კლაპსისი, ემანუელ – მართლმადიდებელი ეკლესია პლურალისტურ სამყაროში

წინამდებარე სტატიაში განზრახული გვაქვს პლურალისტურ გარემოში მართლმადიდებელი ეკლესიის საჯარო სივრცეში არსებობის საკითხის განხილვა. საჯარო არსებობაში მოვიაზრებთ ეკლესიის ცხოვრების ყველა იმ ასპექტს, რომელიც თვალსაჩინოა ყველა ადამიანისთვის და რომელსაც უფართოესი გავლენა აქვს საზოგადოებაზე. განვიხილავთ ასევე სეკულარიზმისა და პლურალიზმის მნიშვნელობებს და რელიგიის როლს ამ კონტექსტში.
სეკულარიზაცია და ეკლესია
მიუხედავად იმისა, რომ ეკლესია ღვთის განხორციელებული სიტყვისა და სულიწმიდის ერთობლივი ქმედებით არის დაფუძნებული, ისტორიულ მოვლენებს მაინც აქვთ გავლენა მის შესაძლებლობაზე, სწორად გაარჩიოს უფლის აქტიური ქმედება ისტორიული ქარტეხილების პირობებში. მართლმადიდებელი თეოლოგები შესაძლოა ადეკვატურად გადმოსცემენ საეკლესიო ტრადიციას, მაგრამ ისინი ყოველთვის არ არიან კარგად გათვითცნობიერებულები თანამედროვე მსოფლიოს საკმაოდ რთულ რეალობებში. უპირველეს ყოვლისა, თუ თანამედროვე სამყარო არ იქნება გაგებული და თეოლოგიურად ინტერპრეტირებული, მაშინ, თუნდაც რომ ეკლესია გამუდმებით მიმართავდეს თანამედროვე სამყაროს და ეს უკანასკნელიც ესწრაფოდეს ეკლესიასთან დაახლოებას, ისინი უბრალოდ ვერ გაუგებენ ერთმანეთს სხვადასხვა ენაზე საუბრის გამო.
ქრისტიანული ეკლესიის თვალთახედვით, სამყარო უფლის მმართველობის ქვეშ იმყოფება: „წმიდა“ და „საკრალური“ აქტიურად მყოფობს რეალობის ყველა სფეროში. ამგვარმა შეხედულებამ განაპირობა საეკლესიო ინსტიტუციის, როგორც მთავარი არბიტრის, ჩამოყალიბება ცხოვრების წესის განსაზღვრის პროცესში, როგორც პიროვნულ, ასევე საჯარო სფეროში. თანამედროვეობამ სეკულარიზაციის დინამიკურ პროცესს დაუდო დასაბამი, რამაც რადიკალური გამოწვევის წინაშე დააყენა, ზოგადად, „საკრალურისა“ და, კერძოდ, საეკლესიო ინსტიტუტების როლი ადამიანთა ცხოვრებაში. თანამედროვე სამყარომ რეალობის ჩვენეულ წარმოდგენაში საკრალურისა და სეკულარულის ურთიერთობაც შეცვალა. სეკულარულმა სამყარომ გაითავისუფლა თავი საეკლესიო კონტროლისგან. თუკი მანამდე რელიგიური სამყარო ყოვლისმომცველი რეალობა იყო, რომელშიც სეკულარულ სამყაროს თავისი ადგილი ეჭირა, ახლა სეკულარული სამყარო გარდაიქმნა ყოვლისმომცველ რეალობად, რომელთან ადაპტირებაც უნდა მოახერხოს რელიგიამ. სახელმწიფომ და საბაზრო ეკონომიკამ, რომელიც ცდილობს ჩამოაყალიბოს სამყაროს თანამედროვე გაგება და კლასიფიკაცია, სეკულარული ცხოვრების ყველა დანარჩენ სფეროზე უფრო მეტი მნიშვნელობა შეიძინა.
მას შემდეგ, რაც სეკულარული სამყარო ეკლესიისგან დამოუკიდებელი გახდა, მან შინაგანი დიფერენციაცია განიცადა, წარმოშვა რა მრავალი დამოუკიდებელი ქვესფერო (პოლიტიკა, ეკონომიკა, იურისპრუდენცია, მეცნიერება, განათლება, ხელოვნება, მედიცინა); თითოეული მათგანი თავისი შიდა სტრუქტურების ფუნქციონირებას იმ პრინციპების მიხედვით არეგულირებს, რომლებიც ადეკვატურად მიიჩნევა არსებული საჭიროებების მოსაგვარებლად. ასევე, ამ სფეროში მომუშავე თითოეული ინდივიდისგან ამ პრინციპების შესაბამის ქცევებს მოელიან. მოქალაქე უნდა დაემორჩილოს „თამაშის წესებს“, მიუხედავად მისი პიროვნული მრწამსისა თუ განწყობისა. ვინ არის ადამიანი და რას უნდა აკეთებდეს იგი თავის კერძო ცხოვრებაში? ეს საკითხები არსებობის კერძო, ავტონომიურ სფეროებად მოიაზრება. მაშასადამე, რელიგია, რომელიც პიროვნების ცხოვრების ინტეგრირებულად და ჰოლისტიკურად (ანუ ერთ მთლიანობად. – მთარგმ.) ინტერპრეტაციას ცდილობს, უკვე კარგავს თავის მნიშვნელობას: საზოგადოებაზე რელიგიური ინსტიტუტების გავლენა მკვეთრად სუსტდება. ზოგიერთი ადამიანი ამ ფენომენს განიხილავს როგორც თანამედროვე სამყაროდან რელიგიის საბოლოო გაქრობის დასაწყისს.
