თინიკაშვილი, დ. – მოსალოდნელია თუ არა ტრადიციული რელიგიურობის აღორძინება? 2010

დღეს დასავლეთში არსებული რელიგიურობის ხარისხსა და თვისებრიობაზე „სეკულარისტი“ და „ანტისეკულარისტი“ რელიგიის სოციოლოგების მიერ წარმოდგენილი კვლევები მეტწილად ერთმანეთს ემთხვევა. იმ ნაწილებში, სადაც მათი დაკვირვებანი სხვაობს, ისინი უფრო ერთმანეთის შემავსებლად და ერთი რეალობის სხვადასხვა მხარის აღწერებად შეიძლება ჩავთვალოთ. სეკულარიზაცია-რელიგიის ურთიერთმიმართების თემაზე ხსენებულ მეცნიერთა პოზიციები კარგად არის რეზიუმირებული ბოლო დროს ქართულ სინამდვილეში გამოქვეყნებულ პროფესორ გიგი თევზაძის სტატიაში. მასში სეკულარული და ანტისეკულარული თეორიების მომხრეთა პოზიციების შეჯამებისას ავტორი ჩამოთვლის იმ თეზისებს, რომლებსაც, საბოლოო ჯამში, ორივე მხარე იზიარებს[1]:
  1. განვითარებად ქვეყნებში რელიგიურობა და რელიგიურ მსახურებებში მონაწილეობის პროცენტი იზრდება;
  2. განვითარებად ქვეყნებში იზრდება რელიგიის ტრადიციული გაგებებისადმი და იდეებისადმი ინდიფერენტიზმი და მათი ვერ გაგება;
  3. განვითარებად ქვეყნებში მიმდინარეობს რელიგიური ფუნდამენტალიზმის ზრდა;
  4. განვითარებულ ქვეყნებში იკლებს ტრადიციულ რელიგიურ რიტუალებში მონაწილეობა;
  5. განვითარებულ ქვეყნებში რელიგიების და რელიგიური იდეების მომხრეების რიცხვი იზრდება;
  6. განვითარებულ ქვეყნებში რელიგიურობის ინსტიტუციური ფორმები ხდება უფრო „რბილი“, ვიდრე ეს იყო ტრადიციულად, წარსულში.
კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი იდეა, რომელზეც სეკულარიზაციის და ანტისეკულარიზაციის წარმომადგენლები თანხმდებიან ისაა, რომ ამბები წარსულის რელიგიურობის შესახებ გადაჭარბებულია.[2]
როგორც ვხედავთ, თანამედროვე დასავლეთში რელიგიურობის ფენომენის განხილვა შეუძლებელია მხოლოდ პესიმისტური ან ოპტიმისტური მიდგომით. საქმე ორმხრივ მოძრაობასთან გვაქვს, გზის ორივე მხარეს მოძრაობა საკმაოდ ინტენსიურია: ერთის მხრივ, იზრდება ინდიფერენტიზმი რელიგიის (როგორც რელიგიური იდეების, ისე რელიგიური პრაქტიკის) მიმართ, მეორეს მხრივ, იმავე დასავლეთში სწრაფად იზრდება „მემარჯვენე“ და ფუნდამენტალისტურ რელიგიურ გაერთიანებათა რაოდენობა.
წინამდებარე სტატიაში შევეცდები არა დღეს არსებული რელიგიური ვითარების ანალიზის წარმოდგენას, რაც უკვე საკმარისად გვაქვს მოცემული დასავლურ მეცნიერებაში, არამედ ერთ-ერთი ბოლო თეორიის შეფასებას მომავალში რელიგიურობის აღორძინებასთან დაკავშირებით, რომლის ავტორები არიან ამერიკელი რელიგიის სოციოლოგები – როდნი სტარკი და როჯერ ფინკი (ვაშინგტონისა და პენსილვანიის უნივერსიტეტების პროფესორები). ანალოგიურ შეხედულებებს გამოთქვამენ „რელიგიის სოციოლოგიის“ სახელმძღვანელოს უახლესი გამოცემის[3] სხვა ავტორები – კ. ქრისტიანო, უ. სუატოსი  და პ. კივისტო (ნოტრ დამის უნივერსიტეტისა და აშშ-ს სხვა აკადემიური ინსტიტუტების მკვლევარნი), რომელთაც სათანადო ადგილებში დავიმოწმებთ. მაგრამ ვინაიდან აღნიშნულ ხედვას უფრო სისტემურად და არგუმენტირებულად სტარკი და ფინკი[4] წარმოგვიდგენენ, ქვემოთ ჩემეული კრიტიკული ანალიზიც სწორედ მათი ნაშრომებისკენ იქნება მიმართული.
