ოლივიე კლემანი – ევროპა: სეკულარიზაციის დადებითი ასპექტებისა და მისი გვერდითი ეფექტების დაძლევის შესახებ

ევროპის წარმოშობა და მისი მნიშვნელობა
ევროპის წარმოშობა და მისი მნიშვნელობა პიროვნების გაგებას უკავშირდება. აქვე არც ის უნდა მიეცეს დავიწყებას, რომ პიროვნების განუყოფელი ნაწილია სხვებთან ურთიერთობა.
ძველ ცივილიზაციებში, რომლებსაც ჩვენ “ტრადიციულს” ვუწოდებთ, ყველაფერი ერთგვარ “მაგიურ სფეროს” უკავშირდება. ყველაფერი: ადამიანები, ღმერთები, კოსმოსი. სამყარო ზოგჯერ ილუზიად, ზოგჯერ ღვთის თამაშად აღიქმება, მაგრამ ის ყოველთვის უბრალო “გამოვლინებად” ითვლება, რომელსაც არ გააჩნია რაიმე მდგრადობა. ამ კონტექსტში დრო გარკვეულ ციკლებს მოიცავს, რომელშიც “ოქროს ხანა” ყოველთვის წარსულშია. აქ ისტორია მხოლოდ დავიწყებისა და დაცემის პროცესია, რომელშიც ჩვენ ვპროგრესირებთ წარსულისკენ. ნებისმიერი სიახლე ყოველთვის ცუდია და ყველაზე დიდი, რისი იმედიც შეიძლება გვქონდეს, არის აღდგენის აქტი, არსებულის განახლება, რომელიც თავისთავად ძალიან საშიშია. ზე-პიროვნული “მე”-ს ფსიქოლოგიური გარსი ერთი არსებობიდან მეორეში გადადის, იქცევა ფატალურ “ციკლად”, რომლისგანაც ადამიანი ყოველთვის ცდილობს გაქცევას. “სხვა”, როგორც ასეთი, არ არსებობს. საზოგადოება ჩაკირულია რიტუალურ კონფორმიზმში. ის, ვინც ამ გზიდან გადაუხვევს, ხდება დემონიზირებული (ზოგჯერ საკრალიზებული) “განტევების ვაცი”, რომელიც ძალადობას განიცდის, მაგრამ რომელიც წმენდს საზოგადოებას საკუთარი დესტრუქციული იმპულსებისგან.
ქრისტეს შობამდე მეშვიდე-მეექვსე და მეხუთე საუკუნეებიდან, მეტ-ნაკლებად ყველგან, კაცობრიობის ისტორიაში დადგა, როგორც მას კარლ იასპერსმა უწოდა, “ღერძული პერიოდი”: ინდივიდუალური შეგნება საკრალური კოლექტივის გარეთ გამოვიდა, თავი იჩინა ფილოსოფიურმა კვლევა-ძიებამ, კონცეფციებმა გამოწვევის წინაშე დააყენეს მითები, წინასწარმეტყველება დაუპირისპირდა იმანენტურ საკრალურობას. ესენი იყვნენ კონფუცი ჩინეთში, ბუდა ინდოეთში, ზარათუსტრა ირანში, სოკრატე და ანტიგონე საბერძნეთში, უდიდესი ებრაელი წინასწარმეტყველები შუა აღმოსავლეთში.
ამ უნივერსალურ ცვლილებას ხანგრძლივი გავლენა მხოლოდ ბიბლიურ და ბერძნულ სამყაროებში ჰქონდა, რომელმაც მალე მოიცვა ელინისტური კულტურაც ალექსანდრე დიდის დაპყრობების შედეგად და შემდგომ რომიც. მსოფლიოს სხვა ადგილებში კი ერთგვარი უძრაობა დაბრუნდა. ელინისტურ სამყაროში განვითარდა ინდივიდისადმი ინტერესი, როგორც ეს ქრისტიანულ ხანამდე ბოლო საუკუნეებში არსებული უამრავი პორტრეტიდან ჩანს, – ინტერესი, რომელიც არასაკმარისად იყო დაკმაყოფილებული სტოიკოსთა ტლანქი სიმშვიდისა და ბედის ძალით გაღმერთებული ადამიანების მიერ, როგორებიც იყვნენ, მაგალითად, ალექსანდრე დიდი ან კეისრები.
ერთის მხრივ, არსებობდა აზიური აღმოსავლეთი, სადაც ადამიანური ღვთაებრივთან იყო დაკავშირებული, ხოლო, მეორეს მხრივ, ძველი დასავლეთი, სადაც ინდივიდისადმი ინტერესი გაღვივდა. სწორედ ამ ორ სამყაროს შორის გაჩნდა ბიბლიური გამოცხადება: პიროვნული ღმერთი, რომლის აღრევაც უკვე აღარ შეიძლებოდა ეროსთან და კოსმოსთან, რომელმაც ადამიანს (თავისივე ხატების ძალით) მოუწოდა გამხდარიყო უნიკალური, შეუდარებელი არსება; სამყარო უკვე აღიქმება როგორც ქმნილება, რომელიც ავტონომიურია და ღვთაებრივი სიბრძნით გაჯერებული; დრო კი, როგორც ისტორია, რომელიც კონკრეტული მიზნისკენ მიემართება. სახარებისეულმა გამოცხადებამ რაღაც ღრმა და ახალი წარმოშვა: ღმერთი სიყვარულია; ქრისტეს ხატების მეშვეობით ადამიანური პიროვნება უკვე კაცობრიობასთან ონტოლოგიურ ერთობაშია ფესვგადგმული. მეოთხე-მეხუთე საუკუნეების ეკლესიის მამებმა და საეკლესიო კრებებმა უფრო განავითარეს ქრისტეს ეს მოწმობა, რომელიც იოანეს სახარებაშია გადმოცემული: “რათა ყოველნი ერთ იყვნენ, როგორც შენ ხარ, მამაო, ჩემში და მე შენში, რათა ისინიც ასევე იყვნენ ჩვენში”. ტრინიტარული არსებობის ხატით და მასში მონაწილეობით ერთდროულად ვართ მოწოდებულნი, როგორც მრავალფეროვნებისკენ, ასევე ერთობისაკენ. ორივე არსება, ღმერთიც და ადამიანიც, ურთიერთობაზეა ორიენტირებული.
იუდაიზმის სიმტკიცემ და შემდგომ ისლამის წარმოქმნამ, რომლებიც აღიარებენ ცოცხალ, პიროვნულ ღმერთს, მაგრამ უარყოფენ სამებას (ან ფიქრობენ, რომ უარყოფენ, როგორც ჩვენ ამას მოგვიანებით შევიტყობთ[1]), დაასრულეს კაცობრიობის გაყოფა ორ სულიერ ნახევარსფეროდ, ესენია: ინდოეთიდან წარმოქმნილი “აზიატური” ნახევარსფერო, რომელიც შორეულ აღმოსავლეთს მოიცავს იქ გავრცელებული ბუდიზმით და “სემიტური” ნახევარსფერო, რომელიც დღეს იუდაიზმსა და ისლამს გულისხმობს. აზიატური ნახევარსფერო ხაზს უსვამს ღვთაებრივის შინაგანობას და მის ყველგანმყოფობას, რომელშიც განზავებულია სამყარო. სემიტური ნახევარსფერო კი უარყოფს ამგვარ შთანთქმას, მაგრამ ღმერთისა და ადამიანის შეხვედრას ვერ ხედავს სხვაგვარად თუ არა გამოცხადებული რჯულისადმი ადამიანის მორჩილებით (გამონაკლისია ეზოთერიზმი: კაბალისა და სუფიზმის გარკვეული ფორმები, რომლებშიც ამგვარი შთანთქმის ტენდენციები ჩნდება, ხშირად ნეოპლატონიზმის გავლენით).

