ხოდრი, გიორგი – ქრისტიანობა პლურალისტულ სამყაროში

ეკლესიათა მსოფლიო საბჭოს ცენტრალური კომიტეტის სხდომაზე წარმოთქმული სიტყვა, (ადის-აბება, 1971 წ.)
პირველი მსოფლიო ომის დასრულებამ მსოფლიოში ერთიანობის შეგრძნება გააძლიერა. მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ კი ჩვენ დავიწყეთ “პლანეტარიაციის” პროცესი, რომლის განვითარებაშიც მთავარი დაბრკოლება რელიგიურ რწმენათა მრავალგვარობა ჩანს. გაერთიანების მზარდი მოთხოვნილება რელიგიათშორის დიალოგს იმპერატიულს ხდის, თუკი ჩვენ გვსურს გავექცეთ აღმავლობის სტადიაში მყოფ რელიგიათა ფაქტიურ სინკრეტიზმს, რომელთაგან თითოეულს უნივერსალობაზე აქვს პრეტენზია. რელიგიათა ამ აღორძინებისა და მათი მრავლობითობის პირობებში, როცა არ არსებობს არავითარი ნიშანი სახარების მიღებისა, ჩნდება შეკითხვა: თავიდანვე ისეთი ექსკლუზიური იყო ქრისტიანობა სხვა რელიგიებთან მიმართებაში, როგორც ეს აქამდე ითვლებოდა?
ეს კითხვა მნიშვნელოვანია არა მხოლოდ ქრისტიანული მისიის თვალსაზრისით, არამედ მსოფლიო მშვიდობისთვისაც. თუმცა არც იმის თქმა შეიძლება, რომ ეს უპირატესად პრაქტიკული პრობლემაა: აქ საუბარია თავად ჭეშმარიტების ბუნებაზე. თუკი ქრისტეს ჭეშმარიტება შემოზღუდულია მხოლოდ ისტორიული ეკლესიის საზღვრებით, მაშინ სულიერი ცხოვრება ერთი უნდა იყოს; მაგრამ ის (სულიერი ცხოვრება) სულ სხვაგვარი იქნება, თუკი ჭეშმარიტება არ არის შეზღუდული ამგვარად და სხვადასხვა გზით მოიცავს მთელ სამყაროს. პრაქტიკაში, და თავად შინაარსითაც, სიყვარული განსხვავებული იქნება იმის მიხედვით, ექსკლუზიურია ქრისტიანობა თუ ინკლუზიური.
ჩვენი აზრით, ეს არ არის მხოლოდ საღვთისმეტყველო პრობლემა. იგი მოიცავს რელიგიის ფენომენოლოგიას, შედარებით კვლევას ამ სფეროში, რელიგიის ფსიქოლოგიას და რელიგიის სოციოლოგიას. ეს დამატებითი დისციპლინები ძირს უთხრის იმ, გარკვეული აზრით, ლეგალისტურ დოგმატიზმს, რომელიც დიდი ხანი ბატონობდა ქრისტიანულ ქვეყნებში და პროფესიონალ თეოლოგთა მიერ სხვა რელიგიების არცოდნას ეფუძნებოდა. თვით პრობლემა არაქრისტიანებში ქრისტეს მყოფობისა, პირველ ყოვლისა, იმიტომ წარმოიშვა, რომ მათში (არაქრისტიანებში. – მთარგმ.) ჭეშმარიტი სულიერი ცხოვრების მაგალითები გამოვლინდა. ამიტომ ღვთისმეტყველთა მსჯელობები სხვა რელიგიებთან ქრისტიანობის დამოკიდებულების საკითხზე აზრს მოკლებული იქნება იმ შემთხვევაში, თუკი მათ არ შეუძლიათ შემოქმედებითად და კრიტიკულად შეითვისონ “გარექრისტიანული მასალა” საკუთარი თეოლოგიური მუშაობისას. ღვთისმეტყველება მუდმივი ორმხრივი გაცვლა უნდა იყოს ბიბლიურ გამოცხადებასა და ცხოვრებას შორის, რათა უნაყოფონი არ დავრჩეთ. უფრო მეტიც, თუკი უფლის მორჩილება ნიშნავს მის ერთგულებას ყველგან, სადაც კი მისი მყოფობის კვალს ვხედავთ, – ქრისტიანული ისტორიის ფარგლებს მიღმა, – მაშინ ჩვენ ვალდებულნი ვართ გამოვიკვლიოთ ჭეშმარიტი სულიერი ცხოვრება არაქრისტიანებთანაც. ეს არის საკითხი ქრისტეს მყოფობისა ქრისტიანული ისტორიის გარეთ. ჩვენთვის განმაცვიფრებელი სახარებისეული სულისკვეთების არსებობა არაქრისტიანებში გვაიძულებს ისეთი ეკლესიოლოგია და მისიოლოგია განვავითაროთ, რომლებშიც სული წმინდასა და მის მოქმედებას უპირველესი ადგილი უჭირავს.
ტრადიციული მიდგომის საშიშროებანი
ჩავიხედოთ ახალი აღთქმის წიგნში “მოციქულთა საქმე”, – ამ უპირველეს ეკლესიოლოგიურ წიგნში, – რათა გავიგოთ რა ადგილი აქვთ იქ წარმართებს განკუთვნილი. კორნილიუს ასისთავის შესახებ თხრობიდან ჩვენ ვგებულობთ: “ყველა ხალხში მისი (უფლის) მოშიში და სიმართლის მოქმედი სათნოა მისთვის” (საქ. 10:35); “[ღმერთმა] გარდასულ თაობებში ნება უბოძა ყველა ხალხს, ევლოთ თავიანთი გზით, თუმც იმოწმებლად არასოდეს დაუტოვებია თავისი თავი” (14:16-17). წარმართებში არსებობდა მოლოდინი და ძიება “შეუცნობელი ღმერთისა” (17:23), რომელიც “შორს როდია თვითეული ჩვენგანისგან: ვინაიდან მისით ვცოცხლობთ და ვმოძრაობთ და ვართ” (17:27-28). მაგრამ წარმართული სამყაროსადმი ქრისტიანთა ამგვარი ღიაობა არ ნიშნავდა მისთვის რაიმეგვარი საღვთისმეტყველო სტატუსის მინიჭებას, რადგან “ხელით ქმნილნი ღმერთები არ არიან” (19:26). ამ აზრით პავლე საკმაოდ კატეგორიულია: “კერპი არაფერია ამ ქვეყნად” (1 კორ. 8:4).
