სულიერად არაფერი შეუძენია; ხოლო მათი დაკარგვით სულიერად არაფერი დაუკარგავს. გავიხსენოთ, რომ წმინდა ადგილების მშვიდობიან მომლოცველობასაც, რაც უდავოდ კანონიერია, და განუწყვეტლივ არსებობდა ქრისტიანული ღვთისმოსავობის გვიანანტიკური ხანიდან, რომელიც ინსტიტუციონიზირებული იყო შუა საუკუნეებში და რომელიც ემოციურად შეფერადდა ახალ დროში, — არა აქვს და არც შეიძლება ჰქონდეს ქრისტიანულ ცნებათა კონტექსტში ისეთივე აუცილებელი მნიშვნელობა, რაც მას აქვს იუდაიზმის და ისლამის სისტემათა ლოგიკის მიხედვით. ეკლესიის ზოგიერთი მამა, როგორც ცნობილია, სერიოზულად ეწინააღმდეგებოდა მომლოცველობის პრაქტიკას. საკრალური გეოგრაფიის პრინციპი საეჭვოა თუნდაც იმის გამო, რომ ძეს კაცისას არ ჰქონდა ამ ქვეყნად ადგილი, „სადა თავი მიიდრიკოს“ (მ. 8:20).
მართალია, ქრისტიანები ვალდებულნი არიან ისევ და ისევ აშენონ ქრისტიანობისთვის ამქვეყნიური სახლი, ქრისტიანული კულტურა, მაგრამ ისევ და ისევ რწმუნდებიან, რომ ქრისტიანობას ამქვეყნად ისეთივე ხვედრი აქვს, როგორც მის დამფუძნებელ უფალს, „არა არს მოწაფე უფროჳს მოძღვრისა თვისისა“ (მ. 10:24).
შეიძლება ითქვას, რომ გარკვეულწილად დაბრუნდნენ დრონი დაუვიწყარი ადრექრისტიანული ნაწარმოებისა „ეპისტოლე დიოგნეტესადმი“, რომელშიც ვკითხულობთ: ქრისტიანები არც საცხოვრებელი ადგილით, არც მეტყველებით, არც ჩვეულებებით არ განირჩევიან სხვათაგან, … თუმცა ამასთან ერთად, მოქალაქეობის საკვირველ და ჭეშმარიტად უჩვეულო წესსაც ავლენენ: თუმცა საკუთარ მამულებში მკვიდრობენ, მაგრამ მკვიდრობენ, როგორც უცხონი. მოქალაქეთა მსგავსად ერთვებიან ყოველ საქმეში, მაგრამ დაითმენენ ყოველივეს, როგორც სტუმარნი. ყოველი უცხო მხარე მამულია მათი და ყოველი მამული – უცხოება“
ეს დაიწერა მანამ, სანამ შეიქმნებოდა შუასაუკუნეების ინსტიტუციონალური სისტემა. ეს სისტემა შეიქმნა რა ერთხელ, გადაეცემოდა თაობიდან თაობას, საუკუნიდან საუკუნეს და აღიქმებოდა, როგორც რაღაც თავისთავად ნაგულისხმევი; მაგრამ დადგა დრო ამ სისტემის აღსასრულისა. და ისევ, როგორც მაშინ, ჩვენ გვაქვს ქრისტიანობა „ქრისტიანული ქვეყნის“ გარეშე, გარეშეთაგან დაუცველი რწმენა, და ცხოვრება, რომელშიც არაფერია თავისთავად ნაგულისხმევი.
ამგვარი სიტუაციის რადიკალური ვარიანტი ჩვენმა მორწმუნეებმა განიცადეს ჩვენი ისტორიის გასულ ეპოქაში. ყველაფერი, აბსოლუტურად ყველაფერი, რაც კი ნგრევას ექვემდებარეოდა ქრისტიანული ტრადიციიდან, ქრისტიანული კულტურიდან, ინგრეოდა გეგმაზომიერად, უდიდესი გაქანებით, ყოველგვარი მორიდების გარეშე. ნგრევას შეიძლებოდა გადარჩენოდა მხოლოდ შიშველი რწმენა, რომელიც მხოლოდ საკუთარ თავს არის მინდობილი. რამდენად სარწმუნო ხდება რწმენა, რომელიც ცოცხლობს მხოლოდ თავისი ძალით, ყველა გარეშე პირობის საწინააღმდეგოდ, როდესაც მას ფეხებიდან ეცლება მიწის ბოლო ნაგლეჯი და სულიწმიდის ცეცხლოვან ენებს მხოლოდ ჰაერში რჩებათ ადგილი!