 

ქრისტიანული საზოგადოებებისამბივალენტურობა
სახარება მართლაც იყო ისტორიის საფუარი, მაგრამ ის ასევე ბოროტად იქნა გამოყენებული თვით ისტორიის მიერ. გამოვლინდა “ქრისტიანული თემების” ამბივალენტურობა, ანუ იმ ჯგუფებისა, რომლებიც საკუთარ თავს ქრისტიანებს უწოდებდნენ.
აღმოსავლეთში, რომის იმპერია საკმაოდ ღრმად იყო ქრისტიანიზირებული. ქალებისა და ბავშვების უფლებები, საკუთრებასთან დაკავშირებული კანონები და მოსამსახურეთა სტატუსი, ყოველივე ამას საკმაოდ ჰუმანიზირებული სახე ჰქონდა. ბერმონაზვნობას შენარჩუნებული ჰქონდა სულიერი თავისუფლება; კულტურა იყო გახსნილი, თავისი საერო უნივერსიტეტებით, არაქრისტიანული ფილოსოფიური მიმდინარეობების სიმტკიცითა და ბიბლიის პარალელურად ჰომეროსის გავლენით. დღეს დემოკრატიის ელემენტებსაც კი პოულობენ როგორც ამ ხანის საეკლესიო სტრუქტურებში ლოკალური ავტონომიური ეკლესიების სახით, ასევე სახელმწიფოში, რადგან იმპერია, რომელიც დიდი ხნის წინ მულტი-ნაციონალური იყო, არ წარმოადგენდა მემკვიდრეობით საკუთრებას და, თეორიულად მაინც, ნებისმიერი შეიძლებოდა არჩეული ყოფილიყო იმპერატორად ხალხის, ჯარისა და სენატის მიერ. ომი მიიჩნეოდა მკაცრად თავდაცვით მოვლენად, შესაბამისი წესებით, რომლებიც, მაგალითად, დამარცხებულ მტერს ბრძოლის ველიდან გასვლის ნებას აძლევდა. ბიზანტიის ეკლესიას არასოდეს მიუღია წმინდა ომისა თუ ჯვაროსნული ლაშქრობის ცნება[2].
დასავლეთში მონობამ (slavery) განსაკუთრებით მტკიცე ევოლუცია განიცადა ბატონყმობისკენ (serfdom), თავისი გარანტირებული უფლებებით, რაც საბოლოოდ თავისუფლებით დამთავრდა. ეკლესიამ ველური მებრძოლები რაინდებად აქცია (თავისი “წმინდა მებრძოლები” აღმოსავლეთსაც ჰყავდა). ომი აქაც შეზღუდული იყო “საღვთო მშვიდობით”. დემოკრატიული სტრუქტურები გლახაკთა ორდენებში, განსაკუთრებით დომინიკანელთა შორის წარმოიშვა.
დასავლეთში, ისევე როგორც აღმოსავლეთში, მშვენიერების შეგრძნება უზარმაზარია და არც ეს უნდა გამოგვრჩეს.
მიუხედავად ამისა, ერთის მხრივ, ისევე როგორც მეორეს მხრივ, ქრისტიანობასა და ძალაუფლებას შორის არსებული ინტიმური კავშირი მიდრეკილია “რელიგიის” იდეოლოგიად გადაქცევისკენ, რომელიც თავსმოხვეულია ჩაკეტილ საზოგადოებაში. ქრისტიანულმა საზოგადოებებმა მძიმედ შესცოდეს სულის თავისუფლების წინააღმდეგ. ისინი გმობდნენ და დევნიდნენ “სხვას”: ერეტიკოსებს, ებრაელებს, მუსლიმებს. დასავლური შუა საუკუნეების ინკვიზიცია მოდელი იყო მე-16 საუკუნის რუსეთისთვის, რასაც მოგვიანებით სოლჟენიცინმა “რუსული ინკვიზიცია” უწოდა, რომელიც მეძველწესე მორწმუნეებს დევნიდა მე-20 საუკუნის დასაწყისამდე.
თანამედროვე ეპოქაში მართლმადიდებელი ეკლესია დაკავშირებულია არსებობის არქაულ წყობასთან, ავლენს რა თემური ცხოვრების ზოგიერთ საინტერესო ფორმას, როგორც რუსეთში, ასევე ბალკანეთში. ოტომანთა იმპერიამ, უფრო სტუმართმოყვარემ, ვიდრე რომაულ-კათოლიკური საქრისტიანო იყო, ესპანეთიდან გაძევებული ებრაელები შეიფარა. თუმცა მთლიანობაში სწორედ დასავლეთ ევროპაში ჩამოყალიბდა ახალი ღირებულებები. ამ ღირებულებებმა, როგორც პოზიტიურმა, ასევე ნეგატიურმა, გამოაღვიძა მე-19 საუკუნის რუსული აზროვნება და მას “სობორნოსტის” საკითხის ფორმულირებისკენ უბიძგა, რომელიც არ იყო თავისუფალი ადრეული თემური წყობით ცხოვრების იდეალისაგან.

 

სეკულარიზაციის წარმოშობა და მისი მნიშვნელობა
დასავლეთში კლერიკალური ტოტალიტარიზმის წინააღმდეგ ჯანყმა, ათასწლოვანი რელიგიური ომებისა და “შიშის დიქტატით სწავლების” შემდგომ წარმოშვა “ადამიანის უფლებებთან” დაკავშირებული მოთხოვნები. მეთვრამეტე საუკუნის ბოლოს შემუშავებულ “ადამიანის უფლებათა დეკლარაციას”, რასაკვირველია, ქრისტიანული ფესვები ჰქონდა, მაგრამ უპირისპირდებოდა საეკლესიო ინსტიტუტს. ლესზეკ კოლაკოვსკის გამოთქმით, ისინი იყვნენ “ქრისტიანები ეკლესიის გარეშე”, რომელთაც მნიშვნელოვანი როლი შეასრულეს მის ფორმულირებაში. რეფორმაციის მიერ ძალაუფლების დესაკრალიზაცია (რეფორმატორთა აზრით, ძალაუფლება რყვნის ყველასა და ყველაფერს, მათ შორის, “კონტროლისა და წონასწორობის” საჭიროებასაც) მეცხრამეტე საუკუნეში გაერთიანდა საბოლოოდ ემანსიპირებულ იუდაიზმთან და სახარებისეული ღირებულებებისადმი გახსნილ ჰუმანიზმთან, რამაც გამოიწვია სამოქალაქო უფლებებზე დაფუძნებული მმართველობის ჩამოყალიბება. ტოტალიტარულ მიმდინარეობებთან წინააღმდეგობაში სახარებისეული გავლენა გრძელდება კირკეგორისა და დოსტოევსკის ეგზისტენციალურ და პერსონალისტურ მსოფლმხედველობაში: მეტ-ნაკლებად ბალანსირებული დემოკრატიების შექმნაში და საფრანგეთისა და ინგლისის სოციალურ ურთიერთობებში (პეგის გამოთქმით, ამ “გარეგანი ქრისტიანობის”), რომელთა ქრისტიანული ფესვები ნათელია. ამრიგად, თანამედროვე ევროპა, უკიდურესად რთული, ხშირად ტრაგიკული, დაიბადა ორმაგი წინააღმდეგობიდან: ადამიანის წინააღმდეგ ღმერთის “უფლებების” გაგებიდან და ღმერთის წინააღმდეგ ადამიანის “უფლებების” კონცეფციიდან. პრომეთეს გზით მოარული ადამიანის თავისუფალი შემოქმედება “მორალის ღმერთს” დაუპირისპირდა, რომელიც ძალიან ხშირად პოლიციური ღმერთის, სადისტი მამის სახით იყო წარმოდგენილი.
თანდათან ყოფიერების სხვადასხვა ასპექტებმა, – პოლიტიკურმა, სოციალურმა, კულტურულმა, – ემანსიპაცია განიცადა, რელიგია კი კულტურის სფეროს ერთ-ერთ განზომილებად გადაიქცა. აღარ არსებობს “დომინანტური” ავტორიტეტი ან იდეოლოგია, არსებობს მხოლოდ დამოუკიდებელი ავტორიტეტები, თითოეული თავის სფეროში. სახელმწიფო აღარ მართავს ეკლესიებს, როგორც ეს ხშირად იყო აღმოსავლეთში, სადაც ერისკაცთა როლი ფაქტიურად იგნორირებული იყო. მაგრამ, მეორეს მხრივ, ეკლესიებსაც აღარ შეეძლოთ სახელმწიფოს ან საზოგადოების ცხოვრებაში ჩარევა. მეცნიერება და ფილოსოფია აღარ არიან თეოლოგიის “მსახურები”. ისინი უკვე თავის განვითარებაში სრულიად თავისუფალნი არიან.
ამრიგად, ჩამოყალიბდა ახალი კულტურა, ჰეტეროგენული, რთული შემადგენლობის, რომელსაც არასოდეს აქვს დასრულებული ფორმა, თვითკრიტიკულია ბუნებით, არასოდეს არის თავდაჯერებული, პრინციპული და მიზანსწრაფულია, დამუხტულია კვლევა-ძიებით, პოლემიკებით, მრავალფეროვნებით, – ყოველივე ეს წარმოშობს დაძაბულობებს, მაგრამ იმავდროულად მათი მეშვეობით წარმოიქმნება ცვლილების იმპულსი. უწყვეტი განვითარების პროცესში კანონებზე დაფუძნებული თანამედროვე სახელმწიფო იძლევა თავისუფლების გარანტიას და ზღუდავს ძალადობის გამოვლინებებს.
განსაკუთრებით მეჩვიდმეტე საუკუნიდან ინსტრუმენტული (instrumental) გონება იმკვიდრებს ადგილს, რომლის მიზანიც უკვე აღარ არის მხოლოდ ცოდნა და აღფრთოვანება საგნებს შორის კავშირითა და კოსმოსში არსებული წესრიგით, როგორც ეს იყო ძველ აზროვნებაში, არამედ ბუნების გარდაქმნაში, მის ფლობაში. ეს სწორედ ბიბლიური, იუდეო-ქრისტიანული ტრადიციაა, რომელმაც ეს თვისება ბერძნული აზროვნებისგან იმემკვიდრა, რომლისთვისაც დამახასიათებელი იყო სამყაროს წესრიგის ჭვრეტა, ექსპერიმენტული (experimental) და ინსტრუმენტული გონება. ღმერთი აღარ არის მოცული საკრალური ბუნებით. გენეზისი მას წარმოგვიდგენს ციური სხეულებისა და ბიოლოგიური არსებების შემოქმედად, რომელსაც სხვა ტრადიციები განაღმრთობენ. ბრძოლა, რომელსაც აწარმოებდნენ წინასწარმეტყველები ბაალისა და კოსმიურ-მაგიური ძალების წინააღმდეგ, გააგრძელეს ქრისტიანმა ბერებმა. ქრისტეს სიტყვებმა “ჩემი სამეფო არ არის ამქვეყნიური” და ასევე წმინდასა და უწმინდურს შორის მატერიალური განსხვავების გაუქმებამ კარი გაუხსნა სეკულარიზაციას.