რელიგიის მზარდი ტემპით განდევნა და შევიწროვება სეკულარიზაციის მთავარი ნიშან-თვისება გახდა. მაგრამ 1960-იანი წლების დამდეგს სოციოლოგებმა ამ თეორიის გადაუმოწმებელ ვარაუდებს ეჭვის თვალით შეხედეს. მათ ერთმანეთისგან განასხვავეს ორი სეკულარული იდეოლოგია. პირველი მათგანი სათავეს იღებს რელიგიის განმანათლებლობის ეპოქის დროინდელი კრიტიკიდან, მეორე კი საეკლესიო სფეროდან სეკულარულის გამოყოფისა და მისი დიფერენცირების თანამედროვე პროცესს წარმოადგენს. სეკულარულმა ავტონომიამ და მისმა შიდა დაყოფამ სხვადასხვა დამოუკიდებელ ქვესფეროდ, შესაძლოა, შეასუსტა რელიგიის გავლენა, მაგრამ ეს ნამდვილად არ იწვევს რელიგიის ეროზიას, მის დაღმავლობასა და საბოლოო განადგურებას.
ტომას ლაქმენის აზრით, სეკულარიზაცია უბრალოდ მიუთითებს რელიგიის სოციეტალური და საჯარო ფუნქციების დაკარგვაზე. თანამედროვე რელიგია პრივატიზებულია, მოთავსებულია არსებობის საკუთარ, მარგინალურ სფეროში. სოციალური მეცნიერებების წარმომადგენლებს სწამთ, რომ სეკულარიზაცია, როგორც თეორია, საჭირო და სასარგებლო კატეგორიაა თანამედროვე სამყაროს ინტერპრეტაციისთვის. სეკულარიზაცია კლასიფიკაციის ახალ სისტემას იყენებს. ასე რომ, შეხედულება, რომლის მიხედვითაც სეკულარიზაცია რელიგიური რწმენებისა და პრაქტიკების წარხოცვას ნიშნავს, უარყოფილია, როგორც უსაფუძვლო მოსაზრება და ისტორიის მითიური გაგება.
რელიგიის საჯარო როლი
უნდა შეეგუონ თუ არა ქრისტიანული ეკლესიები პრივატულ სფეროში გადანაცვლებას? ამ კითხვის პასუხი დამოკიდებულია იმაზე, თუ როგორ გვესმის ცხოვრების პრივატული და საჯარო სფეროები. საჭიროა კარგად ვაცნობიერებდეთ ამ ორი სფეროს საზღვრებს (და, მაშასადამე, მათ განსაზღვრებებსაც). ისინი ყოველთვის არამკაფიო და ცვალებადია. „პრივატულად“ მოიხსენიება ის სფეროები, რომლებიც უშუალოდ ინდივიდს ეკუთვნის, ცხოვრების ის ასპექტები, რომლებიც არ შეიძლება გაზიარებული იყოს სხვათა მიერ. „საჯარო“ სფერო კი, როგორც ამას ჩარლზ ტეილორი განსაზღვრავს, არის საერთო სივრცე, რომელშიც საზოგადოების წევრები ერთმანეთს ხვდებიან, როგორც მედიის (ბეჭდური, ელექტრონული) საშუალებებით, ასევე პირისპირ, საერთო ინტერესების შემცველი საკითხების განსახილავად და ამ გზით საერთო აზრის ჩამოსაყალიბებლად. მრავალფეროვნება სხვადასხვა ფორუმებისა თუ შეხვედრებისა, რომლებზეც ამგვარი საერთო (საჯარო) ინტერესის შემცველი საკითხები განიხილება, წარმოადგენს ერთიან შეკავშირებულ სივრცეს, ვინაიდან ყველა მათგანს, საბოლოო ჯამში, ინტერკომუნიკაციური ხასიათი აქვს. ამგვარი სივრცე, სადაც ადამიანები თავისუფლად აყალიბებენ და გამოხატავენ საკუთარ შეხედულებებს, წარმოადგენს უმთავრეს მახასიათებელს თავისუფალი და დემოკრატიული საზოგადოებისა. ამგარად ჩამოყალიბებული საზოგადოებრივი აზრი არ არის სხვადასხვა შეხედულებების უბრალო ნაკრები, ეს უფრო კრიტიკული დისკუსიების შედეგად ჩამოყალიბებული აზრია. ამ მიზეზით, მას ნორმატიული ღირებულება აქვს პოლიტიკური ხელმძღვანელობისთვის, ანუ სახელმწიფოსთვის, რომლის არსებობის მიზანიც ხალხის, საზოგადოების ინტერესის გათვალისწინება და მისი დაკმაყოფილება უნდა იყოს. როდესაც საჯარო სივრცე კონტროლის ან მანიპულაციის მსხვერპლი ხდება (ვინმეს ფინანსების ან მთავრობის მიერ), მაშინ იგი კარგავს ნდობას და აღარ წარმოადგენს დემოკრატიული დისკუსიების სივრცეს.
საზოგადოებრივი აზრი საერთო სიკეთის შესახებ პროდუქტია დისკუსიებისა, რომელთაც უნდა უზრუნველყონ კონსენსუსის მიღწევა. ჩემი ღრმა რწმენით, ეკლესია არ უნდა შეეგუოს პრივატულ სფეროში გადანაცვლებას. საჭიროა აღიარებულ იქნეს მისი ადგილი „სამოქალაქო საზოგადოებაში“, სოციალურ სფეროში, რომელიც ერთმანეთთან აკავშირებს ცხოვრების პრივატულ და საჯარო სფეროებს. სამოქალაქო საზოგადოება შედგება ადამიანთა უამრავი ნებაყოფლობითი გაერთიანებისგან, რომლებიც პოლიტიკური სფეროს გარეთ არსებობენ. სამოქალაქო საზოგადოება ხელს უწყობს ადამიანების ერთმანეთთან შეკავშირებას საერთო პრობლემების მოგვარების პროცესში. ეს გარემოება ძალზე მნიშვნელოვანია, რადგან არცერთ საზოგადოებას არ შეიძლება ეწოდოს თავისუფალი, თუ მასში არ შეუძლიათ ფუნქციონირება ამგვარ ნებაყოფლობით გაერთიანებებს (ასოციაციებს). თავისუფლების პულსის ცემა ყოველთვის სუსტია იქ, სადაც ამგვარი გაერთიანებების შექმნისთვის ყველა პირობა არ არის უზრუნველყოფილი. არც პრივატული და არც საჯარო სფერო არ შეიძლება იყოს ეკლესიის ქმედების ადგილი თანამედროვე სამყაროში (მით უმეტეს, თუ ეს საჯარო სივრცე გაგებულია ძალზე ვიწროდ, ანუ როცა იგი იდენტიფიცირებულია პოლიტიკურ ძალაუფლებასთან ან ეკონომიკურ სივრცესთან). ეკლესია, როგორც ადამიანთა ნებაყოფლობითი გაერთიანება, რომელსაც ცხოვრების თავისი ხედვა აქვს, აქტიურად უნდა იყოს ჩართული საჯარო დებატებში. ეკლესიამ დიალოგის გზით უნდა შესთავაზოს ყველას თავისი მაცხოვნებელი ჭეშმარიტება.