იოანე ღვთისმეტყველის გამოცხადებაში, რომელიც ასევე ეკლესიოლოგიის მწვერვალად შეიძლება მივიჩნიოთ, წარმართობა გაიგივებულია სიცრუესთან (21:8; 22:15). ამ მხრივ ახალ აღთქმაში არავითარი ინოვაცია არ არის შემოტანილი ძველ აღთქმასთან შედარებით, სადაც წინასწარმეტყველები წარმართობას “სისაძაგლეს” უწოდებენ. ამასთანავე, მოციქული პავლე არეოპაგში ქადაგებისას გამოთქვამს შეხედულებას, რომლის თანახმადაც ათენელები თაყვანს სცემენ ჭეშმარიტ ღმერთს, არ აღიარებენ რა მას სამყაროს შემოქმედად. უფლის სახე არ იყო მათთვის განცხადებული. სხვა სიტყვებით, ისინი ქრისტიანები იყვნენ, ოღონდ თავად ვერ ხვდებოდნენ ამას. პავლე მათ უცნობ ღმერთს სახელს არქმევს. სახელი, სათანადო ატრიბუტებთან ერთად, უკვე უფლის განცხადებაა. ჩვენ აქ ვპოულობთ წარმართობასთან დადებითი დამოკიდებულების მარცვალს, რომელიც მის სრულ უარყოფასთან ერთად თანაარსებობს. ამგვარი დამოკიდებულება კი იუდაიზმიდან იყო ნამემკვიდრევი. ამით აიხსნება ის ვითარებაც, როცა ქრისტიანი აპოლოგეტები თავიდანვე ორ სხვადასხვა პოზიციაზე იდგნენ. ერთი მხრივ, მათი ღვთაებები გაიგივებული იყო ადამიანური ხელით შექმნილ ხისა და ქვის გამოსახულებებთან და ღმერთთან მებრძოლ ეშმაკებად აღიქმებოდნენ. მეორე მხრივ, არსებობდა უფრო პოზიტიური და ინკლუზიური მიდგომაც. მაგრამ მტრული და თავდაცვითი პოზიცია უფრო მეტად გამყარდა მომდევნო ქრისტიან აპოლოგეტთა ცნობიერებაში ეკლესიის ოფიციალური დოქტრინის ჩამოყალიბების კვალობაზე. ეკლესიამ და ქრისტიანობამ თავის აღორძინების ხანას მიაღწია აღმოსავლეთსა და დასავლეთში, ერესების წინააღმდეგ ბრძოლა კი ყველა დროის აპოლოგეტთა გონებაში აღაგზნებდა მტრობას ცდომილებათა წინააღმდეგ, რომელიც ხშირად უკიდურეს სიძულვილამდეც მიდიოდა. უფრო მეტიც, ქრისტიანთა შეუწყნარებლობა ერთმანეთის მიმართ ასევე აისახა არაქრისტიანულ რელიგიებთან მათ ურთიერთობებზეც. საქმე არჩევანამდეც მივიდა: სხვა ადამიანი ან უნდა გადავარჩინოთ ან მოვკლათ! უცნაური წარმოდგენაა ჭეშმარიტებაზე, რომელიც დაშორებულია სიყვარულს!
მეორე მხრივ, როგორც აღვნიშნეთ, აპოლოგეტიკაში სხვა ტენდენციაც არსებობდა, რომელიც პავლეს მიერ არეოპაგში გამოვლენილი მიდგომის გაგრძელებას წარმოადგენდა. ამ ტენდენციისათვის თვალის მიდევნება შესაძლებელია დაწყებული წმ. იუსტინე ფილოსოფოსით, მისი ცნობილი გამოთქმიდან “ლოგოს სპერმატიკოს” , რომელიც ჯერ კიდევ ქრისტეს მოსვლამდე არსებობდა წარმართებში. ყველა, ვინც ამ ლოგოსის თანახმად ცხოვრობდა, ქრისტიანები არიან. ამ აპოლოგეტური ტრადიციისთვის არ არსებობს ჭეშმარიტება, რომელიც არ არის დამოკიდებული უფლის პირდაპირ მოქმედებაზე. კლიმენტი ალექსანდრიელი, რომელიც ამავე მიმართულების ცნობილი წარმომადგენელია, მთელ კაცობრიობას მოიაზრებს ერთ მთლიანობად, რომელიც უფალმა შეიყვარა. ეყრდნობა რა ებრაელთა ეპისტოლეს 1:1 მუხლს, იგი ამტკიცებს, რომ სიტყვები “ღმერთი, რომელიც ძველთაგან მრავალგზის და მრავალგვარად ელაპარაკებოდა მამებს”, – კუთვნის არა მხოლოდ ისრაელს, არამედ მთელ კაცობრიობას. კაცობრიობა მთლიანად არის ჩართული “აღზრდა-განსწავლის” პროცესში (“პედაგოგია”: გავიხსენოთ, პავლესთვის რჯული “პედაგოგს” წარმოადგენდა, მოსწავლეს კი – ისრაელი).
აქ საუბარი არ არის ბუნებრივ ან რაციონალურ კანონზე, რადგან “ღვთის ლოგოსი… აწესრიგებს ჩვენს სამყაროს და, პირველ ყოვლისა, ამ მიკროკოსმოსს – ადამიანს _ სულიწმინდის მეშვეობით”. ამ ღვთაებრივი მზრუნველობის პროცესში მნიშვნელოვან ადგილს იკავებ– ფილოსოფია. ალექსანდრიელი მოძღვარი (კლიმენტი) არა მხოლოდ არ ეჭვობს, რომ მას საფეხურის მნიშვნელობა აქვს ქრისტიანული ფილოსოფიისკენ სვლისას, არამედ ასწავლის კიდეც, რომ “ის ელინებს მიენიჭათ ერთგვარი რჯულის სახით”. წარმართული და ელინისტური ფილოსოფიები – ეს გაფანტული ფრაგმენტებია ერთი მთლიანისა, რომელიც არის ლოგოსი (ქრისტე).