 

სეკულარიზაციის შედეგები
ამრიგად, სეკულარიზაცია ამასთანავე არის ათენისა და იერუსალიმის პირმშო. მისი სასარგებლო ეფექტი აშკარაა. დასავლეთში, კლერიკალური კონტროლისგან განთავისუფლებამ[3] ფიზიკური სამყაროსა და ადამიანური ფსიქიკის გამოკვლევის შესაძლებლობა წარმოშვა. სახელოვნებო სფეროში ძალზედ განვითარდა მხატვრობა და მუსიკა. გაიზარდა სიცოცხლის ხანგრძლივობა, მოსახლეობის რაოდენობა, ქალები ემანსიპირებულ იქნენ და პლანეტა გაერთიანდა იმგვარი ფორმით, რასაც ტეიარ დე შარდენმა “ნოოსფერო” უწოდა. ევროპული კულტურა დღესდღეობით პირველი “გახსნილი” კულტურაა ისტორიაში, რომელიც ყველანაირი ხელოვნებისა და ადამიანური მითის სუმირებას ახდენს არა რომელიმე იმპლიციტური ფილოსოფიის მეშვეობით, არამედ სწორედ იმ ფილოსოფიით, რომელსაც შეუძლია მიიღოს “სხვა” თავისი განსხვავებულობით.
მაგრამ ამასთან ერთად სხვა ნეგატიურმა შედეგებმაც იჩინა თავი, მაგალითად, სიცოცხლის საზრისისა და სიყვარულის გაქრობა, ტრადიციული სიმბოლოების დაკარგვა, რომელიც უკავშირდება ქალისა და მამაკაცის, მამის, დედის და შვილის ურთიერთობებს. ევროპული კულტურა, ითავისებს რა დროსა და სივრცეში არსებულ მთელს ადამიანურ გამოცდილებას, იმავდროულად ასუსტებს სხვა კულტურებს, და საბოლოოდ, თავის მდიდარ მემკვიდრეობას, მაგალითად, სოფლების დაცარიელებითა და ქალაქების უზომო ზრდით. შეუზღუდავი წარმოების კულტურა მესამე სამყაროს აქცევს პროლეტარიატად, ხოლო დასავლური საზოგადოებები განიცდიან უმუშევრობისა და ურბანული ტერორიზმის პრობლემას.

 