ახლა კი დავუბრუნდეთ იმ საკითხს, თუ როგორ შეგვიძლია კონცეპტუალურად გავიაზროთ რელიგიის ადგილი და როლი ამ უკიდურესად დიფერენცირებულ და დანაწევრებულ სოციალურ რეალობაში. თანამედროვე საზოგადოების ფუნქციონალური დიფერენცირება და პლურალიზმი ნაკლებ ადგილს ტოვებს ნებისმიერი რელიგიისთვის, რომელიც საზოგადოების ინტეგრაციის პოზიტიურ ძალას წარმოადგენს. რელიგიამ, შესაძლოა, დაკარგა თავისი ჰეგემონური ადგილი საჯარო სივრცეში, მაგამ მას არ დაუკარგავს თავისი ხმა. თავისთავად მოდერნული სამყარო არ უარყოფს რელიგიის საჯარო როლს, მან, უბრალოდ, საკრალურისა და სეკულარულის რეკონცეპტუალიზაცია მოახდინა. დიფერენციაციის პროცესის გამო რელიგიას აღარ შეუძლია აპრიორი ინარჩუნებდეს გაბატონებულ როლს საჯარო სივრცეში. თუმცა, მეორე მხრივ, არც ის არის შესაძლებელი, რომ ამ სივრცემ მთლიანად გამორიცხოს საკუთარი თავიდან რელიგიის არსებობა. თუკი რელიგია ითავისებს და იწყნარებს ადამიანის ფუნდამენტურ უფლებებს (განსაკუთრებით სინდისის თავისუფლებასა და პრივატულ ცხოვრებაში ჩაურევლობის უფლებას), რომლებიც დემოკრატიულ საზოგადოებებში აქვთ მოქალაქეებს მინიჭებული, მაშინ სავსებით შესაძლებელია, რომ რელიგიამ მიიღოს საზოგადოებრივი ფორმა.
რელიგია არ უნდა ცდილობდეს მეცნიერების, ეკონომიკის ან სახელმწიფოს საქმის გაკეთებას. მისი მოვალეობა მხოლოდ ისაა, რომ თავის მიმდევრებში აღზარდოს და განამტკიცოს რელიგიური რწმენა. რელიგიას აქვს შესანიშნავი უნარი იყოს სოციალურ-პოლიტიკური ტრანსფორმაციისთვის წამოწყებულ მოძრაობათა შთაგონების წყარო და მამოძრავებელი ძალა. ასეთ მოძრაობებს შეუძლიათ რელიგიური მხარდაჭერის მიღება, რაც თვისებრივად განსხვავდება, მაგალითად, ეკონომიკის ან მეცნიერების ქვესფეროების მიერ შემოთავაზებული მხარდაჭერისგან. რელიგია უნიკალური ნარატივით უზრუნველყოფს ადამიანებს, რაც მათ სიცოცხლის საზრისს, ალტრუისტულ განწყობასა და ტრანსფორმირების ძალას ანიჭებს. რელიგიას შეუძლია დაიცვას რელიგიის თავისუფლება, ადამიანის უფლებები და თვით დემოკრატიული საზოგადოების არსებობის უფლება აბსოლუტისტური და ავტორიტარული სახელმწიფოს წინააღმდეგ. მას შეუძლია დააყენოს საკითხი სახელმწიფოს ამა თუ იმ სტრუქტურის ქმედებასთან დაკავშირებით, რომელიც განხორციელებულია ყოველგვარი ღირებულებებისა და მორალური ნორმების გვერდის ავლით. რელიგიის მხრიდან სწორედ ასეთი სახის ინტერვენციებს შეუძლია საზოგადოებრივი შეგნების ამაღლება, მისი მობილიზება არაჰუმანური და დამთრგუნველი პირობების წინააღმდეგ; რელიგიას მსგავს საკითხებზე საზოგადოებრივი დისკუსიის დაწყების ხელშეწყობაც ძალუძს.