ორიგენეც მიუთითებდა ფილოსოფიის მნიშვნელობაზე, როგორც ჭეშმარიტი ღვთის ცოდნაზე. მისი აზრით, ზოგიერთი ქრისტიანული სწავლება არ განსხვავდება ბერძენთა სწავლებისგან, თუმცა უკანასკნელს არ აქვს ისეთივე გავლენა ან ისეთივე მიმზიდველი არაა. ამ ტრადიციაში ორიგენეს ორიგინალური წვლილი იმაში მდგომარებს, რომ იგი ღვთაებრივ ელემენტებს ხედავდა წარმართულ რელიგიებსა და ბერძნულ მითოლოგიაში.
ეკლესიის შემდგომი მამებიც პატივისცემით ეპყრობოდნენ ანტიკურ სიბრძნეს, თუმცა, მართალია, სიფრთხილითა და გარკვეული დათქმებით. წმ. გრიგოლ ნაზიანზელის აზრით, ზოგიერთმა ფილოსოფოსმა, მაგალითად, პლატონმა და არისტოტელემ “სულიწმინდის ანარეკლი დაიჭირეს”. მიუხედავად კერპთაყვანისმცემლობის მკვეთრი კრიტიკისა, იგი არ შეუშინდა იმის თქმას, რომ კაცობრიობის რელიგიურ ცხოვრებაში ხედავს “უფლის ხელს, რომელსაც ადამიანები ჭეშმარიტ ღმერთამდე მიჰყავს”.
რათა მეტისმეტად არ გავზარდოთ წმ. მამათა ციტატების ეს ჩამონათვალი, ნება მომეცით ამჯერად ჩვენი ყურადღება წარმოშობით დასავლელი ნეტარი ავგუსტინეს შეხედულებებს მივაპყროთ. ის თვლიდა, რომ კაცობრიობის ისტორიის საწყის ეტაპზევე არსებობდნენ ადამიანები, – როგორც ისრაელში, ასევე მის ფარგლებს მიღმაც, – რომლებიც ხსნის საიდუმლოს თანაზიარნი იყვნენ, და ის ცოდნა, რომელსაც ისინი ფლობდნენ, ფაქტობრივად ქრისტიანული რელიგია იყო, თუმცა მათთვის ქრისტიანული რწმენა, როგორც ასეთი, არ იყო გაცხადებული. მთელი ეს მიმართულება ხსენებული ტენდენციისა შეიძლება შეჯამდეს ნეტარი იერონიმეს სიტყვებით: “არსებობს მხოლოდ ერთი ღმერთი, რომელიც თავიდან ბოლომდე, იკონომიის განსხვავებული ფორმებით, მოემართება კაცობრიობის დასახმარებლად”.
ყურადღების მიღმა უნდა დავტოვოთ სხვა რელიგიებისადმი ქრისტიანული აზრის დამოკიდებულების ისტორიის თუნდაც მოკლე მიმოხილვა. საკმარისია ვთქვათ, რომ ბერძნულენოვან ბიზანტიურ აღმოსავლეთში ისლამთან დამოკიდებულება, წმ. იოანე დამასკელის კვალობაზე, გარკვეული დოზით, უარყოფითი იყო. ასეთივე იყო დასავლეთის პოზიცია, რამდენიმე გამონაკლისის, მაგალითად, აბელიარისა და ნიკოლოზ კუზელის გარდა.
ეჭვგარეშეა, სხვა რელიგიების უარყოფითი შეფასება ეყრდნობა ეკლესიოლოგიას, რომელიც დაკავშირებულია კონკრეტულ ისტორიულ გამოცდილებასა და ისტორიის განსაზღვრულ შეხედულებასთან. ნათელია, რომ იმ ტიპის თეოლოგია, რომელსაც წმ. თომა აქვინელი ავითარებდა და რომელიც ამართლებს ურწმუნოთა სიკვდილს (ამ აზრს ადრე წმ. ბერნარდ კლერვოსელიც გამოთქვამდა), თანადროული იყო ჯვაროსნული ლაშქრობებისა, რომელმაც განაპირობა მკაცრი გამიჯვნა როგორც ქრისტიანობასა და ისლამს შორის, ასევე ქრისტიანულ დასავლეთსა და ქრისტიანულ აღმოსავლეთს შორის. მხედველობაში უნდა ვიქონიოთ ისიც, თუ როგორ უწყობდა ხელს არაბულ-ბიზანტიური ომები აღმოსავლეთში “ოიკუმენეს” ეკლესიასთან გაიგივებას. სხვა სიტყვებით, შეიარაღებული ბრძოლა, რომელშიც მონაწილეობდა შუასაუკუნეობრივი ქრისტიანობა _ ლათინური და ბიზანტიური _, შედეგად ეკლესიოლოგიის “ისტორიზაცია” მოგვიტანა, ანუ ეკლესიამ საკუთარ ცნობიერებაში ქრისტიანულ ნაციათა სოციოლოგიური ფორმა შეითვისა, რომლის თანახმადაც, ქრისტიანული სამყარო, როგორც დასავლური, ასევე აღმოსავლური, მშვიდობის, სინათლისა და სიბრძნის სამეფო იყო, არაქრისტიანული კი – ომებისა და სიბნელის სამყარო.