ნიჰილიზმის შესახებ
ასე წარმოიშვა ნიჰილიზმი. ნიცშე და დოსტოევსკი ამ კუთხით ერთი და იგივე შეხედულებებს გამოთქვამდნენ.
“სად არის ღმერთი?” – კითხულობს შეშლილი ადამიანი ნიცშეს “მხიარულ მეცნიერებაში”[4]:
“’სად არის ღმერთი?’ – ყვირის იგი. მე გეტყვით: ჩვენ მოვკალით იგი, მე და შენ! მაგრამ როგორ შეგვეძლო ამის გაკეთება? როგორ შევძელით ზღვის დაცარიელება? ვინ მოგვცა ჩვენ იმგვარი საშლელი, რომლითაც მთელი ჰორიზონტის წაშლა შევძელით? ეს რა ჩავიდინეთ, მზეს ჩამოვაშორეთ დედამიწა? მარადიულ ვარდნას განვიცდით? ვარდნას ყველა მიმართულებით: წინ, უკან, ზემოთ, ქვემოთ. ნუთუ ჯერ კიდევ არსებობს ზედა და ქვედა მიმართულებანი? ხომ არ ვმოძრაობთ უსაზღვრო სიცარიელეში? ნუთუ ვერ ვგრძნობთ სიცარიელის სუნთქვას? განა სიცივე უფრო მეტად ცივი არ ხდება და ღამე უფრო მეტად ბნელი?”[5]
იგივეს კითხულობს დოსტოევსკი თავის “ქალბატონში”:
“ადამიანები მარტოსულნი არიან ამქვეყნად. ეს ტრაგედიაა. ‘არის ვინმე ცოცხალი ამ ტრიალ მინდორზე?’ – გაჰყვირის ერთ-ერთი რუსული ლეგენდის მამაცი მეომარი. მეც იგივეს ვყვირი, მაგრამ არავინ მპასუხობს. ისინი ამბობენ, რომ მზე ანიჭებს სიცოცხლის ძალას ამ სამყაროს. დაე, ამოვიდეს მზე! შეხედეთ მას, განა იგი უკვე გვამი არ არის? ყველაფერი მკვდარია. ყველგან სიკვდილი მეფობს. მხოლოდ ადამიანები არსებობენ და მათ გარშემო სრული სიჩუმეა – ამგვარია დედამიწა!”
თავდაპირველად ნიჰილიზმი იყო კოლექტიური და ასევე, შეიძლება ითქვას, “მხურვალეც”. მეოცე საუკუნის ტოტალიტარულმა მოძრაობებმა კი ფაქტიურად მასების რელიგიური ინსტიქტის მობილიზება მოახდინა.
შემდეგ დადგა ინდივიდუალური ნიჰილიზმის ეპოქა, რომელიც ცივი ცეცხლით იყო განმსჭვალული. სიკვდილი არასოდეს ყოფილა ასე აგდებული და გაშიშვლებული. ბიბლიურმა რევოლუციამ დასავლელი ადამიანი იძულებით ჩამოაშორა “მაგიური სფეროს” უპიროვნო, თითქმის უმიზნო სიმშვიდეს, რომელიც ხშირად, მეტ-ნაკლებად, ქრისტიანიზირებული იყო. მექანიკამ და მანქანებმა იგი მოწყვიტა დედამიწის მშობლიურ წიაღს. “რა სარგებელი აქვს მთვარეზე ასვლას, თუკი იქ თვითმკვლელობას ჩავიდენთ?” – კითხულობდა ანდრე მალრო[6].  როგორც ჩანს, დასავლელ ადამიანს დავიწყებული აქვს ქრისტეს აღდგომა. და, აი, ისიც, მარტო გრძნობს თავს სამყაროს უკიდეგანო საპყრობილეში. თვით თავისუფლების განცდა წარმოშობს მასში უფსკრულს. სწორედ აქედან იწყება ძლიერი ემოციების ძიებანი და რეალობისგან გაქცევები; აქედან იწყება დეგრადირებული რელიგიური ჯგუფების პოპულარობა და მოჩვენებითი “დაბრუნება რელიგიურობისა” თავისი მედიტაციების ტექნიკით, აზიური რელიგიებით გაძლიერებული, რომელიც შლის პიროვნებას.
აღმოსავლეთ ევროპაში, ქრისტიანები იმ კულტურის მსხვრევას მოწმობენ, რომლითაც, გარკვეულწილად, მათი რწმენა იყო შთაგონებული – ერთად ცხოვრების ხელოვნება, რომელიც ძირფესვიანად მოარყია ფულმა, ინდივიდუალიზმმა და ხშირად უხეშმა ჰედონიზმმა. ნახევარ საუკუნეზე მეტი ხნის განმავლობაში არსებული დევნა ხშირად ახდენდა ეკლესიის ტრანსფორმაციას ერთგვარ ლიტურგიკულ გეტოდ, სადაც მორწმუნენი, როგორც წესი, უფრო მეტად “ლიტურგიზირებულნი” (Liturgized) არიან, ვიდრე სათანადოდ ევანგელიზირებულნი. შემდგომ მართლმადიდებლობა მიკუთვნებულობის ამპარტავნული ნიშანი ხდება, ვიდრე პიროვნული და გულწრფელი რწმენა. აქედან მომდინარეობს იდენტობაზე ხაზგასმა და მისგან გამოწვეული ეგზალტაცია, მაშინ როცა ყოველივე დანარჩენი დამსხვრეული რჩება: შედეგად მხოლოდ ამქვეყნიური, “ეთნიკური” თემი რჩება, რომელიც დაკავშირებულია ერთგვარ “რელიგიურ” ფოლკლორთან. რეალურმა ჭრილობებმა, რომელიც ტირანიის მიერ იყო ანესთეზირებული, კიდევ უფრო მეტად იწყო სისხლდენა. ამგვარი რელიგიური ნაციონალიზმი სეკულარიზმის მართლმადიდებლურ ფორმას წარმოადგენს.

 

მართლმადიდებლური პოზიცია
უკანასკნელ წლებში მართლმადიდებელი ეკლესია განუწყვეტლივ გმობდა თანამედროვე ეპოქის ამ ამბივალენტურობას, – “და მე ვცდილობდი ამის ხელშეწყობას”, – ამბობს მსოფლიო პატრიარქი ბართლომეოსი.
1992 წელს კონსტანტინეპოლში შეკრებილმა მართლმადიდებელი ეკლესიების მეთაურთა კრებამ შემდეგი განაცხადა:
“მეოცე საუკუნე შეიძლება განვიხილოთ როგორც მნიშვნელოვანი მიღწევების ეპოქა სამყაროს კვლევასა და მისი ადამიანის ნებისადმი დამორჩილებაში. ამ საუკუნის განმავლობაში თავი იჩინა როგორც კაცობრიობის სიძლიერემ, ასევე სისუსტეებმა. ცხადია, რომ ადამიანის ბატონობას გარემომცველ სამყაროზე ავტომატურად არ მოაქვს ბედნიერება და სიცოცხლის სისავსე… სამეცნიერო და ტექნიკური პროგრესი შეიძლება გადაიქცეს ბუნების და სოციალური ცხოვრების განადგურების იარაღად. ეს განსაკუთრებით ნათელი ხდება კომუნისტური სისტემის მსხვრევის შემდგომ.
ზოგადად, სახეზეა ყველა ანთროპოცენტრული იდეოლოგიის მარცხი, რომელიც სულიერ სიცარიელესა და ეგზისტენციალურ არამდგრადობას ქმნის კაცობრიობის ცხოვრებაში და რომელიც მრავალ ადამიანს უბიძგებს გადარჩენა ახალ ან ფსევდო-რელიგიურ მოძრაობებში ეძებოს. ასევე ამით არის გამოწვეული ყველა სახის პროზელიტიზმი, რომელიც თანამედროვე მსოფლიოს ღრმა კრიზისზე მიუთითებს…
რაც შეეხება სოციალურ სფეროს: პრივილეგიები და ძალაუფლება კაცობრიობის მხოლოდ ერთ ნაწილშია აკუმულირებული, რომელიც წარმოიქმნა ტექნოლოგიებისა და მეცნიერების სწრაფი პროგრესისგან, მაშინ როცა სხვა ხალხთა სიღარიბე იზრდება, ყოველივე ამის გამო წარმოიშვება ასევე სხვადასხვა სახის დაძაბულობა და ომი…
ასევე გაზრდილია რისკი ადამიანთან, როგორც თავისუფალ პიროვნებასთან მიმართებაშიც, რომელიც ღვთის “ხატად და მსგავსად” არის შექმნილი. გარდა იმისა, რომ გენეტიკის სფეროს განვითარება ძალიან სასარგებლო შეიძლება იყოს სხვადასხვა დაავადებებთან ბრძოლაში, მას ასევე შეუძლია ადამიანის ნივთად, კონტროლირებად ობიექტად გადაქცევა, ექვემდებარება რა მანიპულაციებს ძალაუფლების მქონეთა მხრიდან”.
სასაცილო იქნება იმის ფიქრიც კი, რომ მართლმადიდებლობა უპირისპირდება დასავლეთს, – ამტკიცებს პატრიარქი ბართლომეოსი. მართლმადიდებელთა და მრავალი დასავლელი ქრისტიანის აზრით, დასავლეთი მეტისმეტ მნიშვნელობას ანიჭებს მატერიალურ პროგრესს, რომელიც ადამიანთა სულიერ ცხოვრებას ზიანს აყენებს. მართლმადიდებლობის სულიერი განძი ყველას ეკუთვნის. მართლმადიდებლები უნდა იზიარებდნენ პასუხისმგებლობას გაერთიანებული ევროპის შექმნისა, რომელიც ქრისტიანული ევროპის განუყოფელი ნაწილია.