* * *
სტარკ-ფინკი საკუთარი თეორიისთვის დამადასტურებელ მასალას, ძირითადად, რომის კათოლიკური ეკლესიის რეალობიდან იღებენ. მათი აზრით, 1962-63 წლებში ვატიკანის მეორე კრების რეფორმისტული და ლიბერალური კანონების შედეგად კათოლიკურ ეკლესიაში ღვთისმსახურთა კლება ინტენსიურად დაიწყო. ეს კლება განსაკუთრებით აღნიშნული საეკლესიო კრების დოკუმენტში „დოგმატური კონსტიტუცია ეკლესიის შესახებ“ (ლათ. Lumen Gentium) გადმოცემულმა ახალმა ხედვამ გამოიწვია, რომლის თანახმადაც სასულიერო მოღვაწეობა და საერო საქმიანობა თავისი რელიგიური ღირებულებით ერთმანეთს გაუთანაბრდა: „მანამდე ეკლესია ასწავლიდა, რომ სამღვდელონი და მორწმუნენი სიწმინდის აღმატებულ მდგომარეობაში იყვნენ. ამჟამად კი, მონაზვნებს, მიუხედავად დადებული აღთქმებისა, ისეთივე სტატუსი აქვთ, როგორც ყველა დანარჩენს“[5]. მეორე ნაშრომში ისინი ანალოგიური აზრის შემცველ სხვა დოკუმენტზეც მიუთითებენ: „ვატიკანის მეორე კრებამ ისეთი დოკუმენტებით, როგორიცაა „დეკრეტი საეროთა მოციქულობის შესახებ“ (ლათ. Apostolicam Actiositatem), განაცხადა, რომ ერისკაცნი იზიარებენ „ქრისტეს ფუნქციებს – მღვდელმსახურებას, ქადაგებას, მეფობას“.[6]
სტარკ-ფინკი, წინამორბედ რელიგიის სოციოლოგთაგან განსხვავებით, კათოლიკურ ეკლესიაში ღვთისმსახურთა რაოდენობის კლების მიზეზად არა „რელიგიური ტვირთის“ სიმძიმეს, არამედ ამ ტვირთის შემსუბუქებაზე მიუთითებენ:
„უზარმაზარი მოცულობის კვლევაა (immense amount of research) განხორციელებული იმის ასახსნელად თუ რატომ იხურებოდა კათოლიკური სასულიერო სემინარიები სტუდენტთა ნაკლებობის გამო და რატომ სურდათ ასე ხშირად ბერმონაზვნებს დადებული აღთქმებისგან განთავისუფლება. მკვლევარებს შორის არსებობს კონსენსუსი ამასთან დაკავშირებით, რომ კათოლიკური რელიგიური ცხოვრება ძალიან დიდი პიროვნული ფასის გაღებას ითხოვს, რომლის აღსრულებაც ბევრს არ შეუძლია. ყველაზე ხშირად ამ ფასში გულისხმობენ ცელიბატობას, მარტოდმყოფობას,[7] არასასიამოვნო მოვალეობებს და მონაზვნების შემთხვევაში ეკლესიაში ქალის სუბორდიანციულ როლს (სტარკ-ფინკი ამ თვალსაზრისის მომხრე შემდეგ ავტორებს ასახელებენ: Fichter, 1968; Greelay, 1972; Schoenherr and Greeley, 1974; Ebaugh, 1977; Seidler, 1979; Seidler and Meyer, 1989). თუმცა აქ უნდა ვიკითხოთ: რატომ მოხდა ეს მხოლოდ ბოლო ხანებში? კათოლიკურ რელიგიური ცხოვრება ყოველთვის ამგვარ მსხვერპლშეწირვას მოითხოვდა საუკუნეების განმავლობაში. 1962 წელს, როდესაც ვატიკანის კრება გაიხსნა, სემინარიები სავსე იყო ახალგაზრდებით, რომლებსაც შეგნებული ჰქონდათ ამგვარი პიროვნული მსხვერპლშეწირვის სიმძიმე… ამრიგად, მსხვერპლშეწირვის ფასში არ უნდა ვეძებოთ პასუხი, რადგან ეს ფასი არ გაზრდილა. სინამდვილეში რელიგიური ორდენების ლიბერალიზაციამ არსობრივად დასწია პიროვნული მსხვერპლშეწირვის ფასი. სწორედ ამან გამოიწვია სამღვდელოთა შემცირების ზრდა“.[8]
ავტორთა აზრით, კიდევ ერთ უარყოფით ფაქტორს ამ მხრივ წარმოადგენდა ბერმონაზონთა „გათქვეფა“ საერო ცხოვრებაში. დოკუმენტმა „სამოძღვრო კონსტიტუცია თანამედროვე სამყაროში ეკლესიის შესახებ“ (ლათ. Gaudium et Spes) ასევე მნიშვნელოვანი წვლილი შეიტანა ამ პროცესში. რელიგიური მსახურებისთვის შეუსაბამოდ გამოცხადდა ამა ქვეყნისაგან გამიჯნული, განდეგილური ცხოვრება. კათოლიკე სამღვდელონი და მორწმუნე საერონი „სეკულარული სამყაროს ცხოვრების სრულფასოვანი მონაწილენი უნდა გამხდარიყვნენ. აღნიშნულმა დოკუმენტმა კათოლიკური ორდენების ცხოვრების მოდერნიზების საჭიროებაზე მიუთითა“.[9]
სტარკ-ფინკი არ იზიარებენ ხსენებული „დაღმასვლის“ ამხსნელ იმ მოსაზრებას, რომლის მიხედვითაც საერო კარიერული შესაძლებლობების ზრდამ გამოიწვია მონაზონთა მიერ რელიგიური მსახურების მიტოვება. მათი აზრით, სეკულარული შესაძლებლობების ზრდა
„თანდათანობით და ხანგრძლივ პროცესს წარმოადგენდა, მაშინ როცა მონაზვნებისგან რელიგიური ორდენების დაცლა მყისიერად და სწრაფად მოხდა (ვატიკანის მეორე კრების შემდგომ, დ.თ.)… ამას გარდა, საერო კარიერის შესაძლებლობების თეზისის კიდევ ერთი აშკარა ნაკლი ის არის, რომ ის არ მოიცავს მამაკაცი ღვთისმსახურების საკითხს“.[10]