ახლა დევნის დრო დასრულებულია და ჩვენ საპირისპირო საშიშროება გვემუქრება: უნიჭო პაროდია მართლმადიდებლურ ისტებლიშმენტზე გვიანდელი (საბჭოთა) რეჟიმის სტილში. მაგრამ სწორედ ამ პაროდიის უბადრუკობა, უსახურობა და სტილისტური შეუსაბამობა გვახსენებს ჩვენ ჭეშმარიტებას, რომლის დავიწყებაც არ შეიძლება, იმდენად დიდი საფასურია მასში გადახდილი მართალთა მიერ. მე დარწმუნებული ვარ, რომ რწმენის გამოცდილება, მიღებული ლენინურსტალინურ წლებში, ჩვენ კიდევ გამოგვადგება მომავალში, და არა მარტო ჩვენ. თავადი ამა სოფლისა, რომლის სახე — სახე აპოკალიფსური მხეცისა, რომელიც ჩვენ ვიხილეთ ყოველგვარი შენიღბვის გარეშე და დავინახეთ ის მტკივნეული სიცხადით – დღესაც იგივეა. მისი არსი არ არის დამოკიდებული გეოგრაფიულ გარემოებებზე, პოლიტიკურ რეჟიმზე, დროზე. ამა სოფლის თავადი მხოლოდ თავის ხერხებს ცვლის და არა მიზნებს.
უმორჩილესად გთხოვთ, არ გაიგოთ ჩემი სიტყვები ფსევდოქრისტიანული პანიკის სტილის გამოვლინებად, რასაც ხშირად ვხვდებით ე.წ. ფუნდამენტალისტურ (და სექტანტურ) წრეებში. მე რასაც ვამბობ, მნიშვნელოვანია, ვინაიდან ძალიან საწყენი იქნებოდა, თუ ის წინააღმდეგობის ეთიკა (ერთდროულად მშვიდობიანი და შეურიგებელი), რომელიც ასე თუ ისე გამომუშავდა ტოტალიტარულ რეჟიმთან დაპირისპირებაში, დაკარგული იქნება მომავალი თაობის ქრისტიანთათვის. ნებისმიერ პირობებში ქრისტიანულ იმპერატივად, ქრისტიანული ცხოვრების ნორმად რჩება წინააღმდეგობა თავადთან ამა სოფლისა მაშინაც, როდესაც ამ წინააღმდეგობას არაფერი (ან ცოტა) აქვს საერთო პოლიტიკის სფეროსთან. „ნუ თანა-ხატ ექმნებით სოფელსა ამას (არ დაემსგავსოთ ამა სოფელს)“ – გვასწავლიდა პავლე მოციქული; ჩვენი სული არ უნდა ექვემდებარებოდეს მორჩილად (угодливо подлаживаеться) დროის სულს, ქვეყნიერების ამჟამინდელ მდგომარეობას. ეს დაქვემდებარება, რომელსაც ჩვენ კომფორმიზმს ვუწოდებთ, აბსოლუტურად ეკრძალება ქრისტიანს. პავლე მოციქულის ზემოხსენებული სიტყვები „ნუ თანახატ ექმნებით“ ლათინურად წარმოითქმის როგორც Nolite conformari. თუ სხვა სულიერ ჭეშმარიტებებს ჩვენ ვერ ვხედავთ ისეთი სიცხადითა და უშუალობით, როგორც ამას წარსული ჟამის ქრისტიანები ხედავდნენ, ეს ჭეშმარიტება ჩვენ გვეძლევა ისეთი სიცხადით, როგორიც მხოლოდ რჩეულებს ეძლეოდათ, დაწყებული პირველ ქრისტიანთაგან, „პირველი სიყვარულის“ ხანაში, როგორც იოანე ღვთისმეტყველის გამოცხადება ამბობს. კომფორმისტული ქრისტიანობა ლოგიკური შეცდომაა ოდენ. შემთხვევითი არაა, რომ ჩვენ უფალს ეწოდება „ნიშანი, რომელსაც შეიძლება შეეწინააღმდეგონ“ („სასწაული სიტყუის-საგებელი“, σημείον άντιλεσόμενον signum cui contradicetur, знамение пререкаемое. ლ. 2:34).
მაგრამ პოლიტიკური კომფორმიზმი მხოლოდ ერთი სახეობაა ბოროტებისა. ზოგიერთ პირობებში ბევრად საშიშია კომფორმიზმი ცხოვრების სტილის, კომფორმიზმი მოდის და დროის მოთხოვნისა. ქრისტიანი, რომელიც არ არის მზად იმისათვის, რომ მას ალმაცერად უყურონ, ან სულაც პირში დასცინონ იმის გამო, რომ იგი მაინც სხვაგვარად ცხოვრობს, ვიდრე შვილები ამა სოფლისა, — სხვაგვარად ვიდრე ამას მოითხოვს თანამედროვე მოდა, — ასეთი ქრისტიანი არ იმსახურებს ქრისტიანის სახელს.