ამგვარ მიდგომას ბუკვალურად იმეორებს ცნობილი მუსლიმური გამიჯვნა მუსლიმთა და ურჯულოთა სამყაროებს შორის. იგივე ეხება ეკლესიასაც, რომელიც აღიქმება, როგორც მუსლიმური უმა, ანუ სტატისტიკური და სოციოლოგიური პარამეტრების მქონე თემი. ეკლესიის გარეთა სფეროს გადარჩენა სჭირდება. ურწმუნოები, ერეტიკოსები და განხეთქილებაში მყოფნი ეკლესიაში უნდა მოვიყვანოთ მისიონერული გზით, პროზელიტიზმით ან კულტურული კოლონიალიზმით, როდესაც უკვე დევნა და ომი აღარ არის შესაძლებელი, – რათა ამგვარად მივიღოთ “ერთი სამწყსო და ერთი მწყემსი”.
ოფიციალური, ინსტიტუციონალური ეკლესია სამყაროს ცენტრი ხდება, მისი ისტორია კი იმ ისტორიად იქცევა, რომელსაც განსაზღვრავს დასავლეთის გამოცდილება. დანარჩენი სამყარო არაისტორიულია მანამ, სანამ ის არ აითვისებს ამ დასავლურ გამოცდილებას. უფრო მეტიც, უმოწყალო ლოგიკასა და ტექნოლოგიურ დეტერმინიზმს დამორჩილებული დასავლეთი სამყაროს ბატონობისათვის არის განწირული. ისტორიის ამ ფილოსოფიამ, თავის მხრივ, საღვთისმეტყველო აზროვნებასაც დაამჩნია თავისი კვალი, მის ზოგად მიმართულებასა და მეთოდოლოგიას. ამრიგად, განვითარებადი ქვეყნების რელიგიები, რომლებიც შემოქმედებითი ცივილიზაციის დინამიკის მიღმა აღმოჩნდნენ, – მაგალითად, ინდუიზმი, ბუდიზმი, ისლამი და აღმოსავლურ-მართლმადიდებლური ქრისტიანობაც კი, – იმყოფებოდნენ რა ისტორიულად არქაულ ეპოქაში, მაღალ სტადიაზე უნდა გადავიდნენ, ისტორიაში უნდა ჩაერთონ ქრისტიანობის უმაღლესი იერარქიული რელიგიური მოდელის გათავისებით. დანარჩენი სამყარო ეკლესიის დროებით კონტინუუმში უნდა შევიდეს ხსნის მიღებით, რისი მიღწევაც შეიძლება ცხოვრების ქრისტიანული წესის გავრცელებით, რომელიც დასავლეთის ავტორიტეტს ეფუძნება.
ზემოთ აღწერილი მიდგომა გამოხსნის ისტორიის შესახებ მე-19 საუკუნის პროტესტანტიზმისთვის დამახასიათებელი წარმოდგენიდან მომდინარეობს, რომელიც მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ საერთო გახდა მთელი დასავლური ქრისტიანობისთვის. ძალზე ძლიერი აქცენტი იქნა დასმული მხსნელ მოვლენათა თანმიმდევრობაზე, რომლის შედეგადაც ქრისტე ძველი აღთქმისეული და, ზოგადად, ადამიანური ისტორიის დასასრულად აღიქმება.
ამრიგად, საეკლესიო რწმენისა და ცხოვრების ესქატოლოგიური განზომილება ჩრდილში ექცევა. ღმერთი, რასაკვირველია, ისტორიის შიგნით იმყოფება, ოღონდ გვავიწყდება, რომ ღვთაებრივი მოვლენა ისტორიას ხსნის. მაგრამ ამაზე მოგვიანებით. ამჯერად კი იმისი აღნიშვნა მინდა, რომ ისტორიის სწორხაზოვანი აღქმა “მონოლითურ” ეკლესიოლოგიურ მიდგომასთან არის დაკავშირებული, რომელიც, სამართლიანად უარყოფს რა ბერძნულ-აზიურ წარმოდგენას მარადიული ციკლური შემობრუნების შესახებ, თავის მხრივ, უგულებელყოფს მარადიული ისტორიის უპირატესობის იდეას, რომელიც ეკლესიის შესახებ იმგვარ წარმოდგენას ეფუძნება, რომლის თანახმადაც ქრისტე აღიქმება “არა მხოლოდ ქრონოლოგიურად, არამედ ასევე, – და პირველ ყოვლისა, – ონტოლოგიურად”.
ცხადია, მსგავსი ეკლესიოლოგია და გამოხსნის სწორხაზოვანი გაგება განსაკუთრებულ მისიონერულ მიდგომას გულისხმობს. ეკლესიის მსახურება ამ შემთხვევაში ან კარიტატიული და ჰუმანიტარული ხასიათის “კეთილ საქმეებს” უკავშირდება, ან აღმზრდელობით-კონფესიურ და სოციოლოგიურ საქმიანობას იმათ შორის, ვინც ჯერ კიდევ არ შესულა ეკლესიურ ერთობაში. ამ აზრით, ჭეშმარიტება ეკლესიის საზღვრებშია. მის მიღმა კი ცდომილება იწყება. ამგვარი მიდგომისგან თავის დაღწევის გზა, რასაკვირველია, არ უნდა ვეძებოთ ახალი მეთოდების გამოყენებით, მაგალითად, “ფერადი” ეპისკოპოსების ხელდასხმით ან ადგილობრივი წეს-ჩვეულებებისა და ტრადიციების ადაპტაციით. ეს ყოველივე აღქმული იქნება როგორც სულიერი იმპერიალიზმის უფრო მეტად დახვეწილი ფორმა. სამსჯავროზე გამოდის თავად არსი მისიის ღვთისმეტყველებისა.
აქ აღწერილი მიდგომისგან სრულიად თავისუფალ ერთ-ერთ მაგალითს წარმოადგენს ნესტორიანული ეკლესიის მისიონერული ტრადიცია. იგი თითქმის უნიკალური ძალისხმევის დემონსტრირებას ახდენს, რომელიც მიმართულია მის გარშემო არსებული რელიგიების სულიერი განვითარებისკენ მათი შიგნიდან “სრულყოფის” გზით (მაგ., ბუდიზმი ტიბეტსა და ჩინეთში), ამასთანავე არ “აუცხოებს” ამ რელიგიურ ტრადიციებს საკუთარი თავისგან.