ეკლესია დიალოგის პროცესში
ქრისტიანული ეკლესიები და სხვა რელიგიური გაერთიანებები სხვადასხვაგვარად უპასუხებენ მოდერნული სამყაროს გამოწვევას და საკუთარ გადანაცვლებას პრივატულ სფეროში. ზოგიერთმა მათგანმა არ მიიღო საზოგადოების თანამედროვე დიფერენცირება, მინიმალური „დიზით“ აღიარა ახალი სოციალური რეალობები და ამ ვითარებაში განაგრძო არსებობა. ისინი თანამედროვე სამყაროსგან სრულ სეპარაციას ამჯობინებენ. სხვები მცირეოდენ შეუთავსებლობას ხედავენ საკრალურსა და სეკულარულს შორის, მაგრამ იღებენ (იწყნარებენ) საზოგადოების დიფერენციაციის ფენომენს: პატივს სცემენ თითოეული ქვესისტემის ავტონომიურობას და ყოველ მათგანში შეუძლიათ მოქმედება, თუმცაღა მცირეოდენი გართულებებით. ზოგიერთისთვის კი, მაგალითად, შესაძლებელია ყოველ კვირა დღეს კარგ ქრისტიანად ყოფნა, კვირის სამუშაო დღეებში – კარგი მარქსისტობა და თავგადაკლული კაპიტალისტობა საკუთარ სამეწარმეო საქმიანობაში, შეუთავსებლობის ყოველგვარი შეგრძნების გარეშე. სხვები ისე მოიხიბლნენ მოდერნით, რომ მთლიანად გაითავისეს „სეკულარულ“ ღირებულებათა სისტემა, რომელშიც თითქმის აღარ დარჩა ადგილი ქრისტიანული და ზოგადად რელიგიური სიმბოლოებისთვის. და ბოლოს, არიან ადამიანები, რომლებიც არ უარყოფენ საკუთარ რელიგიურ იდენტობას და არ ბრმავდებიან ახალი სოციალური რეალობით, მაგრამ, ამასთანავე, სიამოვნებით ღებულობენ რელიგიის საჯარო როლის სახეცვლილების სირთულეს. ეს უკანასკნელი არჩევანი კი უწყვეტ კავშირშია მართლმადიდებლურ ეთოსთან. ჩემი აზრით, იგი გამოირჩევა ინტელექტუალური პატიოსნებითა და მორალური სიჯანსაღით. რასაკვირველია, ამგვარი მიდგომა ითხოვს, ერთი მხრივ, თანამედროვე სამყაროსთვის დამახასიათებელი სირთულეების საკმაოდ ღრმა ცოდნას და, მეორე მხრივ, ქრისტიანული ტრადიციისადმი ერთგულებას, აგრეთვე თანამედროვე სამყაროსთან დიალოგში ჩართვის სურვილსაც.
თანამედროვე პლურალისტურ საზოგადოებაში მიმდინარე დისკუსიებში ქრისტიანები აქტიურად უნდა იყვნენ ჩართულნი. ისინი მუდმივად უნდა სთავაზობდნენ თანამედროვე სამყაროს სახარების იმ ჭეშმარიტებებს, რომლებიც კონკრეტულ პრობლემებსა და სხვადასხვა ცხოვრებისეულ სიტუაციებს ეხება. მაგრამ ეს მთავარი ქრისტიანული მესიჯები მხოლოდ წმიდა წერილში გადმოცემულ პროფეტულ ტრადიციას კი არ უნდა ასახავდეს, არამედ ეკლესიის წმიდა მამათა ზოგად ეთოსსაც, რომლებიც რაღაც ეგზოტიკურ რელიგიას კი არ ქადაგებდნენ, არამედ იმდროინდელი ბერძნულ-რომაული კულტურის ტრანსფორმაციას ცდილობდნენ ახალი, სახარებისეული ცხოვრების კეთილი უწყებით, რომელიც ღმერთმა უბოძა ჩვენს სამყაროს თავისი განხორციელებული ძის მეშვეობით.
თანამედროვე საზოგადოების პლურალისტული და დემოკრატიული ხასიათის გამო, არსებობს ერთადერთი გზა სხვა ადამიანების დასარწმუნებლად – ეს არის დიალოგი. დიალოგის ძირითად საფუძველს წარმოადგენს მხარეთა საერთო ვალდებულება ზოგიერთ პოლიტიკურ და მორალურ წინაპირობასთან დაკავშირებით, რადგან ეს გარემოება შესაძლებელს ხდის მათ შორის კომუნიკაციას, მიუხედავად უთანხმოებისა თუ კონფლიქტისა. ამგვარი საერთო საფუძველი შეიძლება იყოს მრავალი და სპეციფიკური ან ცოტა და ბუნდოვანი, – ეს დამოკიდებულია განსახილველ საკითხებზე. დიალოგს აქვს იმის პოტენციალი, რომ გზადაგზა სხვა, ახალი, ურთიერთშეთანხმებული წინაპირობები წარმოშვას, რაც, თავის მხრივ, კიდევ უფრო განამტკიცებს დიალოგის მონაწილეთა ურთიერთობას. სოციალური გარემოების მიხედვით, დიალოგის მონაწილენი ორიდან ერთ გზას ირჩევენ: ერთი მხრივ, მათ შეუძლიათ საერთო პოზიციის გამოვლენა და კონკრეტული გზების დასახვა რეალობაში მისი განხორციელებისთვის, მეორე მხრივ კი, მათ ასევე შეუძლიათ განსხვავებული მიდგომების მინიმუმამდე დაყვანა და/ან ამ მიდგომებთან დაკავშირებული უთანხმოების არსის უკეთ გაგება. დიალოგი, რამდენადაც ეს შესაძლებელია, მიისწრაფის კონფლიქტების დისკურსიულად და არა მანიპულაციურად (იძულების ან ზეგავლენის მოხდენის გზით) გადაჭრისკენ. დიალოგი ეს არის არა მხოლოდ იმ სკეპტიკური შეხედულების უარყოფა, რომლის მიხედვითაც „არავითარი აზრი არ აქვს იმ საკითხებზე დისკუსიას, რომლებთან მიმართებაშიც განსხვავებული პოზიციები გვაქვს“, არამედ იმ თვალსაზრისის უარყოფაც, რომლის მიხედვითაც ადამიანთა შორის არსებული უთანხმოებების გადასაჭრელად ძალის, იძულების სხვადასხვა მეთოდის გამოყენებაა საჭირო. ამრიგად, დიალოგი საეჭვო ან ფუჭი წამოწყება კი არ არის, არამედ ერთადერთი ხელშემწყობი პროცესია მოპაექრე მხარეთა მოსარიგებლად. თუკი ამ დროს მხარეები ვერ მიაღწევენ კონსენუსს, ისინი დროებით მაინც შეაჩერებენ კონფლიქტს და არსებულ უთანხმოებას იმ პერსპექტივიდან შეხედავენ, რომელზე შეთანხმებასაც მანამდე, ამ დიალოგის პროცესში მიაღწიეს.