ამ უკანასკნელ სიტყვებში ავტორები გულისხმობენ, რომ საერო კარიერული შესაძლებლობების ზრდის ობიექტური ფაქტორი თითქმის თანაბრად გამოიწვევდა როგორც ქალი, ისე მამაკაცი ღვთისმსახურების „ჩამოშორებას“ეკლესიისგან. რეალურად კი მამაკაც ღვთისმსახურებთან შედარებით, გაცილებით მეტი რაოდენობით მონაზონთა „განმონაზვნებას“ ჰქონდა ადგილი. ავტორთა აზრით, ამის ერთ-ერთი მიზეზი ის არის, რომ მანამდე „მამაკაცებისგან განსხვავებით, მონაზვნებს არასოდეს ჰქონდათ ხელდასხმის (მღვდლად კურთხევის, დ.თ.) უფლება, ახლა კი მათი რელიგიური სიწმინდე ერისკაცი მორწმუნეების დონემდე იქნა დაყვანილი“.[11]
არსებობს რამდენადმე განსხვავებული მოსაზრებაც 1960-იანი წლებიდან კათოლიკური ეკლესიის წევრთა შემცირების მიზეზებთან დაკავშირებით. მაგ., ქრისტიანო/სვატოს/კივისტო, აშშ-ში 1968 წლიდან (მხოლოდ კათოლიკე მორწმუნეთა შორის) რელიგიური პრაქტიკის, მათ შორის ღვთისმსახურებაზე დასწრების შესუსტების მიზეზებად წარმოგვიდგენენ „კათოლიკე ლიდერების ავტორიტეტისადმი ნდობის დაკარგვას ამ წელს (1968 დ.თ.) გამოქვეყნებული ენციკლიკის Humanae Vitae შემდგომ და ლიბერალიზირებულ პოზიციას სექსუალურ ეთიკასთან დაკავშირებით, რომელიც იმავდროულად საკმაოდ ფართოდ გავრცელდა ერისკაც კათოლიკებში“.[12] ამავე თავში ავტორები იმოწმებენ სხვადასხვა სოციოლოგიური გამოკითხვების შედეგებს, საიდანაც ირკვევა, რომ ამერიკელი კათოლიკების უმრავლესობა (80%) თანახმაა საკუთარ ეკლესიაში დაქორწინებული სამღვდელოების არსებობაზე, ხოლო 65% კი ქალების მღვდლად კურთხევას მიესალმება.[13] მიუხედავად იმისა, რომ ოფიციალური კათოლიკური ეკლესია კონსერვატულია კონტრაცეპტივების მიმართ, კათოლიკე მორწმუნეთა შორის მხოლოდ 12% ეთანხმება მსგავს აკრძალვებს.
კათოლიკე მრევლის ამგვარ განწყობაზე არა მხოლოდ რელიგიის სოციოლოგები, არამედ თვით კათოლიკე თეოლოგებიც მიუთითებენ. მაგ., თომას რაუშის (Rausch) მიერ ამ საკითხთან დაკავშირებით წარმოდგენილი მცირე ისტორიული ექსკურსიდან მნიშვნელოვანია, რომ ვატიკანის კრების დასრულების შემდგომ ჩასახვის საწინააღმდეგო საშუალებების შესახებ ეკლესიის სწავლების შემუშავების მიზნით თეოლოგიური კომისია შეიქმნა 69 წევრის შემადგენლობით. 1967 წელს კომისიის წევრთა აბსოლუტური უმრავლესობის გადაწყვეტილებით უნდა შეცვლილიყო ეკლესიის ტრადიციული (ამკრძალავი) სწავლება კონტრაცეპტივებთან დაკავშირებით. თუმცა პაპმა პავლე მეექვსემ 1968 წელს საწინააღმდეგო პოზიცია გამოხატა ენციკლიკით Humanae Vitae. არსებობს სტატისტიკური მონაცემები, რომელთა მიხედვით, „ამერიკელი კათოლიკების 76.5% იყენებს რომელიმე საშუალებას შობადობის კონტროლისთვის. მათგან 94% კი იყენებს იმ საშუალებებს, რომლებიც დაგმობილია ხსენებულ ენციკლიკაში“.[14]
როგორიც არ უნდა იყოს ვატიკანის მეორე კრების შემდგომ საეკლესიო მსახურთა შემცირების მიზეზების ახსნის სხვადასხვა ვერსია, თავად შემცირების ფაქტთან დაკავშირებით აზრთა სხვადასხვაობა არ არსებობს. სტარკ-ფინკის პროგნოზით იმისათვის, რომ მომავალში კათოლიკურმა ეკლესიამ გაზარდოს საკუთარი ღვთისმსახურების რაოდენობა, ის უნდა დაუბრუნდეს ვატიკანის მეორე კრებამდე არსებულ ტრადიციულ საეკლესიო სწავლებას. ავტორები მიუთითებენ, რომ პაპ იოანე პავლე მეორის ინიციატივით იყო კიდეც გარკვეული მცდელობები „ორდენების ‘დე-მოდერნიზებისა’ და რამდენიმე ახალი ორდენის ჩამოყალიბებისა ტრადიციული პრაქტიკით“[15]. ავტორები იმოწმებენ დინ ჰოგისა და ჯექუელინ უენგერის მიერ 2001 წელს განხორციელებული სოციოლოგიური კვლევის შედეგებს, რომელმაც აჩვენა, რომ „ახალგაზრდა მღვდლებს უფრო მეტად სურთ ვატიკანის მეორე კრებამდე არსებული პრაქტიკის აღდგენა, რომელთა განცხადებით, ‘სამღვდელოება უნდა განსხვავდებოდეს საეროთაგან’“[16]. ოფიციალური რომის „ზოგიერთი ბოლოდროინდელი გადაწყვეტილება გულისხმობდა ამერიკის კათოლიკური ეკლესიის კვლავ ორიენტირებას უფრო იმქვეყნიურზე და მტკიცე იერარქიული ავტორიტეტის აღდგენას. ლიბერალებთან შედარებით კონსერვატთა რიცხვი კვლავ იზრდება ამერიკელ ეპისკოპოსთა შორის. ასევე ამოქმედდა დისციპლინარული სანქციები ზოგიერთი ლიბერალი კათოლიკე თეოლოგის მიმართ“[17].
მსგავსი საეკლესიო პოლიტიკის (ტრადიციულობისადმი დაბრუნება) კეთილისმყოფელი გავლენის წარმოსაჩენად დამოწმებულია პორტუგალია-ესპანეთის მაგალითი, როდესაც ამ ქვეყნების კათოლიკურმა ეკლესიებმა ავტორიტარული მთავრობების ზეწოლით არ გაიზიარეს ვატიკანის მეორე კრების რეფორმები. შედეგად ამ ქვეყნებში მონაზონთა რაოდენობა არა მხოლოდ შენარჩუნდა, არამედ გაიზარდა კიდეც.[18] მხოლოდ 1975 წლიდან, როდესაც ამ ქვეყნების დემოკრატიული მთავრობების მიერ ეკლესიის კონტროლი შეწყდა და, შესაბამისად, რელიგიური ცხოვრების „გალიბერალება“ დაიწყო, მონაზონთა რიცხვიც შემცირდა.