 

სეკულარიზაციის სხვა კუთხით გათავისება
ჩვენი პოზიცია ყალბი და საშიში იქნება თუკი სეკულარიზაციაში მხოლოდ ნეგატიურ ასპექტებს დავინახავთ, თუ ცალსახად დავგმობთ მას, თუ ვიოცნებებთ რაღაც “ახალ” ქრისტიანობაზე. შესაძლებელია ბერძნული და ბიბლიური კვალის დანახვაც სეკულარულ სამყაროში, რომელიც, რასაკვირველია, გააგრძელებს თავის არსებობას, თუნდაც როგორც მხოლოდ დამცავი ფარი ფანატიზმის თავდასხმებისგან. “სხვისი” პატივისცემა, სულის თავისუფლება და ყოველივე ის, რაც საუკეთესოა პლურალისტურლ დემოკრატიაში (დემოკრატიის ახალი და განსხვავებული ფორმების შექმნაც შეიძლება, რომელიც განსხვავებული იქნება დასავლურ საზოგადოებებში არსებული მისი კომპრომისული ფორმებისგან), – ყოველივე ეს, ბართლომეოსის მტკიცე რწმენით, ფესვგადგმულია პიროვნების შესახებ ბიბლიურ გამოცხადებაში. ასევე იმ განსხვავებაში, რომელზეც ქრისტე მიუთითებდა ღვთისა და კეისრის სამეფოებთან დაკავშირებით.
ამრიგად, სეკულარული საზოგადოება არ არის უცხო ჩვენთვის, ქრისტიანებისთვის. მხოლოდ უნდა ვეცადოთ მის “რე-ორიენტირებას” შიგნიდან. მაგრამ სიტყვა “რე-ორიენტაცია” უნდა მივიღოთ მთელი თავისი სისავსით: თუკი აღმოსავლეთ ევროპა, ამა თუ იმ აზრით, სეკულარულ საზოგადოებად უნდა ჩამოყალიბდეს, მაშინ დასავლეთ ევროპამ, ნაწილობრივ მართლმადიდებლობის მოწმობის წყალობით, ხელახლა უნდა აღმოაჩინოს თავისი შინაგანი “ორიენტაცია”. შეუძლებელია პრობლემების განხილვა მხოლოდ ეკონომიკურ, სოციალურ და პოლიტიკურ ჭრილში. ყურადღება უნდა მიექცეს მათ მორალურ და რელიგიურ ასპექტებსაც. ღმერთი არ არის კაცობრიობის მტერი ან კონკურენტი. ქრისტეში ჩვენ შეგვიძლია აღმოვაჩინოთ, რომ მხოლოდ ღმერთია ჭეშმარიტი ადამიანი და იქ, სადაც ეს ღმერთი არ არის გაგებული, ვერც ადამიანი იქნება სათანადოდ გააზრებული.
სეკულარიზაცია, მაშასადამე, არის აუცილებელი ევოლუცია თავისუფლებისა და ღირსეული ცხოვრების მისაღწევად. სეკულარიზაციას კაცობრიობა მიჰყავს როგორც ტანჯვისკენ, ისე აღტკინებისკენ, მიჰყავს საბოლოო და გადამწყვეტ არჩევანამდე ღვთის ხატებასა და არარაობის უაზრო კულმინაციას შორის. დიახ, თუ ჩვენ მივაღწევთ თანამედროვე პროცესების დასასრულს, აღმოვაჩენთ ან სიცარიელეს, “კაცობრიობის სიკვდილს”, რომელიც გამოწვეული იქნება “ღვთის სიკვდილისგან”, ან უსაზღვროებისადმი გახსნილ შეუზღუდავი პიროვნების ენიგმას.
როგორ შეძლებს მაშინ ქრისტიანული რწმენა საკუთარი ადგილის პოვნას სეკულარულ საზოგადოებაში? პირველ რიგში, ალბათ, იმის წარმოჩენით, რაც თავისთავად იქნება თავისუფალი და არაასიმილირებადი დანარჩენ მოვლენებსა და ღირებულებებთან. სამყაროში, სადაც ყველაფერი იყიდება, ყველაფრის შეძენა და გაცვლაა შესაძლებელი, სადაც რეალურად არაფერია მნიშვნელოვანი. ეს არის ახირებებით, სიმაძღრითა და, საბოლოოდ, ერთგვარი თვითკმაყოფილი ინდიფერენტიზმით განმსჭვალული სამყარო.
მაგრამ ჭეშმარიტი ქრისტიანობა კაცობრიობას უსარგებლო და დასაგმობ მოცემულობად არ მიიჩნევს, არამედ მას იდუმალ რეალობად აღიქვამს, რომლის ჭვრეტაც და ამით აღფრთოვანება შესაძლებელია. ასე რომ, ყოფიერება მოგვენიჭა როგორც ზეიმი, როგორც დღესასწაული და ამ ყოფიერებაში არსებული სიტყვები, სახეები, ჟესტები პიროვნებას იპყრობს არა ფუჭი ემოციებითა თუ გამძაფრებული სექსუალურობით, არამედ თვით მის გულამდე აღწევს.
ჩვენ, მართლმადიდებლებს, – ამბობს პატრიარქი, – გვსურს მივმართოთ დასავლელ ადამიანს, მიუხედავად იმისა, რომ ჩვენი საუკუნის გიჟური ისტორია მუდმივად გვახრჩობს, განუწყვეტლივ გვივსებს პირს ჭუჭყითა და სისხლით. გვსურს დავამოწმოთ იმ სულიერების შესახებ, რომელმაც ჩვენამდე მოაღწია, მეუდაბნოე მამების, ჩვენი ლიტურგიის, საგალობლებისა და ხატების ნათელი მშვენიერების მეშვეობით, ასევე იმ კონკრეტული “ეთოსით”, რომლითაც აღვიქვამთ ყოფიერებას, როგორც ასეთს.
ქრისტიანებმა თვალი უნდა გაუსწორონ მკაცრ რეალობას. ეკლესიას არა აქვს პასუხი ყველაფერზე. იგი არ არის დასაზღვრული კანონთა კოდექსებითა და რეცეპტთა სიმრავლით. მაგრამ მან საზოგადოებას დაფიქრებისკენ უნდა მოუწოდოს, თავისი მაგალითით შეახსენოს ამ სამყაროს სიყვარულის აზრი და მნიშვნელობა, პირველ რიგში, თავად სიყვარულის შესაძლებლობა, და ასევე ბავშვის მისტერია. მან უნდა გააფრთხილოს მსოფლიო ტექნოკრატიის საბედისწერო მოძალების შესახებ, რომელიც ბარბაროსობისკენ გვწინამძღვრობს. პატრიარქის აზრით, ყველაფერი როდი უნდა განხორციელდეს, რაც ტექნოლოგიურადაა შესაძლებელი. ეკლესიამ უნდა გააღვივოს თანამედროვე სამყაროში არსებული ადამიანური სოლიდარობის შეგრძნება, რომელიც ასე ძლიერია ზოგიერთ ახალგაზრდა ადამიანში. უნდა შეახსენოს საზოგადოებას, რომ ადამიანები არ არიან ერთმანეთის მსგავსი ტრივიალური არსებები, არამედ ცალკეულ დამოუკიდებელ პიროვნებებს წარმოადგენენ, ცალკეულ ინდივიდუალურ სიცოცხლეებს მკვდრეთით აღმდგარ ქრისტეში, რომელშიც დაცემა არასოდესაა საბოლოო მოვლენა. რწმენითა და თანაგრძნობით აღვსილი ამგვარი ადამიანი კი იმედგაცრუების გარეშე იბრძვის სიკვდილის ყველა ფორმის წინააღმდეგ როგორც საზოგადოებაში, ასევე კულტურის სფეროში. იგი “ადამიანის უფლებებისადმი” განახლებულ მიდგომას აყალიბებს ყველა იმ ადამიანთან ერთად, ვინც პიროვნების საკითხზე მუშაობს. იგი ბედავს განაცხადოს, რომ ეს სამყარო, რომელიც, როგორც ჩანს, ჩაკეტილია საკუთარ თავში, მიმღებია აღდგომის ნათლისა, მიმღებია სიკვდილისგან თავისუფალი სიცოცხლისა და სიძულვილთან შეურევნელი სიყვარულისა, რომელიც ამ ნათლის განუყოფელი ნაწილია. ამ დროს რწმენა გვევლინება სიცოცხლეზე გარდამოვლენილ უდიდეს კურთხევად.

