ჯულიან ბეჯინი – ახალი ათეიზმის მოძრაობა დესტრუქციულია

“რას ფიქრობ ოთხი მხედრის შესახებ?” – ამ შეკითხვას ხშირად მისვამენ. ეს სავსებით გასაგებია, რადგან დაწერილი მაქვს წიგნი სათაურით Very Short Introduction to atheism (2003)[1]. ეს წიგნი არ პასუხობს ამ შეკითხვას, რადგან ის მანამდე გამოიცა, სანამ რიჩარდ დოკინზი, დენიელ დენეტი, სემ ჰარისი და ქრისტოფერ ჰითჩენსი თავის აპოკალიფსურ კამპანიას დაგვატეხდნენ თავს. მაგრამ, რასაკვირველია, უნდა მქონდეს საკუთარი აზრი ბერტრან რასელის შემდგომ პოპულარული ათეიზმის ისტორიაში უდიდეს ფენომენზე, არა?
მაქვს კიდეც, მაგრამ უნდა გაგაფრთხილოთ, რომ ახალი ათეისტების მიერ დაწერილი არცერთი წიგნი არ მაქვს წაკითხული. ეს გარემოება არანაირად არ მართმევს უფლებას მქონდეს აზრი მათ შესახებ. ნება მომეცით დავიცვა ეს ჩემი, ინტელექტუალურად სამარცხვინო, აღსარება.
გონივრულია, როცა არ კითხულობ ამ ადამიანთა წიგნებს, რომელთა სათაურებია The God Delusion, God is Not Great, Breaking the Spell და The End of Faith. რატომ უნდა დავუთმო ძვირფასი დრო ამ წიგნების კითხვას, რომლებიც უმეტესად იმას მეუბნება, რისიც უკვე მწამს? ეს წიგნები აშკარად აგნოსტიკოსებისა და არაფანატიკოსი მორწმუნეებისთვისაა განკუთვნილი. ვფიქრობ, ჩემზე უფრო მეტად, იმ ათეისტებმა უნდა განმარტონ თავისი საქციელი, ვინც წაიკითხა ეს წიგნები. როგორც ბრიტანულ ავტობუსებზე გამოჭიმული სიტყვები აცხადებს, “სავარაუდოდ, ღმერთი არ არსებობს. ასე რომ, ნურაფერზე იღელვებ და დატკბი ცხოვრებით”. ღმერთის არარსებობა ათეისტისთვის ფაქტია და მას არ სჭირდება გამუდმებით კითხულობდეს წიგნებს იმის შესახებ, რომ ღმერთი არ არსებობს.
მაგრამ თუ ეს წიგნები არ წამიკითხავს, აზრი არ უნდა გამაჩნდეს მათ შესახებ? ასე არ იფიქრებდით, მაგ., პიერ ბეიარდის წიგნის გაცნობის შემდეგ: How to Talk About Books You Haven’t Read. (ამ წიგნის წაკითხვაც კი არ არის აუცილებელი იმაში დასარწმუნებლად, რასაც ახლა ვამბობ). ერთი სიტყვით, ჩემი აზრი არა იმდენად ახალი ათეისტების წიგნებში გამოთქმულ მოსაზრებებს ეხება, რამდენადაც მათი დისკურსის მიმართულებასა და ტონს, თუ როგორ აღიქმება ეს სხვათა მიერ და როგორ გამოთქვამს მოსაზრებებს ხსენებული ოთხი მხედარი საგაზეთო სტატიებსა და ინტერვიუებში. მათ მიერ შემუშავებული მიდგომა კი სრულიად უსარგებლოა მრავალი კუთხით. ერთი სიტყვით, ახალ ათეიზმს არასწორი გზით მიჰყავს ათეიზმი, ადეკვატურად არ ესმის რელიგია და კონტრპროდუტიულია.