საკუთარი თვალსაზრისის გასამყარებლად სტარკ-ფინკი ეკლესიის ისტორიიდანაც იმოწმებენ შესაბამის მაგალითს. მაგ., როდესაც მე-15-16 საუკუნეების პროტესტანტული რეფორმაციის საპასუხოდ კათოლიკურმა ეკლესიამ კონტრრეფორმაციით შეძლო საკუთარი თავის „გაჯანსაღება“ და დაკარგული მრევლის დაბრუნება, ასევე „მორალური მიშვებულობის, ინსტიტუციური კორუფციისა და სულიერი აპათიის დაძლევა, როდესაც არსებული და ახალი რელიგიური ორდენების განახლება ინსტიტუციურ რეფორმებთან იქნა კომბინირებულ. ეს ყოველი პაპმა პავლე მესამემ და ტრენტის კრებამ (1534-1549) განახორციელა. ამით ეკლესიამ ხელახლა, მტკიცედ დაადასტურა და გამოკვეთა თავისი მორალური სწავლებისა და საეკლესიო დოქტრინის წახნაგები“.[19]
საკუთარი თვალსაზრისის გასამყარებლად სტარკ-ფინკემ გადაწყვიტეს ამერიკის კათოლიკური ეკლესიის რამდენიმე დიოცეზი „ტრადიციულ“ და „პროგრესულ“ ჯგუფად დაეყოთ. სათანადო სოციოლოგიური კვლევის შედეგად გამოვლინდა, რომ „ტრადიციული დიოცეზები უფრო წარმატებულნი არიან ახალგაზრდების მოზიდვაში მომავალი სამღვდელო მსახურებისთვის“.[20] მართლაც, მათ მიერ მოყვანილი გრაფიკული მაჩვენებლის (გვ. 184) მიხედვით ექვს „ტრადიციულ“ დიოცეზში სამღვდელო კანდიდატთა ხელდასხმების უფრო მაღალი პროცენტია, ვიდრე მეორე, – „პროგრესული“ ჯგუფის რვა დიოცეზში. თუმცა ავტორები იქვე მიუთითებენ ამ მონაცემების არასრულყოფილ ხასიათზე, რადგან 14 დიოცეზის მდგომარეობამ არ შეიძლება ადეკვატური და სრული სურათი წარმოგვიდგინოს, მაშინ როცა აშშ-ში სულ 174 დიოცეზია. ამასთან, მაგ., საგინავის (მიჩიგანი) დიოცეზში, რომელიც „პროგრესული“ დიოცეზების ჯგუფშია, ოდნავ მეტი მაჩვენებელი აქვს ხელდასხმებისა, ვიდრე მაგალითად, საინტ ლუისის და ქემდონის დიოცეზებში, რომლებიც „ტრადიციულ“ დიოცეზთა შორის ირიცხებიან.
რელიგიური კონსერვატიზმის პოპულარობისა და სიცოცხლისუნარიანობასთან დაკავშირებით (ამჯერად პროტესტანტულ სამყაროში) ანალოგიურ დაკვირვებას გამოთქვამენ ქრისტიანო/სვატოს/კივისტო. ამერიკის პროტესტანტული ეკლესიების წევრთა „ზრდის ტენდენციამ ბოლო წლებში ლიბერალური და ზომიერი (moderate) ეკლესიებიდან კონსერვატული ეკლესიებისკენ გადაინაცვლა“.[21] სხვათა შორის, მიუხედავად ყოველივე ზემოთ თქმულისა კათოლიკური ეკლესიის მდგომარეობასთან დაკავშირებით, ქრისტიანო/სვატოს/კივისტოს მტკიცებით, აშშ-ში „კათოლიციზმი მზარდი რელიგიაა, 1990-2000 წლებში მისი წევრობა (membership) 16.2 %-ით გაიზარდა“.[22] თუმცა ეს ზრდა, ძირითადად, ესპანელი და სხვა ემიგრანტების ხარჯზე მოხდა.
ყველაფერთან ერთად ისიც უნდა აღინიშნოს, რომ დომინანტურად პროტესტანტული ამერიკის ლიბერალურ გარემოში რომის კათოლიკური ეკლესია მაინც კონსერვატულ რელიგიურ ინსტიტუტად აღიქმება. ის, რომ, განსხვავებით მრავალი პროტესტანტული ეკლესიისგან, კათოლიკურ ეკლესიაში აბორტის, ერთსქესიანთა ქორწინების, ჰომოსექსუალთა და ქალთა მღვდლად ხელდასხმის, დაქორწინებული სამღვდელოების და სხვა მსგავს საკითხებთან დაკავშირებით მკაცრი აკრძალვები მოქმედებს, როგორც ჩანს, ამ მხრივ, მაინც მნიშვნელოვნად განსაზღვრავს ამ ეკლესიის, ასე ვთქვათ, „არქაულ“ სახეს.
* * *
ასეთია აღნიშნული პროგნოზის ვექტორი და არგუმენტაცია. მიუხედავად მისი დამაჯერებლობისა და ლოგიკურობის საკმაოდ მაღალი ხარისხისა, ის შეიცავს გარკვეულ ღიობებს, რომელთა „ამოვსებაც“ ყურადღების მიღმა დარჩენიათ პატივცემულ ავტორებს ან უბრალოდ ვერ შეძლეს მათი „დაძლევა“. ვფიქრობ, მხოლოდ ამგვარი საეკლესიო კონსერვატიზმი არ უნდა იყოს მორწმუნეთა (ანუ პრაქტიკოსი ქრისტიანების) რაოდენობის ზრდის გარანტია. უფრო მეტიც, ეს ფაქტორი შეიძლება სულაც არ აღმოჩნდეს მომავალში შეუქცევადი და უცვლელი მამოძრავებელი ძალა ადამიანებში ტრადიციული რელიგიური ცხოვრებისადმი მიდრეკილების წარმოქმნასა თუ მის შენარჩუნებაში.