მე კიდევ ერთხელ უნდა გაგაფრთხილოთ, არ გაიგოთ ჩემი სიტყვები არასწორად. მე არავითარი თანაგრძნობა არა მაქვს თანამედროვე ზელოტების აღტკინებასთან, რაც ერთდროულად სენტიმენტალურიც არის და არაადამიანურიც. არც თანამედროვე ფარისევლობის მიმართ, რომელიც დღესაც, ისევე როგორც ჩვენი უფლის ამქვეყნად ყოფნის დროს, მზად არის აჰკიდოს მორწმუნეებს „ტვირთი ძნელად სატვირთავი“ (ლ. 11:46), და, მითუმეტეს, არა მაქვს თანაგრძნობა გარდასულ დღეთა ისტორიული რეალიების რესტავრაციის ოცნებისადმი. ღმერთმა განგვიწესა ამ დროში ცხოვრება და ამიტომ ყოველი უსარგებლო კონფლიქტი ჩვენი დროის რეალიებთან უნდა ავიცილოთ. ჩვენ ძალიან კარგად უნდა გავარჩიოთ ორი რამ: თანამედროვეობა, რომელიც მართალია, კრიტიკას ექვემდებარება, მაგრამ აქვს თავისი უფლებები, როგორც რეალობას; და თანამედროვეობა, როგორც იდეოლოგია, რომელიც პარაზიტობს ამ რეალობაზე. რეალობა რეალობაა და ამიტომ მე ვხედავ მრავალი ცვლილების აუცილებლობას მართლმადიდებელ ეკლესიაში, მიუხედავად ჩემი მრავალი მეგობრის აზრისა და ჩემი საკუთარი გამოუსწორებელი კონსერვატულობისა. შემიძლია მხოლოდ ვისურვო, რომ ეს ცვლილებები გონივრულად გატარდეს, მინიმალური დანაკარგებითა და მაქსიმალური შენაძენით. როგორც ყოველი ცოცხალი, საეკლესიო პრაქტიკაც იცვლებოდა თავისი გარეგნული ფორმებით ქრისტიანობის მთელი ისტორიის მანძილზე. მაგრამ, თუ ქრისტიანობა ტრადიციულად ერთგულია საღი რეალიზმისადმი (საღი რეალიზმი ახასიათებდა ჯერ კიდევ პავლე მოციქულს და ადრეულ ეკლესიას, როდესაც მან აირჩია ბერძნულ ენა ახალი აღთქმის ენად) და მან უნდა გაუწიოს ანგარიში თანადროულ სინამდვილეს, ის ამავე დროს ვალდებულია შეეწინააღმდეგოს იდეოლოგიურ ფანტომებს, რომლებიც ამ სინამდვილეზე პარაზიტობენ. ერთის მეორესაგან განრჩევა ყოველთვის ადვილი არ არის, მაგრამ სრულიად აუცილებელია. ზღვარი თანადროულ სინამდვილესა და იმას შორის, რადაც ეს თანადროულობა თავს ასაღებს, თავს იმართლებს და ცდილობს თავი დაინახოს, ეს ის ზღვარია, რომლის იქით არ შეიძლება წავიდეს არანაირი ჯანსაღი „აჯორნამენტო“, არანაირი დასაშვები განახლება. „იესო ქრისტე იგივეა გუშინ და დღეს და უკუნისამდე“ (ებრ. 13:8).
გარემოებანი იცვლებიან და ამას უნდა ხედავდე იმისათვის, რომ მარადიულ სახარებაზე ესაუბრო რეალურ და არა გამოგონილ ადამიანებს. ჟურნალში „ახალი ევროპა“ გამოქვეყნებულ ერთ სტატიაში მე მოვიყვანე ერთი მეტად სამწუხარო მოგონება, თუ როგორ ქადაგებდა ერთი საკმაოდ ჭკვიანი იერარქი ახლადმოქცეულებით სავსე ეკლესიაში: „ძმანო და დანო! ყველა ჩვენთაგანი ჩვენმა ღვთისმოსავმა მშობლებმა მეორმოცე დღეს მიგვიყვანეს… და ა. შ.“ აი, ეს კი საშინელებაა, სრულიად საშინელება.
მაგრამ თანადროულობის სული თანადროულობის სულია. ის ავლენს თავს, როგორც აბსოლუტური რელატივიზმი, რომელიც მზადაა ყველაფერი აღიაროს, ჭეშმარიტების საკითხის გარდა. ამ სულის ერთ-ერთი გამოვლენა „სექსუალური რევოლუციაა“, რომელიც უკვე დიდი ხანია მოქმედებს არა მარტო პერმისიულად (უფლების მიცემის აზრით), არამედ აგრესიულად, აწყობს რა მორალურ ტერორს, რომელიც უთუოდ გადააჭარბებს გასული ეპოქის მორალურ ორპირობას. ქრისტიანული ეთიკა, რჩება რა საკუთარი თავის ერთგული, ნებისმიერი ზომის ტაქტისა და მშვიდობისმოყვარების მიუხედავად (ტაქტი და მშვიდობისმოყვარება კი ჩვენ, ქრისტიანებს, მოგვეთხოვება) აუცილებლად დაუპირისპირდება არსებულ გუნებგანწყობას, რომელიც ზეიმობს თავის საბოლოო გამარჯვებას და ლამობს ყველა აიძულოს უპირობო კაპიტულაციაზე.