როგორ ქმნიან ისინი არასწორ შთაბეჭდილებას ათეიზმის შესახებ? ზემოთ ხსენებული წიგნი იმიტომ დავწერე, რომ ვფიქრობდი, ბევრს არასწორად ესმოდა ათეიზმის არსი, რადგან მას მრავალი ადამიანი რელიგიური რწმენის წინააღმდეგ მიმართულ შეტევად განიხილავს, თითქოს ათეიზმი რელიგიაზე პარაზიტირებდეს.
მაგრამ ეს არ შეიძლება მართალი იყოს. ერთი წუთით წარმოვიდგინოთ, რომ ათეიზმი იმარჯვებს და ღვთისადმი რწმენა არსად აღარ არსებობს. თუკი ვფიქრობთ, რომ ათეიზმს თავისი არსებობისთვის რელიგია სჭირდება, ეს გამარჯვება ხომ ათეიზმის გაქრობასაც მოასწავებს? ამიტომაა მგონია ეს აბსურდი.
მხოლოდ ისტორიულ შემთხვევითობას უნდა მივაწეროთ, რომ ათეიზმი ფართოდ არ არის აღიარებული, როგორც დამოუკიდებელი მსოფლმხედველობა. ის ნატურალიზმის ძალიან ზოგადი ფორმაა, რომელშიც მხოლოდ ერთი განზომილებაა – ბუნებითი და არა ორი – ბუნებრივი (natural) და ზებუნებრივი (supernatural). ძალა, რომელიც მატერიას ამოძრავებს თავადაც მატერიალურია, ბუნებრივია და მის უკან არ არსებობს არანაირი გონიერი ძალა ან საზრისი. ადამიანის სიცოცხლე ბიოლოგიურია. ბიოლოგიური სიკვდილის შემდეგ მისგან არაფერი რჩება.
ამგვარი მსოფლმხედველობა დაცვასა და განსაკუთებულ სახელწოდებას მხოლოდ იმიტომ საჭიროებს, რომ მას ადამიანთა უმეტესობა, სხვადასხვა მიზეზით, არ იზიარებს. თავად ხედვა სწორია და ამისთვის არანაირი მნიშვნელობა არ აქვს, ადამიანები ეთანხმებიან მას თუ არა. სრულიად ათეისტურ სამყაროში შეიძლება ვეღარც შევამჩნიოთ, რომ ეს რაღაც განსაკუთრებული ხედვაა ისევე, როგორც ადამიანთა უმეტესობა ვერ ამჩნევს, თუ როგორ სწამს ობიექტების არსებობა, მიუხედავად იმისა, აღვიქვამთ ჩვენ მათ თუ არა. მაგრამ ის მაინც შეხედულებად, ხედვად რჩება.
ამრიგად, ჩემს წიგნში შევეცადე ეს შეხედულება ისე დამესაბუთებინა, რომ რელიგიური ალტერნატივისთვის რაც შეიძლება ნაკლებად მიმემართა. ახალი ათეიზმი კი სწორედ რელიგიის წინააღმდეგ ბრძოლით გამოირჩევა. „რელიგიური რწმენა და ბოროტი საქმეები ლოგიკურად უკავშირდება ერთმანეთს“ – აცხადებს რიჩარდ დოკინზი და, მისთვის დამახასიათებელი მანერით, დადებითად ციტირებს სტივენ უეინბერგის სიტყვებს: „კარგმა ადამიანმა რომ ბოროტება ჩაიდინოს, ამისთვის რელიგიაა საჭირო“[2]. ქრისთოფერ ჰითჩენსი კი ისე შორს წავიდა, რომ სრულიად ნათლად განგვიმარტა: „მე უფრო მეტად არა ათეისტი, არამედ ანტითეისტი ვარ“[3].