ამ ოპტიმისტურ პროგნოზთან დაკავშირებით ერთ მნიშვნელოვან წინააღმდეგობას ვაწყდებით, რომელზეც არც სტარკ-ფინკი და არც მათი ოპონენტი, სტივ ბრუსი აქცევენ ყურადღებას. ერთის მხრივ, გვაქვს მონაცემები, რომელთა მიხედვითაც ტრადიციულ ეკლესიებსა თუ კონკრეტული ეკლესიის ზოგიერთ დიოცეზში მართლაც შეინიშნება ხელდასხმების მაჩვენებლების ზრდა. მაგრამ, მეორეს მხრივ, აშკარაა რიგითი კათოლიკების უმრავლესობის ლიბერალური განწყობა ეთიკური საკითხებისადმი (განსხვავებით მათივე ეკლესიის ოფიციალური კონსერვატული პოზიციისგან). ვფიქრობ, პირველ რიგში, აქ ყურადღება უნდა მიექცეს იმ გარემოებას, რომ საუბარია ე.წ. ტრადიციულ დიოცეზებში სასულიერო პირების კურთხევათა (და არა მრევლის რაოდენობის) ზრდაზე. საეკლესიო ცხოვრების აღორძინება კი არა მხოლოდ სამღვდელოების წარმომადგენელთა გამრავლებას, არამედ, პირველ რიგში, სწორედ რიგითი მორწმუნეების რაოდენობის ზრდის პირდაპირპროპორციულია (თეოლოგიური განსაზღვრებით, ეკლესია მორწმუნეთა კრებულს წარმოადგენს). რიგითი მორწმუნენი კი, როგორც ზემოთ აღვნიშნეთ, საკმაოდ თვითნებურ დამოკიდებულებას ავლენს ეთიკურ საკითხებთან დაკავშირებულ საეკლესიო აკრძალვების მიმართ და ცალსახად დაუმორჩილებლობის სულს ავლენს. უპირველეს ყოვლისა, სწორედ ამ ვითარების გათვალისწინებით, ჩემი აზრით, ნაადრევია მომავალში ტრადიციული, კონსერვატული რელიგიურობის აღორძინებაზე საუბარი.
თუკი ეს თეორია იმპლიციტურად იმასაც გულისხმობს, რომ მომავალში ტრადიციულ-სწავლება-აღდგენილი ნებისმიერი ქრისტიანული ეკლესიის წევრთა რაოდენობა ნეოფიტთა ხარჯზე გაიზრდება, რადგან ეკლესიის დღევანდელი მრევლი ლიბერალური განწყობისაა, ამ ვარაუდსაც აქვს თავისი სისუსტე, რომელიც უკვე არსებული ფაქტების საფუძველზე ვლინდება. როგორც „სეკულარისტი“ რელიგიის სოციოლოგი, სტივ ბრუსი აღნიშნავს თავის ნაშრომში,[23] დიდ ბრიტანეთშიც რელიგიურობის თითქმის ისეთივე დონე იყო 50 წლის წინ, როგორიც ახლა აშშ-შია, თუმცა დღეს ბრიტანეთი ძალიან სეკულარული ქვეყანაა. მისი თქმით, აშშ საკუთარ საზღვრებში რელიგიური ცხოვრების ინტენსივობას  ემიგრანტებს უნდა უმადლოდეს, რომლებიც, ძირითადად, აზიის კონსერვატული რელიგიური საზოგადოებებიდან არიან ჩამოსულნი. მაგრამ ინდუსტრიულ საზოგადოებაში სოციალიზაციის კვალობაზე ათეული წლების შემდგომ მათი რელიგიურობაც დესაკრალიზაციას განიცდის.
რაც შეეხება კათოლიკური ეკლესიის კონტრ-რეფორმაციასთან და პორტუგალია-ესპანეთის რელიგიურ სინამდვილესთან დაკავშირებულ ისტორიულ მაგალითებს, ვფიქრობ, რომ მათზე აპელირება კორექტული არ არის, რადგან მე-16 ან თუნდაც მე-20 საუკუნის შუა ხანების მდგომარეობის გამეორების პრაქტიკული შანსი მომავლის დასავლურ სამყაროში ძალიან მცირეა. უპირველეს ყოვლისა, ეს შემდეგი მარტივი მიზეზით არის შეუძლებელი: ადამიანების მენტალობა, მისწრაფებანი, შესაძლებლობები და გარემო არანორმალური სისწრაფით იცვლება… ამიტომ, როდესაც მსგავს პროგნოზს ვაკეთებთ, უფრო ხანგრძლივი, დაკვირვებული და ჰოლისტიკური კვლევის წარმოებაა საჭირო. ჰოლისტიკურობაში ვგულისხმობ არა მხოლოდ რელიგიის სოციოლოგების, არამედ, თეოლოგების, ფსიქოლოგების, ანთროპოლოგების, ისტორიკოსების და სხვა მომიჯნავე სფეროს სპეციალისტთა ჩართულობას. აღნიშნული პრობლემის კვლევისას განსაკუთრებულ „შემწედ“ თეოლოგია მესახება, რადგან მისი ძალისხმევა არა მხოლოდ ეკლესიის ცხოვრების ემპირიული რეალობის აღწერა-კვლევისკენ არის ორიენტირებული.