რასაკვირველია, ხელაღებითი განსჯა ყოველთვის საშიშია. აქა-იქ ღმერთი ინახავს ოაზისებს, რომლებშიც ცხოვრებისეული ნორმა გარკვეულწილად განისაზღვრება ტრადიციული ღვთისმოსაობის მემკვიდრეობით. ჩვენი ვალია დავაფასოთ და დავიცვათ ეს ოაზისები. ვინ იცის, იქნებ ჩვენი შვილიშვილები იპოვიან მათში ნუგეშისცემას და მკურნალობას გულისას. მაგრამ ეს მხოლოდ გარდასული ქრისტიანული მსოფლიოს ნატეხები და ფრაგმენტებია. თანამედროვეობა და დროის სული ამ ოაზისებისკენაც იკვლევს გზას. ნებისმიერ შემთხვევაში ოაზისები მხოლოდ ოაზისებია ფართოდ გაშლილ უდაბნოში. უდაბნო კი იზრდება, როგორც თავის დროზე იწინასწარმეტყველა ნიცშემ. მაგრამ სწორედ უდაბნოში და არსად სხვაგან ბრძანა ესაია წინასწარმეტყველმა: „განამზადეთ გზანი უფლისანი“. ნეტარ არიან, ვინც ჩვენი დროის უდაბნოში შეინახავს ნაწილს იმ სულისას, რაც მეუდაბნოე მამებს ჰქონდათ. და თუ იქნება ნება ღვთისა, შესაძლოა, ახალ მეუდაბნოეთა მოსაგრეობიდან დაიბადოს ახალი ქრისტიანული მსოფლიო. ის სულ სხვა იქნება, ჯერ არნახული და არგაგონილი, ვინაიდან უფალს არ სჩვევია განმეორება, იგი „ყოველივეს ახალ ქმნის“ (გამოცხ. 21:5). მაგრამ უახლოეს მომავალში, სანამდე წვდება ჩემი ახლომხედველი მზერა, რომ კონტურები გაარჩიოს, მე ვხედავ მხოლოდ უდაბნოს ლოგიკური სიტუაციის შემდგომ განვრცობას, სხვაგვარად რომ ვთქვათ, უსახლკარო ქრისტიანობას.
ჩვენ ნათლად უნდა გვესმოდეს, თუ რა არის ყველაზე ბოროტი წინააღმდგომი ჩვენი სარწმუნოებისა. ძველი ყაიდის ათეიზმი, რომელიც მეცნიერულ და ფსევდომეცნიერულ საფუძველს ეძებდა, დიდი ხანია, ძალადაკარგულია. ის სიკვდილის პირასაა და მომავალი მას საბოლოო დარტყმას უმზადებს. ათეიზმის შინაგანი გამოცდილება, რომელიც ასე გულდასმით განიხილებოდა XX საუკუნის დასავლეთის თეოლოგებისა და რელიგიური ფილოსოფოსების მიერ, არის ძირითადად უკვე გადაწყვეტილი პრობლემა. თუ ამ სახელგანთქმულ გამოცდილებას ოდესმე ჰქონდა დამოუკიდებელი შინაარსი (რაშიც პირადად მე ეჭვის შეტანას გავბედავ), ქრისტიანულ აზრს ის მონელებული და შეთვისებული აქვს. მაგრამ სამწუხაროდ, ათეისტური იდეის დაკნინება არ გვაძლევს საბაბს მართალმორწმუნეთა სიხარულისათვის. ადრე ღვთის იდეა ღვთისგანდგომილისთვისაც იმდენად მნიშვნელოვნად რჩებოდა, რომ მისგან თავის დასაღწევად საჭირო იყო ფორმალური, თეორიულად დასაბუთებული უარყოფა. ჩვენგან განსხვავებით, რა უბრალო და გულუბრყვილო დრო იყო! მაგრამ ეს დრო უკვე გავიდა. ახლა რადიკალური რელატივიზმი და პრაგმატიზმი შობენ სულის ისეთ მდგომარეობას, როდესაც კითხვა ღვთის არსებობის შესახებ არ იღებს უარყოფით პასუხს, მაგრამ მთლიანად კარგავს ყოველგვარ სერიოზულობას სხვა მარადიულ შეკითხვებ- თან ერთად. ანთროპოლოგიურ პერსპექტივაში ეს ბევრად საშინელი რამაა, ბევრად საშინელი, ვიდრე ათეიზმი.
ამ ბოროტებას მომავალმა ქრისტიანობამ უნდა დაუპირისპიროს მტკიცე, უკომპრომისო, გამომაფხიზლებელი სერიოზულობა. ამისათვის მას არ მოეთხოვება გამოიყურებოდეს სპეციფიურად კონსერვატიულად ან სპეციფიკურად ლიბერალურად და მოწინავედ. მას მხოლოდ და მხოლოდ მოეთხოვება იყოს დამაჯერებელი. მაგრამ მხოლოდ ერთი შეხედვითაა ადვილი, თქვა: „დამაჯერებელი“!
ალბათ, ყოველთვის იქნებიან შედარებით კონსერვატული და შედარებით ლიბერალი ღვთისმეტყველები. მაგრამ როგორც საღვთისმეტყველო კონსერვატიზმი, ისევე მისი აუცილებელი თანამდევი საპირწონე საღვთისმეტყველო ლიბერალიზმი განწირულნი არიან დაკარგონ თავისი საზრისი. ორივე ტენდენცია ძლიერ იყო განპირობებული ძველი ქრისტიანული სამყაროს, ძველი chretiénté-ს თანდათანობითი რღვევის სიტუაციით. კონსერვატიზმი ცდილობდა შეენარჩუნებინა რღვევისათვის განწირული კავშირები, ხოლო ლიბერალურ თეოლოგიას, პირიქით, უნდოდა გამოეთავისუფლებინა სწორედ ამ კავშირებისაგან ინდივიდუალური რელიგიური გრძნობა. ცხადზე ცხადია, რომ ამქვეყნიურ ქალაქში, რასაც ჰარვეი კოკსმა secular city უწოდა, კონსერვატიზმს აღარაფერი აქვს დასაცავი და ლიბერალურ თეოლოგიას არაფერი აქვს გასათავისუფლებელი. პირველს ემუქრება დაცემა უიმედო და უსუსური ნოსტალგიის დონემდე, ხოლო მეორეს – ჟესტისა და ფუჭმეტყველების დონემდე.