 

ბოროტების წარმოშობა
პირველ რიგში, ჩვენ გვჭირდება თეოლოგია, რომელიც პასუხს გასცემს ათეისტურ პრეტენზიას ბოროტებასთან და იმ პროცესთან დაკავშირებით, რომელიც ღმერთს მიეწერება ჟან პოლ რიჩტერის, ნიცშესა და დოსტოევსკის (იხ. მაგალითად, ივანეს მიერ წარმოდგენილი არგუმენტები “ძმებ კარამაზოვებში”) დროიდან. ერთხელ და სამუდამოდ უნდა გავაუქმოთ წარმოდგენა “ბოროტი ღმერთის” შესახებ, რომელიც მარადისობიდან მართავს ყოველივეს და ამრიგად გვევლინება ბოროტების ერთადერთ წყაროდ. ჩვენი ღმერთი ჯვარცმული, ვნებული ღმერთია (ბერძნ. “თეონ პასხონ”) და ამის შესახებ ეკლესიის მამები პროტესტანტ თეოლოგ, იურგენ მოლტმანზე ბევრად უფრო ადრე საუბრობდნენ[7]. სხვა თავისუფლებების შექმნა (ადამიანის, ანგელოზის) გულისხმობს გასაოცარ ყოვლისშემძლეობას და, იმავდროულად, უკიდურეს სისუსტეს. ღმერთს, გარკვეული აზრით, უნდა შეეზღუდა საკუთარი თავი, რათა ამ თავისუფლებებისთვის ადგილი მიეცა[8]. ამით ღმერთი ჩაება ტრაგიკული სიყვარულის ისტორიაში. ადამიანი შინაგანად “სამოთხის” მეხსიერებას ატარებს, მაგრამ ის ასევე თავისუფლების გზაზე დაცემისა და განდგომის გამოცდილებასაც ფლობს (სახარებისეული უძღები შვილის მსგავსად). ადამიანის ეს თავისუფლება ძლიერდება წინააღმდეგობების, დაბრკოლებების მეშვეობით. უძღები შვილი მამას შორდება და ამ განშორებას მოაქვს სიკვდილი. მაგრამ მამას არ სურს ეს განშორება, რადგან მას არა აქვს ბოროტი განზრახვა. მაინც იწყნარებს შვილს, მიუხედავად მისი მხრიდან მოყენებული შეურაცხყოფისა. გავიხსენოთ თუნდაც ის გამოსახულებები, რომელზეც ქრისტე შებორკილი და შეურაცხყოფილია, როგორც აღმოსავლურ ხელოვნებაში: უკიდურესად დამცირებული ქრისტეს გამოსახულებანი მე-16-18 საუკუნეების ბერძნულ ეკლესიებში, ასევე დასავლურში: ანგელიკოს მიერ დახატული ქრისტე წმ. მარკოზის მონასტერში (ფლორენცია), რომელიც თვალახვეული დგას, ხოლო მის წინ უფსკრულიდან, არარაობიდან აღმართული ხელები მოჩანს, რომლებიც მის გვემას ცდილობენ.
სიკვდილისგან დატყვევებული ადამიანი ასევე ატარებს დანაშაულით გამოწვეულ ტკივილს. დანაშაული შეიძლება სხვა ადამიანის თუ საკუთარი თავის წინააღმდეგ იყოს ჩადენილი. მეუდაბნოე მამების მითითებით, ადამიანის მიმართ ცილისწამება და ადამიანის სიძულვილი უმძიმესი ცოდვაა, სულიერი მკვლელობაა. ამრიგად, კაცობრიობა, – რომელიც ძალზე უწესრიგო ურთიერთობებისგან შედგება, – არარაობისკენ მიაქანებს ამ სამყაროს, რომლისგანაც წარმოიშვა იგი, როგორც ამას წმ. ათანასე ალექსანდრიელი ამბობს. ბრუნდება ქაოსი, ბნელი ძალებისგან შემდგარი ქაოსი (რომელიც ერთდროულად მყოფობს ჩვენს შიგნით და გარეთ): ბავშვების ტანჯვა, აბსურდული ომები, უზარმაზარი კოსმიური კატასტროფები. ღმერთი, რომელიც, ნიკოლოზ კაბასილას თქმით, იქცა მეფედ სამეფოს გარეშე, ზრუნავს ამ სამყაროზე მხოლოდ გარედან, სანამ ქალწულის თანხმობა არ მისცემს მას საშუალებას დაბრუნდეს მის მიერ შექმნილი სამყაროს ცენტრში, მისი განახლებისთვის, კაცობრიობის არარაობიდან გამოხსნისთვის და თითოეულ ჩვენგანში “ქმნილი შემოქმედის” (ანუ ადამიანის, დ.თ.) დანიშნულების აღდგენისთვის.
მაგრამ განხორციელებულ, ჯვარცმულ და აღმდგარ ღმერთს, სინათლისა და სიმშვიდის მონიჭება მხოლოდ იმ გულების მეშვეობით შეუძლია, რომლებიც თავისი ნებით იხსნებიან მის წინაშე. ის არც “წმინდა ომების”, არც “სამართლიანი ომების” და არც ჯვაროსნული ლაშქრობების ღმერთი, არამედ შემოქმედია სიცოცხლის მომნიჭებელი ჯვრისა.
ბოროტების გამოცდილება ძალიან ნათლად უჩვენებს კაცობრიობას თავის უაზრობას. ტანჯვის შედეგად, – ყველაზე უარესი იმის აღმოჩენაა, თუ როგორ ვაყენებთ ტანჯვას სხვებს, – ადამიანი სინანულამდე მიდის. ქრისტე, რომელიც თავადაა თავისუფლება, ადამიანში შიგნიდან აღადგენს თავისუფლებას, ყოველგვარი იძულების გარეშე. ადამიანი იღებს არა უბრალოდ სიკეთეს, – რადგან სიკეთე განიკითხავს და გმობს მათ, ვინც “ბოროტია”, – არამედ ერთგვარ ზე-სიკეთეს, რომელიც ღვთის ენერგიით გასხივოსნების საშუალებას გვაძლევს, გვანიჭებს პატიებასა და მომავლის იმედს. “დედაკაცო, სად არიან ისინი?” – ეკითხება იესო ფარისეველთა მიერ მრუშობაში დაჭერილ ქალს. “არავინ განგიკითხა შენ?” “არავინ, უფალო” – პასუხობს იგი. “არც მე განგიკითხავ; წადი და ნუღარ სცოდავ” (ინ. 8:10-11).

 