როგორც ზემოთ აღინიშნა, შეხედულება წარსული რელიგიურობის შესახებ გადაჭარბებულია. შუა საუკუნეებში მცხოვრებნი არასოდეს ყოფილან დღევანდელ ადამიანებზე უფრო რელიგიურნი. უფრო მეტიც, ისტორიის გარკვეულ მონაკვეთებში ადამიანთა (მათ შორის, მორწმუნეთა) ზნეობრივი და სულიერი მდგომარეობა უარეს მდგომარეობაშიც კი იყო დღევანდელთან შედარებით (იხ. ზემოთ მითითებული მონაკვეთი შესაბამისი ნაშრომიდან). გამომდინარე აქედან, ვფიქრობ, მცირე ტერმინოლოგიურ შეუსაბამობას ქმნის მსჯელობა ტრადიციული რელიგიურობის „აღდგენაზე“: აღდგენა ხომ წარსულში რაღაცის არსებობას გულისხმობს, რამაც შემდგომ დაკნინება განიცადა და ახლა უნდა აღდგეს?
სტარკ-ფინკის ამ ახალ თეორიაში ეჭვის შეტანით, უფრო სწორედ, მის ხარვეზებზე მითითებით, სულაც არ ვცდილობ იმის მტკიცებას, რომ მომავალში არ იარსებებს  კონსერვატული, ტრადიციული (სხვა სიტყვებით, ასკეტიზმზე ორიენტირებული) კატეგორია მორწმუნეთა შორის. ამასთან კონსერვატული რელიგიური სწავლების მქონე ეკლესია მართლაც შეიძლება აღმოჩნდეს მიმზიდველი მოქალაქეთა ნაწილისთვის. ეს ელემენტარული სოციოლოგიური და ანთროპოლოგიური მონაცემების უგულვებელყოფის ტოლფასი იქნებოდა ადამიანის ბუნებასთან დაკავშირებით. მაგრამ აქ ერთი დაკვირვებაც უნდა გაკეთდეს: ის, რომ თავგაგადებული (არა ფანატიკოსი) და ტრადიციული ყაიდის მორწმუნენი, ნომინალურ ან „მომხმარებელ“ მორწმუნეთაგან განსხვავებით, მცირერიცხოვანნი არიან თანამედროვე დასავლურ საზოგადოებებში, რეალურად შეიძლება სულაც არ ნიშნავდეს იმას, რომ ადამიანების რელიგიურობამ დაღმასვლა განიცადა, რადგან რელიგიური ნიჭით დაჯილდოვებული ადამიანები ყოველთვის ცოტანი იყვნენ (დაახლ. 10-15%). სწორედ რელიგიური ქარიზმის მქონე მორწმუნეთა ეს ენთუზიასტი რაოდენობა განსაზღვრავდა მასების რელიგიურ ინერციასა და ზემოქმედებდა მათ მისწრაფებებზე. მაგრამ აქ ისიც უნდა აღინიშნოს, რომ, ზემოთ ნახსენები მიზეზით ადამიანის მენტალობის ცვლილებებასთან დაკავშირებით, მომავალში შეიძლება რთული აღმოჩნდეს მასებზე ანალოგიური ზეგავლენის მოხდენა, როგორც ეს, მაგალითად, ლუთერმა და სხვა რეფორმატორებმა მოახერხეს თავის დროზე ჩრდილოეთ ევროპის ქვეყნებში.
როგორც ამგვარად განვითარებული მსჯელობიდან იგრძნობა (რომელიც, სამწუხაროდ, ნაწილობრივ აბათილებს სტარკ-ფინკეს მიერ შემოთავაზებულ თეორიას), როგორც ჩანს, მაინც შესაძლებელი შეიძლება აღმოჩნდეს სათანადო დონეზე წარმოებული ინტერდისციპლინარული კვლევის შედეგებისა და თეოლოგიური ხედვის თანხვედრა აღნიშნულ საკითხთან დაკავშირებით, რადგან წმინდა წერილი, შესაბამისად, ქრისტიანული თეოლოგიაც, პესიმისტურია კაცობრიობის რელიგიურ მომავალთან დაკავშირებით. ამ მხრივ, ქრისტეს მიერ დასმული კითხვა – ვიპოვი კი რწმენას ადამიანებში მეორედ მოსვლისას? – საკვანძო შინაარსისაა.
მართლმადიდებელი თეოლოგი, ოქსფორდის უნივერსიტეტის გადამდგარი პროფესორი, მიტროპოლიტი კალისტოს უერი აღნიშნულ საკითხზე შემდეგს წერს: „მსოფლიო ისტორიის ქრისტიანული თვალთახედვა სრულებით ეწინააღმდეგება ევოლუციონურ ოპტიმიზმს. გვასწავლიან, რომ მოველოდეთ ბუნების სამყაროში კატასტროფებს, ადამიანებს შორის დამანგრეველი ბრძოლის ზრდას, შფოთსა და რწმენისაგან განდგომას მათ შორის, ვინც საკუთარ თავს ქრისტიანს უწოდებს (მათ. 24:3-27)“[24].
 
შესაძლოა, თეოლოგიური დისკურსის შემოტანა რელიგიის სოციოლოგიის სფეროში მთლად გამართლებული არ იყოს, მაგრამ განხილული საკითხი თავისთავად შეიცავს ისეთ პლასტებს, რომელთა აღქმა თეოლოგიის შუქზე უფრო ზუსტი და, ერთგვარად, შემავსებელიც შეიძლება აღმოჩნდეს სოციოლოგიური დაკვირვებებისა ან პირიქით, მათი გამაბათილებელი ძალის მქონეც. რელიგიის სოციოლოგიის ენაზე კი შეიძლებოდა ასე დაგვესრულებინა წინამდებარე სტატია: თუკი მაინც ვისაუბრებთ წარსულთან შედარებით თანამედროვე რელიგიურობის „დაღმასვლაზე“, მაშინ შეიძლებოდა დაგვესვა შემდეგი კითხვა: ციკლურია თუ ლინეარული რელიგიის ამჟამინდელი „დაღმასვლა“? რატომ უნდა ვიყოთ დარწმუნებულნი, რომ თუ მოცემულმა ეკლესიამ წარსულში დაღმავალიდან აღმავალი გზით დაიწყო სიარული (თუნდაც შუა საუკუნეების კონტრეფორმაციის დროს), მომავალშიც ასე მოხდება ანუ უსასრულოდ გამეორდება აღმასვლა-დაღმასვლის ციკლები? სწორედ ამიტომ მიმაჩნია გადამწყვეტი მნიშვნელობის მქონედ მე-20-21 საუკუნეებიდან დაწყებული სოციო-კულტურული გარემოსა და ასევე ანთროპოლოგიური ხასიათის კარდინალური ცვლილებების გათვალისწინებაც.