მომავალი არის ამქვეყნად მომავალი თაობები. მათ უნდა აჩვენოს ქრისტიანობამ თავისი დამაჯერებლობა. ამასთან დაკავშირებით, კარგია, თუ გავიხსენებთ თ. ს. ელიოტის ერთ შენიშვნას: „ახალგაზრდებს, რომლებსაც რაღაც ღირსება აქვთ, ქრისტიანობა უნდა გავაცნოთ არა როგორც მოსახერხებელი, არამედ როგორც ძალიან მომთხოვნი სარწმუნოება და ეს არა მარტო სიმართლე იქნებოდა, არამედ პრაქტიკულად მიზანშეწონილი: ღირსეული ახალგაზრდა ეძებს ყველაზე მომთხოვნსა და ძნელს და უარყოფს ყველაფერს, რაც მოსახერხებელია“.
იმისათვის, რომ საკუთარი თავის ერთგული დარჩეს, ქრისტიანობა რაც შეიძლება მკაცრად უნდა იცავდეს დისტანციას მისთვის უცხო ყველა მიზნის, კერძოდ, ნაციონალისტური მიზნების მიმართ. ეს დროის ქრისტიანობის სულის მოთხოვნაა, მაგრამ ამავე დროს, არის მოთხოვნა რეალობისა, ვინაიდან ქრისტიანობა სულ უფრო ცხადად და მკვეთრად ხდება რწმენა ქრისტიანთა და არა ქრისტიანული ერებისა. არადა, სწორედ დღეს ვხედავთ ჩვენ პოსტკომუნისტურ აღმოსავლეთ ევროპაში ნაციონალიზმის არნახულ აღზევებას, რომელსაც ყველა სხვა უბედურებასთან ერთად თან მოაქვს რეფორმაციის დროინდელი რელიგიური ომების იმიტაცია, მაგალითად, სერბებსა და ხორვატებს შორის. იმედი უნდა გვქონდეს, რომ ეს აღზევება, რომელიც იდეოლოგიური ვაკუუმით არის გამოწვეული და ღრმა საფუძველი არა აქვს, დიდხანს არ გასტანს. მაგრამ, მისი ხანგრძლივობის მიუხედავად, მას აუცილებლად მოჰყვება რეაქცია. ყველაფერი, რაც დღეს სახელგატეხილია ნაციონალისტურ ისტერიასთან კავშირით, ხვალ თავის თავზე გამოცდის ისეთსავე სიძულვილსა და მიუღებლობას, როგორსაც დღეს განიცდის ყოველივე ის, რამაც გუშინ თავი შეირცხვინა ტოტალიტარიზმთან მლიქვნელობით. ასეა თუ ისე, ცხადია, რომ უცხო მიზნებისადმი დამორჩილება, იქნება ეს თუნდაც ლიბერალიზმი, ან სხვა რამ, ამახინჯებს ქრისტიანული ხარების არსს. მთაზე ქადაგებისას უფალმა მოგვიწოდა უპირველესად ვეძებოთ სასუფეველი ღვთისა და სიმართლე მისი (მ. 6, 33), და ყოველივე სხვა (იქნება ეს კეთილდღეობა ჩვენი ამქვეყნიური სამშობლოსი, მთელი ევროპისა, თუ მთელი მსოფლიოსი) – მოგვეცემა ჩვენ, ანუ იქნება შედეგი, მაგრამ არა მიზანი ჩვენი უმაღლესი მისწრაფებისა. და უნდა ველოდოთ, უნდა ვიმედოვნებდეთ, რომ მომავალი თაობები მოიკითხავენ არა ნაციონალურ ქრისტიანობას ან, პირიქით, ლიბერალურ ქრისტიანობას, არამედ ქრისტიანულ ქრისტიანობას. სწორედ ამიტომ, სავარაუდოა, რომ ისინი უფრო თანმიმდევრულად მოიძიებენ მსოფლიო ქრისტიანობის გაერთიანების გზებს. მე უკვე ვისაუბრე იმის შესახებ, რომ როგორც ქრისტიანული სარწმუნოება, ისე მისი კონკრეტული ფორმები, სულ უფრო იშვიათად გადაეცემა მემკვიდრეობით, იშვიათად შეითვისება დედის რძესთან ერთად. ერთი მხრივ, ეს მეტად სამწუხაროა ქრისტიანული კულტურისთვის, სიტყვა „კულტურის“ ყველაზე ფართო გაგებით. მაგრამ ქრისტიანთა მსოფლიო დაახლოებისათვის ეს სიტუაცია ახალ შანსს იძლევა. შთამომავლობისთვის გადაცემულ რწმენასთან ერთად, ასევე გადაეცემოდა საუკუნოვანი წყენანი და წინასწარშთაგონებანი (предубеждения), ხოლო ტრადიციულ რელიგიურ კულტურასთან ერთად გადაეცემოდა ამ კულტურის განსაკუთრებულობის შეგრძნება. ხოლო ის, ვინც მომავლის ვრცელ უდაბნოში, ტოტალური რელატივიზმით განპირობებულ უჰაერობასა და უწონობაში, თავისუფლად აირჩევს ქრისტეს, არ დაინტერესდება იმ ყავლგასული ანგარიშებით, რომლებსაც ერთი კონფესია მეორეს უყენებს.