ასეთი სახის მისია მთელ ქმნილებას სულიერად აღიქვამს. მესოპოტამიის სპარსულ ეკლესიაში ჩვენ ვხვდებით ასეთივე გაბედულ მცდელობებს ისლამისადმი მიდგომაში. მაგალითად, მუჰამედის პროფეტული ხასიათის განსაზღვრა ნესტორიანულ ტექსტებში მისი (მუჰამედის) უწყების განსაკუთრებულ ანალიზს ეფუძნება. თუმცა ამ შემთხვევაში იესო ქრისტეს ონტოლოგიური უნიკალურობისა და ცენტრალური მნიშვნელობის დაჩრდილვა არ ხდება.
ყოველივე ზემოთქმულიდან გამომდინარეობს შემდეგი: თანამედროვე ღვთისმეტყველება “გამოხსნის ისტორიის” საკუთარი გაგებიდან უნდა გამოვიდეს, რათა მისთვის ნათელი გახდეს ღვთაებრივი “იკონომიის” აზრი. ქრისტეს იკონომია არ შეიძლება მის ისტორიულ გამოვლინებამდე იქნეს დაყვანილი – იგი მხოლოდ იმაზე მიუთითებს, რომ ჩვენ თავად ვართ ღვთის მოქმედების თანამონაწილენი. აქედან მომდინარეობს მარადისობასა და სულიწმინდის მოქმედებაზე მითითებებიც. თავად იკონომიის ცნება, ეს არის ცნება საიდუმლოს შესახებ. “საიდუმლოს” ვუწოდებთ მოვლენას, რომელიც თვით ამ მოვლენაში სუნთქავს. ეს მიუთითებს აგრეთვე ღვთის თავისუფლებაზე, რომელიც თავის პროვიდენციულ და გამომხსნელ ქმედებებში არცერთი მოვლენით არ არის შეზღუდული. ეკლესია მხოლოდ იარაღია ერთა გამოხსნის ამ საიდუმლოსი. იგი ყველა ადამიანისადმი ღვთაებრივი სიყვარულის ნიშანია, არ არის სამყაროს მოწინააღმდეგე და არც მისგან გამიჯვნის მომხრეა. ის მისი ნაწილია. ეკლესია თვით ცხოვრების სუნთქვაა, იმ ცხოვრებისა, რომელიც მან შეითვისა და მიიღო. და ეს მთლიანად კაცობრიობის სიცოცხლეა, მაშინაც კი, როცა კაცობრიობა ამას ვერ აცნობიერებს. ეს სწორედ ის არის, რასაც ორიგენემ “კოსმოსის კოსმოსი” უწოდა. თუკი ძე ღმერთი “ეკლესიის კოსმოსია”, მაშინ ნათელია, რომ ეკლესიის საქმე იმ საიდუმლოს მეშვეობით აღესრულება, რომელიც უფალმა სხვადასხვა დროს კაცობრიობის ისტორიაში დათესა. სხვა რელიგიებთან მიმართებაში მისი ამოცანაა სამყაროს გააცნოს და გამოკვეთოს იმ ღმერთის რელიგია, რომელიც მათშივეა დაფარული, საიდუმლოს საბოლოო აღმოჩენის წინათგრძნობით.
ხსენებული იკონომია არ წარმოადგენს სიახლეს. მისი საწყისი ამ სამყაროს შექმნაშია, რომელიც ღვთის კენოზისის გამოვლენაა. კოსმოსი თავის თავში უფლის ნიშნებს ატარებს ისევე, როგორც ძველი აღთქმისეული იაკობი ანგელოზთან ბრძოლის შემდეგ. რჯულის მოცემამდე ღმერთი აღთქმას დებს ნოესთან. ეს კაცობრიობასთან დიალოგის ამოსავალი წერტილია. აქ საქმე გვაქვს კოსმიურ დიალოგთან, რომელიც აბრაამთან დადებული აღთქმისგან დამოუკიდებლად გრძელდება. ამ აღთქმაში ცხოვრობენ ერები, რომლებიც არ იცნობენ მორწმუნეთა მამის – აბრაამის – მიმართ წარმოთქმულ სიტყვას. წმ. წერილი გვაუწყებს, რომ ამ ერებს ანგელოზები იცავენ. მათზე საუბრისას ორიგენე აღნიშნავს, რომ სწორედ ამ ანგელოზებმა აუწყეს შობის ღამეს მწყემსებს ქრისტეს ამქვეყნად მოვლინება და ამგვარად აღასრულეს თავისი მისია. დიახ, რასაკვირველია, მაგრამ ქრისტე თავად აღასრულებს ნოესეულ აღთქმას, ავსებს მას მაცხოვნებელი შინაარსითა და მნიშვნელობით, თავად გახდა რა ჭეშმარიტი აღთქმა ღმერთსა და კოსმოსს შორის. მესიანური პროტოტიპი უკვე ჩადებულია ამ ძველაღთქმისეულ პერსონაჟში, რომელიც “მომავლის აჩრდილს” წარმოადგენს.
ერების გამორჩევა ნათელი ხდება აბრაამის მოწოდების შემდგომ. აბრაამი, ტოვებს რა თავის სამშობლოს, აღასრულებს პირველ გამოსვლას. მეორე გამოსვლას კი ისრაელის ერი აღასრულებს, როცა ის ქანაანისკენ მიმავალ გზაზე უდაბნოში მოგზაურობს. ეს მოგზაურობა გაგრძელდა მანამ, სანამ იესო არ მიალურსმეს “კარიბჭის მიღმა” – როგორც უცხო და განდევნილი.