შენიშვნები:
[1] თევზაძე, გიგი. „სეკულარიზაცია და ერის დაბადება“, ზედანია, გ. (რედ.). სეკულარიზაცია: კონცეპტი და კონტექსტები. თბ., ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის გამომცემლობა 2009, 133 (სტატია ინგლისურ ენაზე მცირე მოდიფიკაციით გამოქვეყნებულია ასევე ილიას უნივერსიტეტის საერთაშორისო სამეცნიერო კრებულში Identity Studies #2, 2010. კრებულის ელ-ვერსია ხელმისაწვდომია ვებ-გვერდზე: http://identitystudies.ac.ge/1/).
[2] შუა საუკუნეებში “მორწმუნეთა” განსაკუთრებული რელიგიურობის შესახებ შეხედულების საწინააღმდეგოდ წარმოდგენილ ვრცელ ისტორიულ მასალაზე მკითხველს მივუთითებდი ქვეთავს The Myth of Past Piety ნაშრომიდან:  Stark, R. and Finke, R. Acts of Faith: Explaining the Human Side of Religion. Berkeley: University of California Press 2000, 63-68; აღნიშნულ მონაკვეთში ისტორიულ ცნობათა შორის, წარმოდგენილია ასევე ეკლესიის წევრთა ზრდის საინტერესო დინამიკაც: მაგ., 1800 წლისთვის ბრიტანეთის მოსახლეობის 12% ეკუთვნოდა ამა თუ იმ რელიგიურ გაერთიანებას, 1990 წელს კი 17% (გვ. 67). ამავე საკითხზე იხ. შემდეგი სტატია: Peter Dendle. “’The Age of Faith’: Everyone in the Middle Ages Believed in God”, in: Misconceptions about the Middle Ages. Ed. by S. Harris and B. Grigsby. Routledge 2008, 49-53.
[3] Christiano, K. J. Swatos H.W. and Kivisto P. Sociology of Religion: Contemporary Developments. (2nd ed.). Rowman & Littlefield Publishers Inc. 2008.
[4] როდნი სტარკის და როჯერ ფინკეს სახელებს მოსახერხებლად შემოკლებით გამოვიყენებთ („სტარკ-ფინკი“). ისინი ხშირად აქვეყნებენ ნაშრომებს თანაავტორობით. ამ სტატიაში ბოლო დროს მათ მიერ გამოქვეყნებულ ყველაზე ცნობილ ორ ნაშრომს გამოვიყენებ: (1) Stark, R. and Finke, R. Acts of Faith: Explaining the Human Side of Religion. Berkeley: University of California Press 2000; (2) Finke, R. and Stark, R. The Churching of America 1776-2005. (2nd ed.). Rutgers University Press 2008. (ანალოგიური შემოკლებით გამოვიყენებთ მეცნიერთა მეორე ჯგუფის სახელებსაც: ქრისტიანო/სვატოს/კივისტო).
[5] Stark, R.; Finke, R. Acts of Faith: Explaining the Human Side of Religion. Berkeley: University of California Press 2000, 177
[6] Finke, R.; Stark, R. The Churching of America 1776-2005. (2nd ed.). Rutgers University Press 2008, 264 (კრების დოკუმენტის სიტყვებს (პარ. 1.2) ვციტირებ ქართული თარგმანის მიხედვით: ვატიკანის მეორე კრება (1962-1965): კონსტიტუციები, დეკრეტები, დეკლარაციები. მთარგმნელი ლელა ალექსიძე. თბ., 2006, 230).
[7] თავად სტარკ-ფინკი ნაშრომის სხვა ადგილას ყველაზე მძიმე „რელიგიურ ტვირთად“, ძირითადად, ცელიბატობის, უპოვარებისა და მორჩილების აღთქმებს ასახელებენ.
[8] Finke, R.; Stark, R. The Churching of America 1776-2005. (2nd ed.). Rutgers University Press 2008, 261-2.
[9] Stark, R.; Finke, R. Acts of Faith… 178
[10] Stark, R.; Finke, R. Acts of Faith… 176
[11] Stark, R.; Finke, R. Acts of Faith… 177
[12] Christiano, K. J. et al. Sociology of Religion…  216.
[13] Christiano, K. J. et al. Sociology of Religion… 237.
[14] Рауш, Томас. Католичество в Третьем Тысячелетии. М., ББИ, 2007, 200.
[15] Stark, R.; Finke, R. Acts of Faith… 182
[16] Finke, R.; Stark, R. The Churching of America 1776-2005. (2nd ed.). Rutgers University Press 2008, 271
[17] Finke, R.; Stark, R. The Churching of America 273
[18] შესაბამისი ცხრილი იხ. Stark, R.; Finke, R. Acts of Faith… 180
[19] Finke, R.; Stark, R. The Churching of America 269.
[20] Stark, R.; Finke, R. Acts of Faith… 183.
[21] Christiano, K. J., Swatos H.W. and Kivisto P. Sociology of Religion: Contemporary Developments. (2nd ed.). Rowman & Littlefield Publishers Inc. 2008, 109.
[22] Christiano, K. J. et al. Sociology of Religion… 105
[23] Bruce, Steve. God is dead: Secularization in the West. Malden, MA: Blackwell Pub. 2002
[24] მიტროპოლიტი კალისტე უეარი. მართლმადიდებლობის გზა. ინგლისურიდან თარგმნა ნანა ბაღათურიამ, თბ., 2008, გვ. 148.