ქრისტიანულ კონფესიათა სიახლოვის საკითხი საკმაოდ საკამათო და რთულია. აქ მე ერთი პრაქტიკული წინადადება მაქვს. ჩემი აზრით, ის მინიმუმი მშვიდობისმოყვარეობისა, რომელიც შეიძლება შევთავაზოთ მართლმადიდებლებს და, შესაბამისად, ჩვენ სხვადმადიდებელ ქრისტიან ძმებს, იქნებოდა – არ დაემატებინათ არსებული სადავო საკითხების ნუსხისათვის ახალი პუნქტები თვითნებურად, რაც დღენიადაგ ხდება. ამასთანავე, ადამიანი, რომელიც შედარებით მშვიდობისმოყვარედ არის განწყობილი, აღიქმება როგორც ახლებურად მოაზროვნე, კანონის დამრღვევი და ა. შ., მაშინ, როდესაც ადამიანი, რომელიც თვითნებურად, თავისი განსჯისა და გემოვნების მიხედვით, დამატებით ბრალდებებს იგონებს, თავს მტკიცე და მკაცრ ტრადიციონალისტად გრძნობს. ამასთანავე, ბრალდების ნუსხა სხვადასხვა „ბრალმდებლის“ ხელში საკმაოდ სხვაობს ერთიმეორისგან, თუმცა ამ მტრულ სიტუაციაში „ბრალმდებლები“ ერთმანეთში სოლიდარულები არიან.
კონფესიით განპირობებული სხვადასხვა ტიპის კულტურების ჭეშმარიტი და დამაჯერებელი სინთეზი მომავლის ურთულესი ამოცანაა, რაც მოითხოვს დინჯ და ყურადღებიან მუშაობას იმათგან, ვისაც საბოლოო მიზნისა სჯერა. ჩემი აზრით, თუმცა მოძღვრებითი განსხვავებების საკითხები ძალზე სერიოზულია, მაინც ყველაზე რთული საკითხი არის კულტურების ურთიერთობა, რომლებიც სხვადასხვა კონფესიითაა განპირობებული. ღმერთმა მომიტევოს და სწორ გზაზე დამაყენოს თუ ვცდები, მაგრამ ჩემი ხედვით, ის პრობლემები, რომლებიც სულიერად ყოფენ დღევანდელ მართლმადიდებლებსა და კათოლიკეებს, და ასევე დღევანდელ ლუთერანებს (პროტესტანტების უფრო ახალ ფორმებთან – კალვინიზმთან და სხვადასხვა ნეოპროტესტანტიზმთან საქმე უფრო რთულადაა), არის არა ფილიოკვე, არა დოგმატი უბიწოდ ჩასახვის შესახებ და არა წმინდა ძღვენის გარდაქნის ზუსტი მომენტის დადგენა, არამედ ის, რასაც მამა პავლე ფლორენსკიმ „მართლმადიდებლური გემოვნება“ (православный вкус) უწოდა. ვისაც კი მე ვიცნობდი, კათოლიციზმის შეურიგებელ მამხილებელთაგან, ყველაზე გულწრფელი და ღრმა იყო ლეონიდ ალექსანდრეს ძე უსპენსკი (მასთან მეგობრობა მე დიდ სიხარულს მანიჭებდა) — მხატვარი თავისი მოწოდებითა და ნიჭით, შესანიშნავი ხატმწერი და ხატის ღვთისმეტყველი (ღმერთმა განუსვენოს!). აი, მას ესმოდა რასაც ამბობდა! და რას ამბობდა? ყოველი მისი სიტყვის უკან იგრძნობოდა მხატვრის მოშურნეობა, რომელიც იბრძვის სტილის სიწმინდისთვის და ვისთვისაც სტილის ეკლეკტიზმი სიბილწეა. ეს პოზიცია მართებულია მხატვრისთვის, ვინაიდან შემოქმედება არ შეიძლება იყოს ტოლერანტული.