ამ მეორე გამოსვლის დროს ისრაელი იკონომიის საიდუმლოს განიცდის. აღთქმული მიწისკენ მიმავალი ისრაელი, რომელიც ღმერთმა ზღვის წყალში დახრჩობას გადაარჩინა, გამოხსნილ კაცობრიობას განასახიერებს. ეს ქრისტეს მიერ გამოხსნილი ეკლესიის სახეც არის. გამორჩევა – ნაწილობრივია, რადგან ამ გამორჩევის საშუალებით იკონომიის საიდუმლო მთელ კაცობრიობაზე ვრცელდება. ისრაელი გამოხსნილია როგორც პროტოტიპი და მთელი კაცობრიობის წარმომადგენელი. უფრო მეტიც, ძველი აღთქმა გვიჩვენებს, რომ ისრაელი დაკავშირებულია სხვა ერებთანაც, სადაც ასევე არსებობდა “სხვადასხვა დროს და სხვადასხვაგვარად დატოვებული” უფლის კვალი – კერძოდ, წარმართულ ერებში მცხოვრებ იმ ადამიანებში, რომლებსაც ეკლესიის მამები წმინდა და მართალ ადამიანებს უწოდებენ.
ამრიგად, ისრაელის გარეთაც შეგვიძლია ქრისტეს რეალობის წინასახეებზე საუბარი, რამაც თავისი გამოხატულება პოვა როგორც პიროვნებებში, ასევე სწავლებებში. ამ შემთხვევაში არავითარი მნიშვნელობა არ აქვს იმ გარემოებას, არის თუ არა მოცემული რელიგია ისტორიული. არც იმას აქვს მნიშვნელობა, აცნობიერებს თუ არა იგი თავის შეუთავსებლობას სახარებისეულ სწავლებასთან. ქრისტე ყველგან დაფარული რჩება საკუთარ სიმდაბლეში. სახარების ნებისმიერი “წაკითხვა” არის “ქრისტეს წაკითხვა”. სწორედ ქრისტეა ის სინათლე, რომელიც, როგორც ღვთის მადლი, ეწვევა ხოლმე ბრაჰმანს, ბუდისტს ან მუსლიმს საკუთარი წმინდა წერილების კითხვისას. ყოველი მოწამე, რომელიც ეწამა ჭეშმარიტებისთვის, თითოეული ადამიანი, რომელიც იდევნება იმ რწმენის გამო, რომელსაც იგი ჭეშმარიტებად მიიჩნევს, იღუპება ქრისტესთან ერთობაში. მუსლიმი მისტიკოსები, რომლებიც ტანჯული სიყვარულის შესახებ მოწმობენ, ჭეშმარიტად, მოციქულ იოანესეულ აღაპე-სიყვარულს განიცდიდნენ. თუკი ხე ნაყოფით იცნობა, მაშინ ეჭვგარეშეა, რომ ყველა ერში სულით გლახაკი და მდაბალი ადამიანი, რომელიც უფლისათვის და მისდამი სწრაფვით ცხოვრობს, უკვე იღებს იმ მშვიდობას, რომელსაც ღმერთი აძლევს ყველა თავის მოყვარულს (ლკ. 2:14).
“ხორციელი” ისრაელისა და ისტორიული ეკლესიის გარეთ მოქმედი ეს ღვთაებრივი ენერგია ქრისტეს აღდგომის შედეგია, რომელიც ყოველივეს აღავსებს ქრისტეს სისავსით. ქრისტემ, რომელზეც ნათქვამია, რომ “ყველაფერი დამკვიდრდა მასში” (კოლ. 1:17), და რომლის მოსვლამ ამქვეყნად მთელი კაცობრიობა მიიყვანა ჭეშმარიტ არსებობამდე, გამოიწვია სულიერი განახლება და იკონომია, რომელსაც (ამ იკონომიას. _ მთარგმ.) შეუძლია ადამიანის სულებზე მზრუნველობის საკუთარ თავზე აღება, სანამ ის (ქრისტე. _ მთარგმ.) არ მოვა მეორედ. ამასთან ნარჩუნდება ეკლესიის შუამავლური ფუნქცია. მაგრამ ღვთის თავისუფლება იმგვარია, რომ მას შეუძლია წინასწარმეტყველთა აღძვრა ახალი აღთქმის “სოციოლოგიური” საზღვრების მიღმაც, ისევე, როგორც მანამდე ისრაელის გარეთ აღძრავდა მათ. თუმცა “საკურთხევლის” მიღმა პროფეტული მსახურებისა და სიბრძნისკენ მსგავსი მოწოდებები იდუმალ კავშირშია ქრისტეს ძალაუფლებასთან და არანაირად არ ეწინააღმდეგება ღვთის იკონომიის უნიკალურობას. ქრისტეს სისავსე შესაძლოა დაიჩრდილოს, დაიფაროს ადამიანური ცოდვების ისტორიაში. ადამიანები შეიძლება ვერ ხედავდნენ, რომ ეკლესია ღვთის დიდების მატარებელია. ის, რაც ხილულია, ძალიან ხშირად არ წარმოადგენს მითითებას უფლის სამკვიდროს რეალობაზე. მაგრამ ღმერთი აგზავნის ხოლმე მოწმეებს (ძველქართულად – მოწამეებს. – მთარგმ.) მათთვის, ვისაც არ შეუძლია საკუთარი ცოდვებით შებღალული ქრისტეს სახის ხილვა. ამ მოწმეთა საშუალებით უფალს უფრო მეტი ძალის გამოვლენა შეუძლია, ვიდრე ჩვენ წარმოგვიდგენია, მხედველობაში გვაქვს რა ბიბლიის მიღმიერი რელიგიური უწყებანი. თუმცა ჭეშმარიტი სისავსე ქრისტეს მეორედ მოსვლის დროს გაცხადდება. ხსნის განგებულება თავისი სისავსით აღსრულდება ამ დროს, როგორც ყოველივე ამქვეყნიურის ჭეშმარიტი აზრის შესახებ უკანასკნელი გამოცხადება. ქრისტეს იკონომია აზრს კარგავს ღვთის სულის იკონომიის გარეშე.