David Tinikashvili

Should We Expect Revival of Traditional Religiosity?

 
Summary
The present article aims to analyze the theory recently has been elaborated by American social scientists, Rodney Stark and Roger Finke regarding the possibility of future revival of the traditional style religiosity. Main arguments for substantiation of this viewpoint the authors derive from the history of Roman Catholic Church. As it is well known the church now experiences sharp need of the priests. Stark/Finke’s key view is that if the Catholic Church will return to its traditional (pre-Vatican II) doctrinal teaching and religious practice, number of her servants will also likely be increased.
As one of the first argument of this prognosis, they cite historical examples of the churches in the Portugal and Spain. The churches in these countries under the pressure of dictatorial regimes had not shared the reformed canons and renewal spirit of Vatican II (1962-65). As a result, number of catholic nuns is not only maintained, but even slightly has increased (Stark/Finke 2000: 180). Only in 1975, when the democratic governments gave up controlling these churches, religious life became more liberal and the number of nuns and priests began to fall. One of the main reasons to this decline became new doctrinal vision adopted at Vatican II. According to this teaching “those who pursued a religious vocation could no longer aspire to a superior state of holiness. Previously, the Catholic Church had taught that priests and the religious were in a superior state of holiness. Now, despite their vows, they were just like everyone else” (Stark/Finke 2000: 177).
Next argument of the theory is the counter-reformation of the Catholic Church in 15-16th centuries as an answer to protestant reformation. Due to this effort, authors claim, the church managed to “recover” herself and re-gained lost parish.
In addition to these historical data, Stark/Finke decided to undertook research of several catholic diocese in US. They divided these dioceses into “traditional” and “liberal” ones. The research has revealed that “the traditional dioceses are far more successful in attracting young men to the priesthood” (Stark/Finke 2000: 183). Authors also cite one survey conducted by other sociologists in 2001. According to this observation, precisely “young priests want to reestablish the pre-Vatican II religious practice. They state that ‘priests should differ from lay persons’” (Finke/Stark 2008: 271).
At first glance, arguments of the theory are persuasive, but, in fact, it contains important mistakes and some defects. In my eyes it lacks proper support from various fields of social sciences and also sober attitude to the changes in the human nature through the times. Conservatism and return to the traditional religiousness is not a guarantee (and not even promising factor) for increasing of the church members at all. Here is one important contradiction, which has not been considered neither by Stark/Finke, nor by the most prominent and smart sociologist among their opponents – Steve Bruce (from Aberdeen University, Scotland). On the one hand, we have the data which says that in the churches and dioceses with the traditional style indeed we have high rates of ordinations. But, on the other hand, it is no less evident that at the same time the liberal moods towards the ethical issues are strengthening among believers (church members), unlike the official position of the church. It is important that authors speak about increase of ordinations of the priests in these traditional US dioceses, but not of the numbers of believers. Revival of the church as such implies not only multiplication of clerics, but first of all church members (lay persons).
If the theory implies that in future the church membership will rise on the expense of neophytes (because current parish is predominantly liberal), this assumption has its own weakness as well. For example, as S. Bruce points out, there was almost the same level of religiosity in Great Britain’s population 50 years ago as in USA now, but currently Britain is very secular country. Its high levels of religiosity USA owns to emigrants, who are from religiously conservative countries of South. Bruce is convinced, that after decades, as a result of socialization in industrial society, religiosity of these emigrants will decline as well (see: Bruce 2002).
As for historical examples from the Portugal-Spain and counter-reformation experience in Catholic Church, I believe, it is not correct to refer them in this context. The probability of producing the same situation in the future of the western developed countries, as it was in 16th and even in the mid of 20th century, is very low. The mentality, aspirations, possibilities and general environment is changing with insane tempo in contemporary Western society. So I suggest that prolonged and holistic researches are necessary, when we raise new theory on this kind of questions. In addition of sociological data, the results of psychological, historical, anthropological and other related researches would make a significant contribution.
Here is another point we should mention. There is established a consensus among “secularist” and “anti-secularist” sociologists, that people in medieval ages never were more pious, than they are in our times (Tevzadze 2009: 133). Proceeding from this, we face a sort of incompatibility of the notions, when we reflect about possible “restoration” of the past religiosity, because in fact the traditional piety has not experienced any decline.
Thus it is possible eventually to achieve an agreement between the results of interdisciplinary research and of the theological vision on the question. The Christian theology is pessimistic on the future of humankind in religious perspective, it does not anticipate any resurgence of the true religious life. Jesus Christ’s question (“will I be able to find faith in human beings while my second coming?”) has a crucial importance in this context. As Orthodox theologian, Metropolitan Kallistos Ware points out, Christian theological view is opposed to progressivist optimism. According to Christian teaching we should “expect cataclysms in the nature, intensification of fights among people, apostasy from faith among those who identify themselves as Christians (Mt. 24:3-27)” (Ware 2008: 148).
Perhaps introducing theological discourse in the realm of sociology of religion is not quite suitable, but the question has such a nature, perception of which would be more precise and complete with the help of theological reflection. Such contribution, I maintain, would be very helpful to sociological researches. In the language of religious sociology we can conclude in the following way: If we still decide to speak about the “decline” of people’s piety in comparison with the past, we can pose the question: is this decline cyclical or linear? Why we have to be convinced that if the given church in the past experienced revival from decline, exactly the same will be happen in the future (after which it is likely to decline again and so on)? That’s why it has a decisive importance to take into consideration the cardinal changes of contemporary (and future) socio-cultural condition as well as the various anthropological factors.

გამოქვეყნდა ჟურნალში: ცივილიზაციური ძიებანი #9, 2012, გვ. 107-114.

ჟურნალის ელ-ვერსიები ხელმისაწვდომია:

http://www.culturedialogue.com/resources/library/civilresearches/

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s