სახელმწიფო და ეკლესია
ქრისტიანები თავისუფალნი უნდა იყვნენ ძალაუფლების გამოყენების ცდუნებისგან. ძალაუფლების კატეგორიები, – კვლავ იმეორებს პატრიარქი, – არ არის ქრისტიანული კატეგორიები! ვლადიმირ სოლოვიოვის თქმით, სახელმწიფოს ფუნქციას არ წარმოადგენს საზოგადოების სამოთხედ გარდაქმნა, არამედ რათა დაიცვას იგი ჯოჯოხეთად გადაქცევისგან. სახელმწიფოს დანიშნულებას (და იმავდროულად მის საზღვრებს) წარმოადგენს ძალადობის მაქსიმალური შემცირება და ძლიერი სამოქალაქო საზოგადოების ჩამოყალიბებისთვის ხელშეწყობა. ამისთვის კი საჭიროა როგორც გაერთიანების თავისუფლების არსებობა, ასევე სინდისის რეალური თავისუფლება.
ქრისტიანებს შეუძლიათ მხოლოდ ნამდვილი სეკულარიზაციის მხარდაჭერა, რომელიც არ ებრძვის ეკლესიას, რომელიც გახსნილია მის მიმართ, შეუძლია მისი აღიარება და პატივისცემა, როგორც პარტნიორისა. ჭეშმარიტად სეკულარულ კულტურაში ადამიანს შეუძლია ბიბლიის შესახებ შეიტყოს სკოლებში, ეკლესიის მამების შესახებ კი აზრის ისტორიის გაკვეთილებზე, რომლის შედეგად ახალგაზრდები გათვითცნობიერებულები იქნებიან ქრისტიანობის უზარმაზარ კულტურულ და რელიგიურ მემკვიდრეობაში. წინააღმდეგ შემთხვევაში, ჩვენი ახალგაზრდობა დარჩება მეხსიერებისა და მორალის გარეშე, იქცევა ყველანაირი უგუნურებისა და ყველა სახის მახინჯი პროზელიტიზმის მსხვერპლი! რაც ჩვენ ზემოთ ვთქვით ბიბლიის შესახებ, – აქ, რა თქმა უნდა, ქრისტიანულ უმცირესობებსაც მოვიაზრებთ მუსლიმურ ქვეყნებში, – ვამბობთ ასევე ყურანის შესახებ მუსლიმი უმცირესობებისადმი პატივისცემით განმსჭვალულ ქრისტიანულ ქვეყნებში.
ევროპის “ახალი ევანგელიზაციის” მიზანი, რასაკვირველია, არ უნდა იყოს “ქრისტიანობის” იმგვარი აღდგენა, რომლის დროსაც სახელმწიფო თითოეულ მოქალაქეს თავს მოახვევს ქრისტიანული მორალის წესებს. ეს ქრისტიანობას გადააქცევს “იდეოლოგიად”. ევანგელიზაციის მიზანი უნდა იყოს პლურალიზმის გაღრმავება იქამდე, სანამ არ მიიღწევა “ტოლერანტობა სკეპტიციზმის გარეშე”, უდიდესი ფრანგი ფილოსოფოსის, პოლ რიკერის სიტყვები რომ გამოვიყენოთ. ეს უნდა განხორციელდეს მაგალითით და დიდი სიფრთხილით, მშვიდად.
ამრიგად, სეკულარული საზოგადოება, რომელიც კლერიკალიზმის დასასრულს გულისხმობს, შესაძლებელია ეკლესიებისთვის იქცეს ნეიტრალურ ნიადაგად, რომელიც იქნება როგორც პოზიტიური, ასევე რისკის შემცველი, რადგან იმისათვის, რომ პარტნიორობა იყოს ნაყოფიერი, შესაძლოა, ის ზოგჯერ კონფრონტაციულიც გახდეს.
დაე, ქრისტიანებმა უარი თქვან ძალაუფლებასა და ძალდატანებაზე. დაე, ისინი იყვნენ გლახაკი და მშვიდი მსახურები ჯვარცმული ღმერთისა, რომელმაც შექმნა ადამიანის თავისუფლება. დაე, ქრისტიანები იყვნენ სხვა რელიგიური და არარელიგიური ადამიანების თავდებნი (აქვე საკითხავია, ვის გამო და რა მიზეზით არიან ადამიანები ურწმუნონი, რომელნიც ცდილობენ, უბრალოდ ჰუმანურნი იყვნენ). დაე, ქრისტიანები “ღია” საზოგადოებაში “ღია” ადამიანების მცველნი იყვნენ.

 

უსაზღვრო ევროპის მიმართულებით
ევროპის ფესვები, მკაცრად გეოგრაფიული თვალსაზრისით, არ არის ევროპაში, არამედ ფინიკიის სანაპირო ზოლზე, სადაც ზევსმა ნიმფი “ევროპა” მოიტაცა, რათა მოეყვანა იმ კონტინენტზე, რომელსაც მისი სახელი დაარქვა! მთავრდება თუ არა ევროპა ბოსფორთან, სტამბულთან? მთავარი პატრისტიკული და ლიტურგიკული ტექსტები შექმნილია კაბადოკიასა და ანტიოქიის მიდამოებში. “ძმებ კარამაზოვების” ერთ-ერთ სცენარში წმ. ისააკ ასურის ნაშრომები აღქმულია კაცობრიობის დაცემისა და აღდგენის სიმბოლოდ. არაბი წმ. ისააკი (წარმოშობით სპარსეთის ყურის მიდამოებიდან) ცხოვრობდა ერაყში და ეკუთვნოდა აღმოსავლეთის ეკლესიას, რომელიც იმ დროს ჩაბმული იყო ტიბეტის, ინდოეთის, მონღოლეთისა და ჩინეთის ევანგელიზაციაში (ნაწილობრივ მაინც). დღევანდელი მზარდი ურთიერთობები, – ამბობს პატრიარქი, – ქალკედონელ და არაქალკედონელ მართლმადიდებლებს შორის დიდ შესაძლებლობებს უხსნის ჩვენს ეკლესიას აფრიკასა და აზიაში.
როგორ შეგვიძლია ჩვენ დავივიწყოთ ევროპის თანამედროვე აფეთქება, რომელიც ქაოსურად აერთიანებს ერთმანეთში მისიონერულ ტალღას, სარგებლის წყურვილსა და სათავგადასავლო ოცნებებს? 1492 წლიდან 1520 წლამდე ევროპამ წარუშლელი კვალი დატოვა ამერიკაზე. ამავე პერიოდში რუსმა მისიონერებმა და ვაჭრებმა ევროპული კულტურა გაიტანეს აზიის ჩრდილოეთ ნაწილში, წყნარი ოკეანის ჩრდილოეთ ნაპირებზე: ირკუტსკი და ვლადივოსტოკი, ბოლოს და ბოლოს, ევროპული ქალაქებია!
დღეს დასავლეთ ევროპა უნიფიკაციის მტკივნეულ პროცესს განიცდის. მას იქ ბევრი საზრუნავი აქვს და ამიტომ მომავლის დიადი იდეალის ხედვა არ აქვს გამოკვეთილი, არამედ, როგორც ჩანს, იგი დაკავებულია საკუთარი სიმდიდრის დაცვით, იმ “საფრთხისაგან” თუ “შემოტევისაგან” თავდაცვით, რომელიც სამხრეთელი ხალხებისგანაა მოსალოდნელი. ასევე, როგორც ჩანს, აღმოსავლეთ ევროპაში არსებული არეულობისაგან საკუთარი თავის დაცვით, რადგან, მიუხედავად კულტურული სიახლოვისა, მიუხედავად დოსტოევსკისა და სოლჟენიცინისა, ევროპული ფული ძალიან ფრთხილია!
ქრისტიანების ამოცანაა, – მათ შორის მართლმადიდებლებისა, მას შემდეგ როცა გადალახავენ საკუთარ ეჭვებსა და სტერეოტიპებს, რომლებსაც ისინი ასე მძაფრად განიცდიან, – ახალი სუნთქვა შთაბეროს ამ ევროპულ პროცესს, რათა განღმრთობილი კაცობრიობის მიღწევის პერსპექტივა შეიქმნას. ქრისტიანული საზოგადოებები ხშირად განიხილავდნენ ღმერთს, როგორც კაცობრიობის მოწინააღმდეგეს, ადამიანის თავისუფლების შემზღუდავს; მაშინ როცა თანამედროვე სეკულარიზმი ხშირად განიხილავს კაცობრიობას ღმერთის მოწინააღმდეგედ, ადამიანის სულიერი სიღრმის მოწინააღმდეგედ. დიახ, მოდის განღმრთობილი კაცობრიობის დრო, როცა ღმერთი გამოავლენს საკუთარ თავს ადამიანში, ხოლო ადამიანი ღმერთში. ეს ის განღმრთობილი კაცობრიობაა, რომელსაც შეუძლია აზრი მიანიჭოს ადამიანური არსის კვლევას, როცა ფსიქოლოგია და მიკრო-ფიზიკა შემგრძნობი იქნება სულიერი განზომილებისა. მას ასევე შეუძლია მიანიჭოს აზრი აღმოსავლური მისტიკური ტრადიციების კვლევას, რომელიც, დასავლეთთან თავისი კონტაქტის გამო, ვალდებულია იყოს პასუხისმგებელი კოსმიური და ისტორიული მომავლისადმი, ისევე როგორც “სხვა” ადამიანთან დაკავშირებული რეალობისადმი.
ჩვენ უნდა შემოვიტანოთ სამი ფუნდამენტური დამოკიდებულება თანამედროვე ევროპის სეკულარიზებულ საზოგადოებაში: 1) სინანული, რომელიც განსაკუთრებით აუცილებელია ამდენი ომისა და დევნის შემდეგ; 2) თვით-შეზღუდვა, რათა ჩვენი პლანეტის ღარიბი ერების დახმარება შევძლოთ; და ბოლოს 3) პატივისცემა დედამიწისა და კაცთა მოდგმისთვის სულიერების მინიჭება.
გარდა ამისა, უმუშევრობის ულმობელი ზრდა ჩვენგან ითხოვს ეკონომიკური პრინციპების აბსოლუტური ბატონობის მკაცრ კრიტიკას. ჩვენ შეპყრობილნი ვართ წარმოების მუდმივი გაზრდითა და, შესაბამისად, ახალი მოთხოვნების შექმნით. წარმოების საშუალებები განიცდის მუდმივ სრულყოფას, ხოლო ადამიანის შრომაზე მოთხოვნა იკლებს. ეკონომიკის მუშაობა არ არის ადამიანზე მორგებული, რის გამოც უმუშევრობა იზრდება.
ჩვენ ამჟამად საზოგადოების ყურადღება უნდა გავამახვილოთ შემოქმედებითობაზე და პიროვნულ თანაგრძნობაზე ადამიანებს შორის ურთიერთობებში. პოლიტიკური სფეროს მიღმა ქრისტიანებმა რევოლუცია უნდა მოახდინონ ადამიანთა გრძნობებში და ცხოვრების სტილში. ამ რევოლუციამ ისინი უნდა მიიყვანოს დაუცხრომელი მომხმარებლობის უარყოფამდე თავიანთი თავისუფალი ნებითა და სიხარულით, წარმოების მოთხოვნების უარყოფამდე, რათა ხელახლა აღმოვაჩინოთ რეალური ცხოვრება პიროვნებათა შორის ურთიერთობებში.
მაქს ვებერმა, ვერნერ სომბარტმა და რ. ჰ. თაუნიმ აჩვენეს, რომ ქრისტიანული თეოლოგია, რომელიც დაკავშირებულია მთლიან მსოფლმხედველობასთან და რომელიც გამოხატავს და შესაძლოა ქმნის კიდეც მას, საფუძვლად უდევს ეკონომიკის თანამედროვე ცნებებს. შესაძლოა, ღრმა თეოლოგიურმა რევიზიამ, რომელიც ქრისტიანულ აღმოსავლეთთან შეხვედრასთან იქნება კავშირში, მიანიჭოს ეკონომიკას ახალი აზრი.
ამოცანა მდგომარეობს ევროპის ერთგვარ ლაბორატორიად გარდაქმნაში სეკულარული თანამედროვეობის მიღმა. ხრისტოს იანარასის ინტუიციის თანახმად, რომელიც მას ერთ-ერთ ადრეულ ნაშრომში აქვს გამოხატული, ამ დროს ღვთის “არარსებობა” ტრანსფორმირდება მის “შეუცნობლობად”, ათეიზმის უარყოფები კი აპოფატურ ღვთისმეტყველებად, რომელსაც გამოცხადებისკენ მივყავართ.