სწორედ ეს ანტითეიზმია უკან გადადგმული ნაბიჯი, რადგან აძლიერებს მითს, რომლის თანახმადაც თუ ათეისტი მორწმუნეებს არ აკრიტიკებს, იმ თევზს ჰგავს, რომელიც წყლის გარეშეა დარჩენილი. მაგრამ, რაც უფრო უარესია, ამგვარი მიდგომა ქმნის შესაძლებლობას, რომ მრავალ ათეისტს საკუთარი იდენტობის შენარჩუნებისთვის მტერი ესაჭიროება.
ათეიზმის მეორე მახასიათებელია გონებისა და მტკიცებულებების სათანადო გამოყენება. იმისათვის, რომ მაღალი ინტელექტუალური სტანდარტი შეინარჩუნო, მნიშვნელოვანია აღიარებდე გონების დასაზღვრულობას და ასევე იმას, რომ მხოლოდ ათეისტებს არ გააჩნიათ მონოპოლია გონებაზე. თუმცა ახალი ათეისტები ამტკიცებენ, რომ გონება, როგორც მამაცი მეომარი, მხოლოდ მათ მხარეზე დგას.
„მოჯადოებისა“ და „დელუზიის“ შესახებ თავისი საუბრებით ახალი ათეისტები ქმნიან შთაბეჭდილებას, რომ მხოლოდ სულელი და გონების უარმყოფელი ადამიანი შეიძლება იყოს არა-ათეისტი. „რწმენა დიდი თავშესაფარია, გასამართლებელი მიზეზია მათთვის, ვისაც ფიქრი და მტკიცებულების მიღება არ სურს“[4] – აცხადებს დოკინზი, გულისხმობს რა, რომ აზროვნება და მტკიცებულებანი რელიგიისთვის უცხოა. ეს ძალიან ამპარტავნული განცხადებაა და თან გონებას იმ ძალას მიაწერს, რომელიც მას არ აქვს.
ეს განსაკუთრებით ნათელი ხდება, როცა ახალი ათეისტების „შეცდომის თეორიის“ (“error theory”) უსუსურობას უმზერ. აღნიშნული თეორია იმის ასახსნელად გამოიგონეს, თუ რატომ არიან ბრწყინვალე მოაზროვნენი მორწმუნენი, თუკი მხოლოდ ათეიზმია ის მსოფლმხედველობა, რომელიც გონებასა და მტკიცებულებებს ეფუძნება. ამ შეკითხვაზე პასუხი კი არ არის გონივრული. საუბრობენ რაღაც ფსიქოლოგიურ ბრმა ლაქებზე (blind-spots) და თვითნებურ აზროვნებაზე (wishful thinking). მაგ., დოკინზი აცხადებს, „ბრმა რწმენის მიმი[5] საკუთარ არსებობას იმ მარტივი ქვეცნობიერი ხერხით უზრუნველყოფს, რომლითაც უარყოფს რაციონალური ანალიზის საჭიროებას“[6].
მაგრამ თუ ძალიან ჭკვიანი ადამიანები ამგვარი მიმების წყალობით ასე ადვილად ცდუნდებიან, მაშინ ახალი ათეისტები უფრო სკეპტიკურად ხომ არ უნდა განეწყონ გონებისადმი, რომელიც მნიშვნელოვან როლს ასრულებს მათივე (ახალი ათეისტების) აზროვნების ფორმირებაში? შეუძლებელია, ერთი მხრივ, ამტკიცო, რომ ჭკვიანი ადამიანი ადვილად შეიძლება იმართებოდეს ფსიქოლოგიური დელუზიით და, მეორეს მხრივ, აცხადებდე, რომ ადამიანთა მხოლოდ ერთ უნიკალურ ჯგუფს შეუძლია ოდენ გონების მოთხოვნებს ემორჩილებოდეს და თავისუფალი იყოს მიმების გავლენისგან. ორიდან ერთია: ან მრავალი რელიგიური ადამიანი არ არის ისეთი ირაციონალური, როგორც ეს შეიძლება ვინმეს მოეჩვენოს, ან ახალი ათეისტები არ უნდა იყვნენ ისეთი რაციონალურები, როგორც საკუთარ თავს წარმოაჩენენ.