კულტურის დივერგენცია, რასაკვირველია, იგრძნობა საკუთრივ მხატვრული სფეროს მიღმაც, მაგრამ საქმე აქაც გემოვნებაშია, ქცევის ნორმებში, სულიერ ტაქტში, ჟესტში, რიტმსა და ტემპში – უპირველესად საღმრთისმსახურო, მაგრამ ასევე საერო და ყოფით სფეროში. მახსენდება ჩემი კარგა ხნის მეგობარი რუსი ქალი, ჩემზე უფროსი, რომელიც მართლმადიდებლობის მიმართ მუდამ ინახავდა შინაგან და გარეგნულ ერთგულებას. ის იცნობდა ძველი ყაიდის რუს მონაზვნებს და რომიდან ჩემი დაბრუნების შემდეგ მეკითხებოდა კათოლიკე მონაზონ ქალებზე, იცავენ თუ არა ისინი სათანადო სიდინჯეს მოძრაობებში და ხმის სათანადო სიდაბლეს თითოეული სიტყვის წარმოთქმისას? მე კი რაღაცას ვლუღლუღებდი იმ განსხვავებებზე, რომელიც სხვადასხვა კათოლიკურ ორდენს შორის არის. ჩემთვის კი ვფიქრობდი, თუ რა გამოვიდოდა, რომ იმ მონაზონ ქალს, რომელიც ბავშვებით არის გარშემორტყმული და მათ დაშოშმინებას ცდილობს, განსაკუთრებით ხმადაბლა ეცადა ლაპარაკი. ან რა გამოვა, სხვა მონაზონი, რომელიც ავადმყოფებს უვლის და ველოსიპედით მიეშურება მათთან, უეცრად რომ შეეცადოს, განსაკუთრებით ნელა იმოძრაოს. რასაკვირველია, მართლმადიდებლებსაც ჰყავდათ დედა მარია, მაგრამ ის თავის სიცოცხლეში სრულიად მიუღებელი იყო რუსულ ემიგრანტულ წიაღში. მეორე მხრივ, კათოლიკურ ეკლესიაში არიან ბენედიქტელები, რომლებიც ალბათ მოეწონებოდა ჩემს ზემოხსენებულ მეგობარს. მახსოვს, როგორ ვესაუბრებოდი ერთხელ ერთ განმარტოებით მცხოვრებ ბენედიქტელს, რომელმაც სხვათაშორის ისეთი სიყვარული გამოავლინა რუსული მართლმადიდებელი ეკლესიის მიმართ, რომლის გულწრფელობაშიც ეჭვს ვერ შეიტან. მან რუსეთის ეკლესიის პრობლემებიც კარგად იცოდა და მათზე საღად მსჯელობდა. მაგრამ მე აქ სხვა რამის თქმა მინდა. მთელი სამსაათიანი საუბრის განმავლობაში ის ძალიან ბუნებრივად იჯდა გაუნძრევლად, ყოველგვარი ჟესტების გარეშე. აი, ეს კაცი კი მოეწონებოდა ჩემს მეგობარს, მაგრამ ბენედიქტელები არ განსაზღვრავენ კათოლიკობის მთლიან იმიჯს. მართლმადიდებელი გემოვნების მიხედვით ვატიკანი მეტისმეტად სახელმწიფოა, ხოლო კათოლიკური თვალთახედვით – ჩვენი სამღვდელოება ზედმეტად ადვილად თანხმდება შემალამაზებელ დანამატად ემსახუროს სახელმწიფოს. სწორედ ეს აბრკოლებს, აშორებს, ყოფს და არა ის პუნქტები, რომელთა კატალოგიზაციით იყვნენ დაკავებულნი ბიზანტიელი პოლემისტები.
სინთეზის ამოცანა ძალიან რთულია. გონიერ ქრისტიანს არ შეიძლება არ ეშინოდეს საყოველთაო ექლეკტიკურ-სინკრეტული დომხალისა, რომელიც საბოლოო განადგურებას უქადის სულიერი სტილის და გემოვნების ისედაც დაძაბუნებულ გრძნობას. მაგრამ, სამაგიეროდ, ამ ამოცანის გადაწყვეტა გვპირდება მსოფლიო ქრისტიანობის სხვა ცხოვრებისეულ პრობლემებთან ბრძოლის მნიშვნელოვან გაადვილებას. ქრისტიანულ დასავლეთს დღეს მწვავედ ესაჭიროება ის, რაც მართლმადიდებლობამ შემოინახა – საიდუმლოების შეგრძნება, ღვთის შიშის შეგრძნება, ღმერთსა და ქმნილებას შორის არსებული დისტანციის შეგრძნება. დასავლეთს სჭირდება მართლმადიდებლობის დახმარება ცოდვის გრძნობის ეროზიის საწინააღმდეგოდ. წინააღმდეგ შემთხვევაში, დასავლეთის ის შვილები, რომლებიც განაგრძობენ ღირსეული რელიგიის ძიებას, სულ უფრო ხშირად მიიდრიკებიან არაქრისტიანული აღმოსავლეთისკენ, მაგალითად ისლამისკენ. მეორე მხრივ, ქრისტიანულ აღმოსავლეთსაც სჭირდება გამოცდილება დასავლეთის საქრისტიანოსი, რომელიც ორ საუკუნეზე მეტი ხანი ცხოვრობს იმ გამოწვევის პირისპირ, რომელიც მას განმანათლებლობამ ესროლა. მართლმადიდებლობას სჭირდება ყველაფერი ის, რაც დასავლეთის რეფლექსიამ გამოიმუშავა ზნეობრივი ღვთისმეტყველების სფეროში, და მასთან დაკავშირებულ სამართლის ღვთისმეტყველებაში. მართლმადიდებლობას ასევე სჭირდება დასავლეთის უნარი — მოთმინებით გაარჩიოს ნიუანსები და შეინარჩუნოს ინტელექტუალური პატიოსნების იმპერატივი. სხვაგვარად, დემოკრატიული ცივილიზაციის რეალური უფლებები ისევ და ისევ გათამაშდება ჩვენთან როგორც კოზირის კარტი ქრისტიანობის წინააღმდეგ, რომელიც „მცირეთა“ რწმენის დონეზე ისევ ვერაფრით გაიჭრება. ხშირად დასავლეთის ქრისტიანობა უფლებამოსილია შეგვახსენოს კორინ- თელთა მიმართ პირველი ეპისტოლეს სიტყვები: „ძმანო, ნუ იქნებით ბავშვები გონებით“ (1 კორ. 14:20). ჩვენ კი ხანდახან გვაქვს იმის საფუძველი, რომ შევახსენოთ ჩვენ დასავლელ ძმებს იგავთა წიგნის სიტყვები: „დასაბამი სიბრძნისა არს შიში უფლისა“.