საკითხი, რომელიც ჩვენ მიერ განხილვას საჭიროებს, არის შემდეგი: აქვთ თუ არა საკმარისი საერთო (ბაზისური) შეხედულებები ჩვენს პლურალისტულ საზოგადოებაში არსებულ სხვადასხვა ქრისტიანულ ეკლესიებს, რელიგიურ და მორალურ გაერთიანებებს (თემებს), რათა რეალურად შეძლონ პოლიტიკური და მორალური ხასიათის დიალოგის წარმოება? ცხოვრების როგორი ხედვაც არ უნდა ჰქონდეთ ამგვარ გაერთიანებებს, მნიშვნელოვანია იმის აღიარება, რომ მათ უამრავი საერთო შეხედულება, ღირებულება თუ მიდგომა ექნებათ. ვინაიდან თვით პლურალიზმი არსებობს განსხვავებული კულტურების, სუბკულტურების და კულტურული ფრაგმენტების განუწყვეტელი შეხვედრების, პრაქტიკებისა და მიდგომების ურთიერთგაზიარების წყალობით, ამიტომ არ არსებობს სრულიად დამოუკიდებელი და ხელშეუხებელი კულტურა, რომელსაც არ განეცადოს სხვა კულტურების გავლენა. ნებისმიერი კულტურა შეიცავს იმ ელემენტებს, რომლებიც მას სხვებთან აკავშირებს.
თავად ის ფაქტი, რომ თანამედროვე საზოგადოება არის პლურალისტური, გამორიცხავს რომელიმე ერთი რელიგიის ხედვის დომინანტურობას ასეთ საზოგადოებაში. რელიგიის უნივერსალისტური პრეტენზიები ამ სამყაროს მისაღები წყობის შესახებ შეუთავსებელია თანამედროვე პლურალისტური საზოგადოებების ბუნებრივ მოთხოვნასთან: დისკუსიის შედეგად აყალიბებდეს ერთობლივ ხედვასა და სამართლიან პოლიტიკას ყველა იმ ადამიანთა ჯგუფის ინტერესების გათვალისწინებით, რომლებიც ამ პლურალისტურ საზოგადოებაში ცხოვრობენ. ვაღიარებთ რა საჯარო სფეროს მიერ რელიგიური არგუმენტების მიღებასთან დაკავშირებული შიშების ლეგიტიმურობას, ჩვენ უნდა ვისწავლოთ ამ არგუმენტების იმგვარად წარმოდგენა, რომ თავიდან იქნეს აცილებული ყველანაირი შიდა სამოქალაქო დაპირისპირება.
განსხვავებულობის“ თეოლოგიური პატივისცემა
სანამ საჯარო სივრცეში ეკლესიის მიერ გამოსაყენებელი ენისა და მესიჯების შესახებ ვისაუბრებდეთ, მანამდე უნდა შევეცადოთ იმ ადამიანთა თეოლოგიურ გაგებას, რომლებთანაც ქრისტიანებს დისკუსია აქვთ. საჯარო სივრცეში ეკლესიის დისკურსის უნიკალურობა დამოკიდებულია სხვათა გაგების მის განსაკუთრებული უნარსა და სხვებთან ურთიერთობის სტილზე. ეკლესიის მთელი დოქტრინალური ტრადიცია და ლიტურგიკული ცხოვრება მნიშვნელოვან რესურსებს გვთავაზობს განსხვავებულებთან დამოკიდებულების თვალსაზრისით. ეს ტრადიცია იმის გაცნობიერებაშიც გვეხმარება, რომ ღვთის მიერ შექმნილ სამყაროში არსებული განსხვავებები დაყოფა-დანაწევრების მიზეზი კი არ უნდა იყოს, არამედ უფლის მრავალფეროვანი კურთხევის გამოვლინებად უნდა მივიჩნიოთ. ქრისტიანთა საჯარო თუ პრივატული ურთიერთობები იმ განწყობას უნდა ასახავდეს, თუ როგორ არის გაგებული „სხვა“ ქრისტიანული ეკლესიის სულიერ ტრადიციაში.
მთელი ისტორიის მანძილზე ადამიანურ ყოფას ახასიათებდა დაძაბული ურთიერთობები განსხვავებულობასა და ერთობას შორის. როდესაც განსხვავებულობა და ერთობა ერთმანეთისგან მოწყვეტილად აღიქმება, მაშინ საზოგადოება ან ტოტალიტარულ, ან უკიდურესად ინდივიდუალისტურ და ფრაგმენტირებულ ხასიათს იძენს. ორივე შემთხვევაში „განსხვავებულობის“ აღიარების უარყოფასთან გვაქვს საქმე. ორივეგან საერთო მახასიათებელს განსხვავებულისადმი შიში წარმოადგენს. ეს „სხვები“, ვისთანაც ურთიერთობა და ერთობა გვსურს, აუცილებლად ჩვენივე მსგავსად უნდა ფიქრობდნენ და ცხოვრობდნენ. ვინც განსხვავებულია თავისი გარეგნობით, სოციალური სტატუსით, რწმენა-წარმოდგენებით ან მორალური ხედვით, უარყოფილია სწორედ ამ განსხვავებულობის გამო, თუნდაც რომ ეს გარემოება არ წარმოადგენდეს არავითარ საშიშროებას. როცა განსხვავება წინააღმდეგობად იქცევა, აქ უკვე ნამდვილი ერთობის მიღწევა ერთადერთი გამოსავალია მშვიდობიანი თანაცხოვრების უზრუნველსაყოფად. ეს უკანასკნელი კი არსებობას აგრძელებს მანამ, სანამ ორმხრივი ინტერესი არსებობს. როგორც კი ორმხრივი დაინტერესება ქრება, მშვიდობიანი თანაარსებობაც ადვილად გადადის კონფლიქტსა თუ კონფრონტაციაში. სხვა სიტყვებით, ადამიანები თავისივე მსგავს ადამიანებთან ამჯობინებენ ურთიერთობას და იმადროულად ანტიპათიურად არიან განწყობილნი სხვებისადმი მათი განსხვავებულობის გამო. „სხვა“ ჩვენი მეგობარი ხდება მხოლოდ იმ ზომით, რა ზომითაც იგი არ უქმნის დისკომფორტს ჩვენს პრივატულ სფეროს და ხელს უწყობს ჩვენს ინდივიდუალურ ბედნიერებას.