ასევე ვფიქრობ, რომ ახალი ათეისტები რელიგიის შესახებ მცდარ შთაბეჭდილებას ქმნიან. ისინი ყოველთვის ფოკუსირებენ რელიგიის მოძველებულ მეტაფიზიკაზე, რწმენაზე პიროვნული ღმერთებისადმი, სასწაულებისადმი, სულებისადმი და ა.შ. ეჭვიც არ მეპარება, რომ რელიგიური ადამიანების აბსოლუტურ უმრავლესობას სწამს კიდეც ამ ყველაფრის. მართლაც, აქ საჯაროდ მინდა დავადანაშაულო ლიბერალი თეოლოგები, რომლებიც საკუთარი ალეგორიული ინტერპრეტაციების უკან იმალებიან და აცხადებენ, რომ რწმენის ამ მთავარ პუნქტებს არანაირი მნიშვნელობა არ აქვთ.
მაგრამ რელიგიაში სხვა მრავალი რამეა მეტაფიზიკის გარდა. მხოლოდ ზოგიერთი მათგანი რომ დავასახელოთ, რელიგია ცდილობს ადამიანები მიმართოს მარადისობისკენ; ხელს უწყობს მორალური საზოგადოების ჩამოყალიბებას, რაც მისთვის ღირებული ტრადიციაა; ადამიანებში გარკვეულ განწყობებს კულტივირებს, რომლებიც დაკავშირებულია, მაგ., მადლიერებასთან და თავმდაბლობასთან და ა.შ. თუ სემ ჰარისის მსგავსად ვიტყვით, რომ „რელიგია სხვა არაფერია თუ არა ცუდი კონცეფცია, რომელიც მუდმივად იკავებს კარგის ადგილს“[7] – ეს იმას ნიშნავს, რომ ვერ ვამჩნევთ ყოველივე იმ დადებითს რელიგიაში, რაც აქ აღვნიშნეთ. რელიგიური პრაქტიკა შეიძლება უფრო მნიშვნელოვანი იყოს, ვიდრე რელიგიის მეტაფიზიკური ნარატივები, თუნდაც რომ ადამიანებს მართაც სწამდეთ ამ უკანასკნელთა ჭეშმარიტება.
ახალმა ათეიზმმა ასევე არაჯანსაღი კლიმატი შექმნა ზოგადად ათეიზმისადმი სწორი დამოკიდებულების თვალსაზრისითაც. ალბათ, ადამიანებს ჰგონიათ, რომ ათეისტები მხოლოდ მეცნიერებაში ეძებენ პასუხებს, საერთოდ უარყოფენ რელიგიას და თავბრუდახვეულნი არიან საკუთარი სიმართლით. მაგ., რიჩარდ დოკინზმა რელიგიის შესახებ დოკუმენტური ფილმი გადაიღო, რომელიც ასე დაასათაურა: „ყველა ბოროტების სათავე“. საკუთარი ვებ-გვერდის დევიზად კი ეს სიტყვები შეარჩია: „ნათელი აზროვნების ოაზისი“. სად არის თავდაჭერილობა და წონასწორობა ამგვარ რიტორიკაში?