 

შენიშვნები:
[1] “მოგვიანებით”, ანუ წიგნის მე-12 თავში საუბარია იმაზე, რომ ყურანი წმ. სამების მხოლოდ დამახინჯებულ გაგებას უარყოფს, რომელშიც სამღმერთიანობა, ანუ პოლითეიზმი იგულისხმება, რადგან მეშვიდე საუკუნეში ბიზანტიის აღმოსავლეთ საზღვრები (რაც ემთხვევა ისლამის წარმოშობის დროსა და ადგილს) უამრავი ერეტიკოსით იყო დასახლებული, რომელთა რწმენაც შეიცავდა სხვადასხვა წარმართულ შეხედულებას. სავარაუდოდ, სწორედ, მათთან ჰქონდა მუჰამედს ურთიერთობა [მთარგმ. შენიშვ.].
[2] აქ ავტორს ვერ დავეთანხმები, რადგან წმინდა ომის იდეა, თავისებური ფორმით, ბიზანტიაშიც არსებობდა. უახლოეს მომავალში, ამ საკითხზე ვრცელი სტატიის გამოქვეყნებას ვგეგმავ [მთარგმ. შენიშვ.].
[3] ამ საკითხზე საყურადღებოა შმემანის შემდეგი მოსაზრებაც: “ეკლესიის კლერიკალიზაციამ ლოგიკურად გამოიწვია საწინააღმდეგო რეაქცია – ჯანყი. მაგრამ ეს ჯანყი არ შეიძლება ავხსნათ მხოლოდ უმეცრებით, ‘თანამედროვე სამყაროს’ მავნე გავლენით. მართლმადიდებლური თვალთახედვით, კლერიკალიზმი არის ნორმიდან გადახრა (deviation), შეცდომა” (Schmemann, Alexander. “Towards a Theology of Councils”, Church, World, Mission. Reflections on Orthodoxy in the West. New-York, SVS Press 1979, p. 170), [მთარგმ. შენიშვ.].
[4] ფრიდრიხ ნიცშეს ამ ნაშრომის გერმანული სახელწოდებაა Die fröhliche Wissenschaft (ინგლ. The Gay Science). სწორედ მასშია პირველად მოცემული ღმერთის სიკვდილის შესახებ ცნობილი ფორმულირება, [მთარგმ. შენიშვ.].
[5] სწორედ ამ სიტყვებს იმოწმებს ცნობილი კათოლიკე თეოლოგი, კარდინალი ვალტერ კასპერი, როცა წერს, რომ “ნიცშე შორს იყო გულუბრყვილო ოპტიმისტური ათეიზმისგან” (В. Каспер. Бог Иисуса Христа. М., ББИ, 2005, გვ. 55). იგივეს მიუთითებს მართლმადიდებელი თეოლოგი, დევიდ ბენტლი ჰართიც: “მის [ნიცშეს] ‘მხიარულ მეცნიერებაში’ გადმოცემული იგავი შეშლილ ადამიანზე, რომელიც ღმერთის სიკვდილზე საუბრობს, ყველაფერია, გარდა ათეისტური ტრიუმფალიზმისა” (David Bentley Hart. “Believe it or not”, May 2010, https://www.firstthings.com/article/2010/05/believe-it-or-not) [მთარგმ. შენიშვ.].
[6] Andre Malraux (1901-1976) – ხსენებული ეპოქის ფრანგული პოლიტიკის ერთ-ერთი მთავარი ფიგურა [მთარგმ. შენიშვ.].
[7] “თავის წიგნში ‘ჯვარცმული ღმერთი’ მოლტმანი აყალიბებს მოძღვრებას ღმერთის შესახებ ჯვრის პერსპექტივიდან. ავტორის აზრით, ეს იმას ნიშნავს, რომ ბოლო უნდა მოეღოს შეხედულებას ღმერთის შესახებ, რომელსაც არ ძალუძს გაიგოს და განიცადოს შორეული სამყაროს ტანჯვა და განცდა. ქრისტიანული ღმერთი ესაა ტანჯული ღმერთი, რომელიც აღსავსეა სიყვარულით” (მერაბ ღაღანიძე. იურგენ მოლტმანი”, მისივე კრებულში “რწმენისა და იმედის გზაზე: 50 ესეი რელიგიის ისტორიიდან”. თბ., 2003). [მთარგმ. შენიშვ.].
[8] ანალოგიური შეხედულება გამოთქვა ცნობილმა მისიონერმა, ანდრეი კურაევმა თბილისში, ბიბლიის შემსწავლელი საზოგადოების შეხვედრაზე წაკითხულ მოხსენებაში: “ღვთის ყოვლისშემძლეობა, მისი თავისუფლება, ადამიანის თავისუფლებით არის შეზღუდული” (იხ. ჟურნ. “რელიგია #1-2, 1992, გვ. 124) [მთარგმ. შენიშვ.].

 

ინგლისურიდან თარგმნა და შენიშვნები დაურთო დავით თინიკაშვილმა
(წიგნიდან: Olivier Clement. Conversations with Ecumenical Patriarch Bartholomew I. New-York: SVS Press, 1997, თავი IX).
თარგმანის შემოკლებული ვარიანტი (ტექსტის 50%) დაიბეჭდა ჟურნალში “სოლიდარობა” #9 (18), 2007.
Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s