შესაძლებელია თუ არა კაცობრიობისათვის ამ პათოლოგიური მდგომარეობის დაძლევა? განსხვავებულობისა და ერთობის ერთმანეთში მორიგება მხოლოდ მორალური პრობლემა როდია. მისი, როგორც დაცემული სამყაროს ფენომენის, დაძლევა შესაძლებელია „ახალი შობით“, ქრისტიანული ეგზისტენციით, რომლის საშუალებითაც ხორციელდება ადამიანების შერიგება არსობრივად განსხვავებულ არსებასთან (ღმერთთან. – მთარგმ.). თუმცა ეს თეოლოგიური ჭეშმარიტება არ წარმოადგენს ეკლესიისთვის გამართლებას პოლიტიკური პასუხისმგებლობის თავიდან აცილების შემთხვევაში, რაც შემარიგებელი საშუალება უნდა იყოს ამ ფრაგმენტირებად და კონფლიქტურ სამყაროში. უფრო ზუსტად კი, იგი გამუდმებით გვახსენებს, რომ ისტორიის მანძილზე როგორც თავად ეკლესია, ასევე დანარჩენი სამყარო, განსხვავებულობის წინააღმდეგობად გარდაქმნის მუდმივი რისკის წინაშე იმყოფება.
ჩვენ, ქრისტიანებს, შეგვიძლია მნიშვნელოვანი ხედვის შემოთავაზება იმის თაობაზე, თუ როგორ უნდა გვესმოდეს განსხვავებულთა ურთიერთმორიგება ერთობის საშუალებით: ერთიანობა მრავალფეროვნებაში დამახასიათებელია თვით სამება ღმერთისთვის. იესო უყოყმანოდ ურთიერთობდა რადიკალურად განსხვავებულ ინდივიდებთან: მწიგნობრებთან, მებაჟეებთან, ვაჭრებთან, მეძავებთან და სხვ. განსხვავებულობის აღიარება აუცილებელი პირობაა ნამდვილი ერთობისთვის. სწორედ ამგვარ ერთობაში არსებული ურთიერთობებით არის შესაძლებელი „სხვათა“ გაგება. ერთობა უბრალოდ წყვეტს თავის არსებობას, როდესაც ყოველი განსხვავებულობა იგივეობამდე დაიყვანება. ღვთის მარადიული ძის განხორციელება და მისი ამქვეყნიური მსახურება გვიცხადებს, თუ როგორი სიყვარულით ურთიერთობს იგი მთელ სამყაროსთან მის მრავალფეროვნებაში. ქრის-ტე, თავისი ამქვეყნიური მსახურების დროს, ყველა ადამიანს უზიარებდა ღვთაებრივი სიყვარულის გარდამქმნელ ძალას. იგი კურნავდა მათ ყოველგვარ სისუსტეს და ცდილობდა გარდაექმნა ისინი იმ არსებებად, რა არსებებად ყოფნისთვისაც იყვნენ მოწოდებულნი.
ეკლესიის საჯარო დისკურსი
ქრისტიანულ ეკლესიათა პოლიტიკური არგუმენტები სახარებისეულ უწყებებს უნდა ეფუძნებოდეს და იმგვარად უნდა წარმოვადგინოთ, რომ მისაღები იყოს ეკლესიის არაწევრი საზოგადოებებისთვისაც. ამასთანავე ეკლესიის საჯარო არგუმენტები სრულად უნდა ეთანხმებოდეს იმ სტანდარტებს, რომელთა მეშვეობითაც ეკლესიის შიდა ცხოვრება რეგულირდება, და როდესაც რელიგიური გაერთიანება გამოდის საკუთარი საზღვრებიდან, მას შეუძლია საჯარო სივრცეში პოლიტიკური ნორმების შესაბამისად მოქმედება საკუთარი მორალური სტანდარტების ღალატის გარეშე. ქრისტიანული რწმენის ტრანსცენდენტურ განზომილებას შეუძლია იმოქმედოს ჩაკეტილი სისტემებისა და იდეოლოგიების წინააღმდეგ, რომლებიც აფერხებენ თავისუფალ აზროვნებასა და ცხოვრებას. იგი ასევე სერიოზული გამოწვევის წინაშე აყენებს ნებისმიერი სოციალური სისტემის აბსოლუტურ მოთხოვნებს, იცავს ადამიანურ შემოქმედებას სოციალური ინერტულობისაგან და პასუხისმგებლობის გრძნობას ნერგავს საზოგადოებრივ ცხოვრებაში. ამგვარი ტენდენციების განვითარება საჯარო სივრცეში შესაძლებელია სახარებისეული ნარატივების საშუალებით, საზოგადოებისათვის მათი მნიშვნელობის განმარტებით დიალოგურ რეჟიმში.
საზოგადოებასთან დიალოგის ხარისხი დამოკიდებულია არა მხოლოდ ნათელ მიზანზე, არამედ თვით თანამოსაუბრეებზეც, რომლებიც სრულად და აკურატულად ინფორმირებულნი უნდა იყვნენ მოცემულ საკითხთან დაკავშირებული არგუმენტებისა და ფაქტების თაობაზე. სანამ მხარეები დისკუსიას დაიწყებდნენ, ისინი აუცილებლად უნდა აღიჭურვონ ურთიერთგაგების უნარით ან, უკიდურეს შემთხვევაში, დიალოგის პროცესში მაინც უნდა შეიძინონ იგი. ურთიერთპატივისცემა და ურთიერთგაგების უნარი დიალოგის აუცილებელი წინაპირობებია. როგორც დევიდ თრეისი აღნიშნავს: „დიალოგს საკმაოდ მკაცრი წესები აქვს: თქვი მხოლოდ ის, რასაც გულისხმობ; გამოთქვი იგი მაქსიმალურად აკურატულად; გულისყურით მოუსმინე და პატივი ეცი განსხვავებულ შეხედულებას; მზად იყავი საკუთარი შეხედულების დასაცავად ან მის შესასწორებლად, თუკი იგი გამოწვევის წინაშე დააყენა თანამოსაუბრემ; მზად იყავი შესადავებლად, როცა ამის საჭიროება არსებობს, მაგრამ დათმე პოზიცია, თუკი საწინააღმდეგო მტკიცებულებებს წარმოგიდგენენ“.