ჩემთვის ათეიზმის ფესვები ფხიზელ და ზომიერ შეფასებას უკავშირდება, რომელიც აუცილებელია იმის გასააზრებლად, თუ სად მივყავართ გონებას და მტკიცებულებებს. ეს კი იმას ნიშნავს, რომ ჩვენი ნამდვილი მტერი არა რელიგია, არამედ ნებისმიერი შეხედულებათა სისტემაა, რომელიც არ სცემს პატივს ჩვენი აზროვნების საზღვრებს (limits on our thinking). ამიტომ მსურს მოაზროვნე, ჭკვიან მორწმუნეებთან სიახლოვე და ექსტრემისტებისგან განრიდება. მაგრამ თუ ჩვენ რელიგიებში ყველაფრის და ყველას დემონიზებას მოვახდენთ, მაშინ უკვე ნახსენები გონივრული კოალიციის შანსიც აღარ იარსებებს. ამის ნაცვლად, მოსალოდნელი იქნება, რომ ამგვარმა ზომიერმა მორწმუნეებმა (moderate religious believers) ფუნდამენტალისტებთან შეკრან კავშირი ანუ მათი მტრების მტრებთან, რათა დაუპირისპირდნენ რელიგიის ყველა ფორმის აღმოფხვრის მცდელობას.
კონსტრუქციულ თანამშრომლობას კი დადებითი შედეგების მოტანა შეუძლია. მაგ., ბრიტანეთში ექორდის კოალიცია (Accord Coalition) შედგა იმისთვის, რომ წინააღმდეგობა გაეწია რელიგიური სკოლების გავრცელებისთვის. ამ კოალიციის წევრები იყვნენ ასევე „Hindu Academy“, „Christian think-tank“, „Ekklesia“ და „The Lesbian and Gay Christian Movement“.
ზოგჯერ ამბობენ, რომ ზომიერ მორწმუნეებთან კავშირის დამყარების ამგვარი სურვილი საშიშია, რადგან მათ შეიძლება ერთგვარი ფასადის როლი შეასრულონ რელიგიური ექსტრემისტებისთვის. ეს ჩემთვის ისეთივე არადამაჯერებელია, როგორც არგუმენტი, რომ დემოკრატ სოციალისტებთან საუბარი მხოლოდ კომუნისტებს აქეზებს ან რომ Fatah[8]-სთან მოლაპარაკება ჯიჰადისტებისთვის გადახდილი ხარკია. ზომიერებსა და ექსტრემისტებს შორის მოსალოდნელი ერთობის პრევენციის საუკეთესო გზაა ამ ზომიერ მორწმუნეებს დაანახო, რომ მათ უფრო მეტი საერთო აქვთ სხვა ზომიერ ადამიანებთან, რომელთაც არ ეთანხმებიან.
ყოველივე ამის გამო, ჩემში წუხილს იწვევს ახალი ათეისტების საჯარო რიტორიკა, რომელსაც ძალიან დიდი ეფექტი აქვს ხალხის დამოკიდებულებაზე ჩემნაირი ათეისტებისადმი. ყველა, ვინც პატივს სცემს გონებისა და მტკიცებულებების სათანადო გამოყენებას, უნდა აცნობიერებდეს რიტორიკის მნიშვნელოვნობას, მოსწონთ ეს მათ თუ არა და შესაბამისად აბალანსებდეს საკუთარ მიდგომას.

შენიშვნები:

[1] Very Short Introductions ეწოდება წიგნების სერიას, რომელსაც ოქსფორდის უნივერსიტეტი გამოსცემს. ამ მცირეტანიან წიგნებს კონკრეტული სფეროს ექსპერტები წერენ, რომელშიც მოკლედ და არსობრივად განიხილავენ მოცემულ თემას. დღემდე 500 სხვადასხვა დასათაურების ასეთი წიგნი გამოიცა მეცნიერების, ხელოვნების, ისტორიის, ფილოსოფიის, რელიგიის კვლევების, სოციალური მეცნიერებებისა და სხვა სფეროებში. სულ გაყიდულია 8 მილიონი ეგზემპლიარი 50 ენაზე [მთარგ. შენიშ.].