მადლობას გიხდით იმ მოთმინებისათვის, რომლითაც მისმენდით. შევეცდები ორიოდ სიტყვა მოგახსენოთ კონფერენციის პრობლემატიკაზე. ჩემი აზრით, მამა ნიკოლაი აფანასიევის ეკლესიოლოგია კარგი მაგალითია იმისა, რომ მართლმადიდებლობას მით მეტი შეუძლია მისცეს არამართლმადიდებელ ქრისტიანებს, რამდენადაც უფრო მზად იქნება შინაარსიანი საუბრისთვის, და რამდენადაც უფრო უკეთ მოახერხებს უთხრას მსოფლიოს ის, რასაც მსოფლიო მართლაც გაიგონებს, რამდენადაც უფრო მართლმადიდებლური იქნება თვით მართლმადიდებლობა. მართლმადიდებლური თავისი შინაგანი ბუნების მიმართ და არა „მართლმადიდებლური“ ყალბი კონსერვატიზმის მნიშვნელობით. მეორე მხრივ, ნიკოლაი აფანასიევის ეკლესიოლოგია არის რა უდავოდ ფასეული, საჭიროებს ანტითეზისს, ვინაიდან ეს ეკლესიოლოგია აბსოლუტურად მართებულია სწორედ იმ დონეზე, რასაც მე „უკანასკნელი ჭეშმარიტებები“ ვუწოდე, მაგრამ არის კიდევ ბოლოსწინა ჭეშმარიტებები. უდავოა, რომ ეკლესიურობის კრიტერიუმი არის სულიწმიდის ზიარება, მაგრამ ეკლესიას, როგორც ღმერთკაცურ მოვლენას აუცილებლად ექნება სხვა განზომილებანიც, რომლებიც გააზრებული უნდა იქნეს ნიკოლაი აფანასიევის თეზისის შუქზე. თეზისს სჭირდება ანტითეზისი, არა როგორც შეწინააღმდეგება, არამედ როგორც დამატება. გარკვეული სოციალური და ადმინისტრაციული ასპექტი ეკლესიისათვის გარდაუვალია, რაც უნდა მოსაწყენი, მიუღებელი და საშინელი იყოს ეს, ვინაიდან შეუძლებელია სულთმოფენობის მომენტი გრძელდებოდეს 24 საათი დღეში, თუნდაც ჩვენი ცოდვების გამო.
სხვამხრივ, მე არ შეიძლება არ განვიხილო აფანასიევის სწავლება სასუფეველზე, როგორც მართლმადიდებლობის სიტყვა, რომელიც მართლაც შეიძლება ისმინოს მართლმადიდებლობის გარეთ არსებულმა მსოფლიომ და, გარკვეულწილად, მან უკვე ისმინა. სხვადასხვა კონფესიური ტრადიციის ქრისტიანებს შორის შინაარსიანი საუბარი წარმატებული იქნება არა იმ ზომით, რა ზომითაც ეს ტრადიციები ერთმანეთს შეეგუებიან, არამედ იმ ზომით, რა ზომითაც ჩაუღრ მავდებიან ისინი საკუთარი ძველი მემკვიდრეობის საზრისს. ისეთი უკიდურესი კალვინისტი, როგორიც კარლ ბართია, საჭირო აღმოჩნდა კათოლიკეებისთვის და უთუოდ დაგვჭირდება ჩვენც სწორედ იმიტომ, რომ ბართი ჩაუღრმავდა რა კალვინისტურ ტრადიციას, ბოლოს და ბოლოს, გავიდა ისეთ ქრისტიანულ სუბსტანციაზე, რაც საერთოა ქრისტიანობისთვის. ეს პარადოქსს ჰგავს, მაგრამ ასეა. დაახლოებისა და გაერთიანების გზა არ არის გზა დიპლომატიური მისადაგებისა, და ასევე, რასაკვირველია, არც წყენისა და ბრალდებების სიის გაზრდის გზა; ეს გზა არის გზა ცენტრისაკენ. მოგეხსენებათ ეს ძველი სახე ფილოკალიიდან — რადიუსები, რომლებიც ცენტრისაკენ უახლოვდებიან ერთმანეთს. დაახლოების სხვა საშუალება, ჩემი აზრით, არ არსებობს.
კიდევ ერთხელ დიდი მადლობა მოთმინებისათვის, და მაპატიეთ, რომ ამ მოთმინებით მე ასე დიდხანს ვსარგებლობდი.
რუსულიდან თარგმნეს ლევან აბაშიძემ და ზაზა კვერცხიშვილმა
გამოქვეყნდა ჟურნალში „დიალოგი“ #1, 2004
Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s