ამგვარი დისკუსია (ჩვენს შემთხვევაში როგორც ეკლესიის მონაწილეობის საშუალება საზოგადოებრივ დებატებში) გულისხმობს, რომ ეკლესია იღებს გამოწვევას საკუთარი მორალური შეხედულებების ხელახალი ფორმულირებისა და, უფრო მეტიც, მათი შემდგომი განვითარების თაობაზე; ეკლესიის დანიშნულება მარტო ის კი არ არის, რომ თავად ცხოვრობდეს სახარებისეული სულისკვეთებით, არამედ – ისიც, რომ დანარჩენ სამყაროსაც აუწყოს იგი მასთან კომუნიკაციის მეშვეობით. შესაძლებელია მართლმადიდებლური მორალური ხედვის განვითარების წარმოდგენა ქრისტიანული რწმენის სხვადასხვაგვარი აღქმის შეთვისებით. ეს მრავალფეროვნება შეიძლება ასახავდეს ზოგადი ისტორიული მდგომარეობის სხვადასხვაგვარ გაგებას ან მორწმუნეთა არჩევანს: ქრისტიანული რწმენის სხვადასხვა ელემენტს მიუსადაგონ რომელიმე კონკრეტული მდგომარეობა.
ჩემი აზრით, ამგვარი სახის პლურალიზმი გარდაუვალია. თუმცა არსებობს იმის საშიშროებაც, რომ ასეთი პლურალიზმი შფოთის წყარო გახდეს ეკლესიის მორალურ ხედვასთან მიმართებაში. მართლმადიდებლურ თეოლოგიაში თავისუფალი არჩევანი გულისხმობს ადამიანის მიერ საკუთარი რწმენის თავისუფლად გამოხატვის არჩევანს. ასე რომ, პიროვნებას სრული უფლება აქვს კონკრეტულად მისთვის დამახასიათებელი უნიკალური ხედვისა თუ მოქმედების თავისუფლებისა. ამგვარი მორალური პლურალიზმის პარამეტრები დადგენილია ქრისტიანული ეკლესიის ერთიანი რწმენით, მისი ზოგადი ეთოსით. წარსულში, ჩვეულებრივ, მიიჩნეოდა, რომ ეკლესიას მაგისტერიალურად (ანუ ყველასათვის სავალდებულო წესით. – მთარგმ.) უნდა გამოეთქვა საკუთარი პოზიცია სოციალურ საკითხებზე. მაგრამ დღეს, ჩემი აზრით, ეკლესიამ მთელი თავისი ძალისხმევა იქითკენ უნდა მიმართოს, რომ საკუთარ წევრებს დაეხმაროს განავითარონ მორალური ხედვა და იპოვონ გზები, ერთი მხრივ, სარწმუნოებრივი შეხედულებებისა და, მეორე მხრივ, მათი პრაქტიკულად განხორციელების საშუალებათა ერთმანეთთან დასაკავშირებლად.
ეკლესია ვერ მიიღებს მონაწილეობას საჯარო დისკუსიებში, თუკი იგი თავის სპეციფიკურ მსოფლმხედველობას გადმოსცემს რაღაც ეზოთერული და ბუნდოვანი ენით. ეკლესია მაქსიმალურ ყურადღებას უნდა აქცევდეს საზოგადოების გულისცემას. არგუმენტი მხოლოდ მაშინ იქნება გასაგები და მისაღები, როდესაც სხვები, რომლებსაც არ ესმით საეკლესიო ენის სპეციფიკურობა, შეძლებენ მისი რაციონალურობის აღიარებას და მისი სარგებლიანობის დანახვას საზოგადოებრივი ცხოვრების ამა თუ იმ სფეროსთვის. მონოლოგების სერია, გადმოცემული მხოლოდ თეოლოგებისთვის გასაგები ენით, ყოვლად უსარგებლოა, განსაკუთრებით მაშინ, თუ მათი წინაპირობებიც იმგვარია, რომლებსაც არ იზიარებენ საზოგადოების ცალკეული წევრები თუ ინსტიტუტები. ამრიგად, ეკლესია საბოლოოდ უუნარო აღმოჩნდება გაუზიაროს საზოგადოებას თავისი უნიკალური ხედვები, თვით დემოკრატიულ გარემოშიც კი.
დიალოგის პროცესს არავითარი ეფექტი არ ექნება, თუ იგი ტოლერანტობის სულით არ განიმსჭვალება. პლურალისტური საზოგადოების ცხოვრება ყოველთვის მოცულია უთანხმოებებით საჯარო მნიშვნელობის საკითხებზე მსჯელობისას. თუ ადამიანები არ გამოიმუშავებენ განსხვავებებით გამოწვეული უთანხმოებების კონსტრუქციული გზებით მოგვარებისა და მშვიდობიანი თანაცხოვრების უნარს, მაშინ ეს უთანხმოებები შეიძლება ძალადობრივი კონფლიქტის წყარო გახდეს. ტოლერანტობა ადამიანის შინაგანი თვისებაა, რომელიც პლურალისტულმა საზოგადოებამ თითოეულ მის მოქალაქეში უნდა აღზარდოს და განამტკიცოს. დიალოგი ყოვლად შეუძლებელია, თუკი მოსაუბრე არ არის ტოლერანტულად განწყობილი, თუკი მას არ სურს იმ შესაძლებლობის აღიარება, რომ სხვას თავისი „განსხვავებულობით“ აქვს პოტენციალი გააფართოოს და გაამდიდროს რეალობის მისეული აღქმა. საჭიროა ადამიანებმა ისეთივე შეფასება და პატივისცემა გამოხატონ მათ მიმართ, ვისაც არ ეთანხმებიან, როგორ შეფასებასა და პატივისცემასაც თავად მოელიან სხვებისაგან. ამგვარი ტოლერანტობა და პატივისცემა არ უნდა ავურიოთ რელატივიზმში, რომელიც სწორისა და მცდარის, ჭეშმარიტისა და ყალბის, კეთილისა და ბოროტის ერთმანეთისგან გარჩევის უარყოფას წარმოადგენს. პირიქით, სწორედ ტოლერანტობა იძლევა ამგვარი მსჯელობის შესაძლებლობას.