[2] Richard Dawkins. The God Delusion. London: Bantam Pess 2006, p. 249; ქართულ თარგმანში: რიჩარდ დოკინსი. ღმერთი, როგორც დელუზია. თბ., 2015, გვ. 177 [პდფ ფაილის პაგინაცია]. დოკინზი ზუსტად ამავე გვერდზე გამოთქვამს თავის ცნობილ მოსაზრებას, რომელიც ერთ-ერთი ყველაზე მეტად ციტირებადი სიტყვებია მისი კრიტიკოსების ნაწერებსა და გამოსვლებში: „არა მგონია, მსოფლიოში არსებობდეს ათეისტი, რომელიც ბულდოზერებით შეესეოდა მექას, ან შარტრეს, იორკ-მინსტერს ან ნოტრ-დამს, შვედაგონს, კიოტოს ტაძრებს ან, რა თქმა უნდა, ბამიანის ბუდებს“ [მთარგმ. შენიშ.].
[3] ქრისთოფერ ჰითჩენსის ამ ციტატის უფრო სრული სახე ამგვარია: „I am not even an atheist so much as I am an antitheist; I not only maintain that all religions are versions of the same untruth, but I hold that the influence of churches, and the effect of religious belief is positively harmful” (იხ.: Christopher Hitchens. The Letters to a Young Contrarian. Cambridge, Mass.: Basic Books 2001, p. 55) [მთარგ. შენიშ.].
[4] ეს სიტყვები აღებულია დოკინზის შემდეგი ტექსტიდან: Richard Dawkins. “Lecture from The Nullifidian”, December 1994, http://old.richarddawkins.net/articles/89 [მთარგ. შენიშ.].
[5] მიმი (meme) – იდეა, ქცევა, სტილი, რომელიც გარკვეულ კულტურაში არსებობს და ადამიანებში ვრცელდება არაგენეტიკურად. ბიოლოგიაში ეკვივალენტი ტერმინია „გენი“. თეოლოგისა და ბიოქიმიკოსის, ალისტერ მაკგრეთის მითითებით, ეს ტერმინი დოკინზმა ჯერ კიდევ 1976 წელს „გამოიგონა“ (coined), განაცხადა რა, რომ სწორედ მისი მეშვეობით, მსგავსად ვირუსისა, ადამიანის გონება ღმერთის იდეით ინფიცირდება. მაგრამ თუ „ღმერთის ვირუსი“ არსებობს, რომლით დაინფიცირების შემდგომ ადამიანები მორწმუნეები ხდებიან, რატომ არ შეიძლება არსებობდეს „ღმერთის უარყოფის ვირუსიც“, რომლის წყალობითაც ადამიანები ათეისტებად იქცევიან? საბოლოოდ, სამეცნიერო საზოგადოებამ „მიმი“ ბიოლოგიურ ფიქციად მიიჩნია. ამ ჰიპოთეზის სიკვდილი, – წერს მაკგრეთი, – შეიძლება დათარიღდეს 2005 წლით, როცა 1997 წელს დაარსებული ჟურნალი Journal of Memetics დაიხურა (Alister McGrath. Why God Won’t Go Away: Is the New Atheism Running on Empty? Nashville: Thomas Nelson 2010, p. 18-19). [მთარგ. შენიშ.].
[6] Richard Dawkins. The Selfish Gene. Oxford: Oxford University Press 2006 (30th anniversary edition), p. 198. [მთარგ. შენიშ.].
[7] Sam Harris. The End of Reason. New York: Norton 2005, p. 221. [მთარგ. შენიშ.].
[8] Fatah – პალესტინის ნაციონალური განმანთავისუფლებელი მოძრაობა, რომელიც დაკავშირებული იყო რევოლუციურ ბრძოლებთან. მის დაქვემდებარებაში იყო სამხედრო დანაყოფებიც [მთარგ. შენიშვ.].
19.03.2009
სპეციალურად საიტისთვის ინგლისურიდან თარგმნა და შენიშვნები დაურთო დავით თინიკაშვილმა
ორიგინალი ტექსტი იხ.:
http://fritanke.no/index.php?page=vis_nyhet&NyhetID=8484
Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s