“იქნება უკანასკნელ დღეებში, – ამბობს ღმერთი, – მოვაფენ ჩემი სულისაგან ყველა ხორცს” (საქ. 2:17). ეს უნდა გვესმოდეს როგორც მითითება ამქვეყნად სულიწმინდის მოფენის უნივერსალურ ხასიათზე. როგორც მოციქულთა საქმეშია აღნიშნული, მორწმუნენი გაოცდნენ, რომ “სულის წმიდის მადლი მოეფინა თვით წარმართთაც” (10:45). ღვთის სული ყველგან მოქმედებს და ყოველივეს აღავსებს იკონომიის წყალობით, განსხვავებით ძის იკონომიისგან. წმ. ირინეოსი ლოგოსსა (ქრისტეს. – მთარგმ.) და სულიწმინდას უწოდებს “ღვთის ორ ხელს”. ეს ნიშნავს, რომ ჩვენ არა მხოლოდ მათი ჰიპოსტასური დამოუკიდებლობა უნდა ვამტკიცოთ, არამედ ისიც, რომ სულიწმინდის მოსვლა ამქვეყნად არ არის დაქვემდებარებული ძისადმი, არ არის უბრალოდ ლოგოსის ფუნქცია. “სულთმოფენობა, – ამბობდა ვლ. ლოსკი, – არის არა “გაგრძელება” ძე ღმერთის განხორციელებისა, არამედ მისი შედეგი: ქმნილება შემძლე გახდა სულიწმინდის მიღებისა”. ორი იკონომია ერთმანეთის მხარდამჭერია. ღვთის სული – ეს სხვა ნუგეშინისმცემელია, პარაკლიტოსი. მისი წყალობით ქრისტეს შინაგანი რეალობა ვლინდება აქვე და ახლა. და როგორც ირინეოსი ამბობს: “სადაც სულია, იქ არის ეკლესიაც”. სული მოქმედებს და საკუთარ ენერგიას გადმოსცემს განსაკუთრებული იკონომიის წყალობით და ამ თვალსაზრისით ჩვენ შეგვიძლია არაქრისტიანული რელიგიები განვიხილოთ იმ სივრცეებად, სადაც ეს სული მოქმედებს.
ყველა ადამიანი, რომელმაც სულიწმინდის მოქმედება განიცადა, მიეკუთვნება ღვთის ერს. ეკლესია მხოლოდ დასაწყისია მთელი კაცობრიობის ხსნისა. “ქრისტეში იცოცხლებს ყველა” (1 კორ. 15:22) _ იმ ერთობის წყალობით, რომელსაც ეკლესიას ვუწოდებთ. ამჟამად ეკლესიაა ამ მომავალი ერთობის საიდუმლო – მათი ერთობისა, რომლებიც ინათლებიან ეკლესიისა და მისი “სიძის” მიერ, ნიკოლოზ კავასილას მშვენიერი გამოთქმა რომ გამოვიყენოთ. იმ მომენტში, როცა ჩვენ ქრისტეს სხეულში ერთმანეთთან ვურთიერთობთ, ასევე დაკავშირებულნი ვართ ყველა იმ ადამიანთან, ვისაც ღმერთი იხუტებს გულში თავისი მაცოცხლებელი სიყვარულით. ყველა მათგანი ევქარისტიულ ბარძიმში იმყოფება, ქრისტეს ერთიან სხეულად ქცევის მოლოდინში, როდესაც ყველა ნიშანი გაუჩინარდება ღვთის ტახტისა და კრავის წინაშე (გამოცხ. 22:3).
თუ ჩვენ შეგვიძლია ამგვარი თეოლოგიის გაზიარება, მაშინ როგორ მოგვიწევს ქრისტიანული მისიისა და ქრისტიანული სამყაროს კონკრეტული მიდგომის განსაზღვრა არაქრისტიანული სამყაროსადმი?
  1. ქრისტიანი, რომელმაც იცის, რომ, უფლის განგებით, დიდი რელიგიები ღვთაებრივი მოწყალების სკოლებს წარმოადგენენ, ღრმა მშვიდობითა და სულგრძელობით იქნება განწყობილი მათ მიმართ. იგი მორჩილი იქნება ამ განგებისა, უფლის მოსვლის იმედითა და ხსენებული იკონომიის საიდუმლოთი განმსჭვალული, რომელსაც თანდათანობით სრულყოფილებისკენ და ქრისტეში აღდგენისკენ მივყავართ.
  2. არსებობს მსოფლიო რელიგიური თანამეგობრობა, რომელსაც შეუძლია ჩვენი ქრისტიანული გამოცდილების გამდიდრება _ თუკი შევძლებთ იმის დანახვას, რასაც ის ფლობს. ამ შემთხვევაში საუბარია არა იმაზე, რომ უნდა ჩავწვდეთ არაქრისტიანული წმინდა წერილების ისტორიულ, ბუკვალურ და ობიექტურ აზრს, არამედ უფრო იმას ვგულისხმობთ, რომ ეს წერილები ქრისტეს რეალობის შუქზე უნდა ვიკითხოთ, რადგან, როგორც სულიწმინდისგან მოწყვეტილ ასოს (სიტყვას. – მთარგმ.) შეუძლია დაფაროს ჩვენგან ღვთაებრივი გამოცხადება ძველი აღთქმის წმინდა წერილში, რომელთან მიმართებაშიც ქრისტე ერთადერთ გასაღებს წარმოადგენს, ასევე გვაქვს შესაძლებლობა სხვადასხვაგვარად მივუდგეთ არაქრისტიანულ რელიგიებსა და მათ წმინდა წერილებს: ან როგორც ისტორიულ და სოციოლოგიურ ფენომენთა მკვლევარნი, სათანადო კრიტიკული ცნობიერებით აღჭურვილნი, ან ჭეშმარიტების გარჩევის მიზნით – სულიწმინდის სუნთქვის შესაბამისად.