არ უნდა გვქონდეს იმის ილუზია, რომ დემოკრატიულ საზოგადოებაში ყოველთვის შესაძლებელია ყველა საკითხზე დიალოგის საშუალებით თანხმობის მიღწევა. არსებობს გარკვეული სიტუაციები, რომლებიც არასოდეს არ იქნებიან შეწყნარებულნი ამა თუ იმ რელიგიური ჯგუფის მიერ. სარწმუნოებრივი შეხედულებები, რომლებიც რელიგიური ადამიანების იდენტობას განსაზღვრავს, შესაძლოა ღრმა კონფლიქტშიც აღმოჩნდეს რომელიმე კონკრეტულ საკითხთან დაკავშირებით მიღწეულ შეთანხმებასთან ლიბერალურ-დემოკრატიულ სახელმწიფოში. ამიტომ ამ ადამიანების სინდისმა შეიძლება პროტესტის გამოხატვა მოითხოვოს და ეს პროტესტი მრავალი ფორმით გამოვლინდეს, დაწყებული უკმაყოფილების გამოხატვით, დამთავრებული აქტიური სამოქალაქო დაუმორჩილებლობით. პროტესტის გამოხატვა ადამიანის ფუნდამენტური უფლებაა, რომელსაც ლიბერალურ-დემოკრატიული სახელმწიფო თავის თითოეულ მოქალაქეს ანიჭებს. მაგრამ ეს ადამიანები არ თავისუფლდებიან პასუხისმგებლობისგან, რომ მორალის ფარგლებში გამოხატონ საკუთარი პროტესტი. ამ პროცესში ადამიანური ღირსებების დაკარგვა ეჭვის ქვეშ აყენებს სწორედ იმ სინდისის მორალურ სიჯანსაღეს, რომელიც იმპულსს აძლევს პროტესტის ამგვარი ფორმით გამოხატვას.
ვადასტურებ რა ადამიანების მიერ პროტესტის გამოხატვის უფლების ლეგიტიმურობას, მსურს მივუთითო იმ კრიტერიუმებზე, რომელთა გამოყენებაც პლურალისტულ სახელმწიფოში მოქალაქეებს დაეხმარება იმის გამოსარკვევად, უნდა გაიზიარონ თუ არა ამგვარი პროტესტი. შესაძლოა მათ გადააფასონ კიდეც საკუთარი განწყობისა და ქცევის მართებულობა (აქ ავტორი უნდა გულისხმობდეს რელიგიურ ფუნდამენტალისტთა სურვილს, სახელმწიფო დონეზე იქნას გატარებული მათი კონკრეტული მოთხოვნები „განსხვავებული“ ტენდენციების შევიწროებასა თუ აკრძალვასთან დაკავშირებით. – მთარგმ.). ძალადობრივი პოლიტიკური სტრატეგიის დანერგვა არცთუ ისე გონივრული საქციელია. ადამიანები არ არიან აღურვილნი უცდომელობის თვისებით. როგორც ისტორია გვიჩვენებს, ზოგიერთი მორალური მსჯელობა, რომელიც ძალადობრივად იქნა თავსმოხვეული, საბოლოოდ მცდარი ან ზედმეტად დამთრგუნველი აღმოჩნდა. ამიტომ საჭიროა მივიღოთ პლურალიზმის პოზიტიური გაგება, როგორც მკაცრი გაფრთხილება სხვადასხვა არჩევანისა და ცხოვრების განსხვავებული წესის დაგმობის ტენდენციის წინააღმდეგ. საკუთარი შეხედულებების სხვებისათვის თავს მოხვევის მიზნით პოლიტიკური ძალაუფლების გამოუყენებლობა ჩვენსავე ინტერესებში უნდა შედიოდეს, რადგან პოლიტიკური ძალაუფლების ბალანსის ცვლილების დროს შესაძლოა კარდინალურად განსხვავებული შეხედულებების მქონე ჯგუფმა ჩაიგდოს ხელში სახელმწიფო აპარატზე კონტროლი. გარდა ამისა, იძულება იწვევს უკიდურეს გაღიზიანებასა და აღშფოთებას, საზოგადოებისგან გაუცხოებას, სახელისუფლებო სტრუქტურებისადმი პატივისცემის შესუსტებას და მრავალ ეჭვს ბადებს პოლიტიკური ლიდერების განზრახვებთან დაკავშირებით.
ინგლისურიდან თარგმნა დავით თინიკაშვილმა
წიგნიდან: Emmanuel Clapsis. Orthodoxy in conversation. WCC Publications, Geneva, 2000.
გამოქვეყნდა ჟურნალში: სოლიდარობა: საქართველოს სახალხო დამცველის პერიოდული გამოცემა“ #1, 2009, გვ. 80-88.
http://www.nplg.gov.ge/gsdl/cgi-bin/library.exe?e=d-01000-00—off-0period–00-1—-0-10-0—0—0direct-10—4——-0-1l–11-ka-50—20-about—00-3-1-00-0-0-11-1-0utfZz-8-00&a=d&c=period&cl=CL2.22&d=HASH0116c3b0c01fc7f3296dc5fb.11
Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s