  3. სხვადასხვა რელიგიაში ჩვენ ვხვდებით ცალკეულ ქარიზმატულ ადამიანებს, რომლებსაც მათი საკუთარი რწმენისთვის დამახასიათებელ გარეგნულ ნიშნებზე უფრო ღრმად წვდომის უნარი აქვთ, რამდენადაც სულიერი ცხოვრება კანონებსა და წესებზე უფრო ღრმა რეალობას წარმოადგენს, თუმცა ხშირად ხდება ხოლმე სულიერების ჩანაცვლება “მოწესეობით”. ჩვენც სწორედ სიმბოლოებსა და ისტორიულ ფორმებზე უფრო ღრმა წვდომა და რელიგიური ადამიანების სიღრმისეული ინტენციების აღმოჩენა უნდა შეგვეძლოს, შევუფარდებთ რა ღვთაებრივის მათეულ აღქმას ჩვენი ქრისტიანული იმედის ობიექტს. ეს ნიშნავს, რომ ღმერთზე საუბრისას აპოფატიკური მეთოდი უნდა გამოვიყენოთ – და არა მხოლოდ ქრისტიანთა შორის, რაკიღა ვიცით, რომ უფალთან დაკავშირებული ყველა ცნება სინამდვილეში კერპია. ამგვარი მეთოდი უნდა გამოვიყენოთ მაშინაც, როცა ღვთის შესახებ მსჯელობები გვხვდება არაქრისტიანული რელიგიების წმინდა წერილებში. როცა გვსურს სხვა რელიგიის მიმდევარს გავუგოთ, ჩვენ არ უნდა განვიხილოთ იგი როგორც მოცემული რელიგიის ტიპური მიმდევარი. ჩვენ მას იმ ადამიანად უნდა აღვიქვამდეთ, რომელსაც შეუძლია გვასწავლოს და რაღაც თავისიც გვაუწყოს ღვთის შესახებ.
  4. ურთიერთობა არის კომუნიკაციის “აუცილებელი პირობა”. ამიტომ შეუძლებელია ქრისტიანული მხრიდან რაიმეგვარი ურთიერთკავშირი ერთგვარი “მოქცევის” გარეშე, ანუ ყოველგვარი კონფესიური სიამაყისა და კულტურული ან ისტორიული უპირატესობის გრძნობის დაძლევის გარეშე. ამგვარი თავმდაბლობა ითხოვს ქრისტეს მსგავს თვითრეალიზაციას სხვათა მეშვეობით. ქრისტიანულ სამყაროს, _ სულიწმინდის ცეცხლით განწმენდილ, უფლის გლახაკ და ასევე სახარებისეული უძლურებით, – შეუძლია გაღებისა და მიცემის რისკის საკუთარ თავზე აღება ერთი და იმავე უბრალოებით. ქრისტიანობამ მისკენ მიმართული გამოწვევანი უნდა აღიქვას როგორც ძმური შეგონება და უნდა შეძლოს მათში, – თუნდაც ურწმუნოების ნიღბით, – სიცრუის თამამი უარყოფის დანახვა, რისი გაკეთებაც ქრისტიანებს დიდი ხნის განმავლობაში არ შეეძლოთ ან არ სურდათ.
  5. ასეთი განწყობის პირობებში უკვე შესაძლებელია კომუნიკაცია. ამ შემთხვევაში ქრისტეს სახე ეფუძნება მის კენოტურ თვითდამცრობას, მის ისტორიულ რეალობას და მის სიტყვებს. ეს არა მხოლოდ ეკლესიაში ადამიანების დაბრუნების საკითხია. ისინი საკუთარი ნებით მოვლენ, თუკი თავს ისე იგრძნობენ, როგორც მშობლიურ სახლში. მნიშვნელოვანი ამოცანა კი იმაში მდგომარეობს, რომ გამოვავლინოთ სხვა რელიგიებში ქრისტოლოგიური ფასეულობები და მივუთითოთ მათ ქრისტეზე, როგორც გამაერთიანებელ ძალაზე და ასევე მის სიყვარულზე, რომლის ძალითაც შესაძლებელია ყოველივე ამის აღსრულება. ჭეშმარიტი მისიის თვალსაზრისით, “მისიონერული აქტივობა” უბრალოდ სასაცილოა. ჩვენი ამოცანა მდგომარეობს იმაში, რომ ვიაროთ ქრისტეს გზით, რომლის ამოცნობა სხვა რელიგიების აჩრდილებშიც არის შესაძლებელი.
“ვეძებე ღამით ჩემს სარეცელზე
ჩემი სულის შეყვარებული,
ვეძებე იგი და ვერ ვიპოვე.
ავდგები-მეთქი და მოვივლი ქალაქის
ქუჩებსა და მოედნებს.
მოვძებნი-მეთქი ჩემი სულის შეყვარებულს…
შემომხვდნენ მცველნი, ქალაქის შემომვლელნი.
– ხომ არ გინახავთ ჩემი სულის შეყვარებული?”
(ქებათა ქება 3:1-3).
არაქრისტიანულ კონტექსტში დამოწმება ნიშნავს მითითებას ღვთისადმი, რომელიც სხვებმა უკვე შეიცნეს როგორც მოყვარული მამა. როგორც კი ისინი სიძის მეგობრები გახდებიან, აღარ იქნება ძნელი მისი (ქრისტეს. _ მთარგმ.) ხსენება. ეკლესიის მთელი მისიონერული საქმიანობა კი რელიგიის (არაქრისტიანული რელიგიის. _ მთარგმ.) ღამეში მთვლემარე ქრისტეს გაღვიძებისკენ იქნება მიმართული. მხოლოდ ერთმა ღმერთმა იცის, შეძლებენ თუ არა ადამიანები ჭეშმარიტი და დიადი საპასექო ტრაპეზის ერთობლივად აღსრულებას, სანამ ზეციური იერუსალიმი გამოჩნდება. მაგრამ ჩვენ უკვე ვიცით, რომ ჩვენს სახეებზე არეკლილი ქრისტეს სილამაზე არის აღთქმა ჩვენი საბოლოო შერიგებისა.
რუსულიდან თარგმნა და შენიშვნები დაურთო დავით თინიკაშვილმა
გამოქვეყნდა ჟურნალში: სოლიდარობა: საქართველოს სახალხო დამცველის პერიოდული გამოცემა, N1(34), 2010, გვ. 81-91.
Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s