დენიელ პალსი – რელიგია, როგორც გაუცხოება: კარლ მარქსი

„მარქსმა დაადგინა… უბრალო ფაქტი… რომ მანამ, სანამ
ადამიანი პოლიტიკით, მეცნიერებით, ხელოვნებითა და
რელიგიით დაკავებას შეძლებს, მას ჯერ  საკვები, სასმელი,
თავშესაფარი და სამოსი სჭირდება“.
ფრიდრიხ ენგელსი, “სიტყვა კარლ მარქსის საფლავზე”[1]
ამ წიგნში მკაცრი ქრონოლოგია რომ დაგვეცვა, კარლ მარქსზე (1818–1883), გერმანელ სოციალურ ფილოსოფოსზე, სოციოლოგზე, პოლიტიკის თეორეტიკოსსა და კომუნიზმის სახელით ცნობილი მიმდინარეობის სულისჩამდგმელზე პირველსავე თავში ვისაუბრებდით. მისი უმთავარესი ნაშრომები უკვე დასრულებული იყო, როდესაც ტეილორის „პრიმიტიული კულტურა“ (1871) გამოიცა,  ფრეიზერის „ოქროს რტო“ კი მარქსის სიკვდილიდან მხოლოდ შვიდი წლის შემდეგ გამოქვეყნდა. კიდევ ოცი წელი გავიდა, ვიდრე ფროიდი და დურკჰაიმი თავის მთავარ იდეებს განავითარებდნენ. თუმცა, გარკვეულ მოსაზრებათა გამო მარქსის ნააზრევის განხილვა სწორედ ახლა ვამჯობინეთ. მეცხრამეტე საუკუნის შუა წლებში, როდესაც მარქსი თავის ნაშრომებს წერდა, თუ რადიკალ თანამოაზრეთა მცირერიცხოვან წრესა და სახელმწიფო ორგანოთა დაკვირვებულ თვალს არ ჩავთვლით, მის იდეებს დიდი ინტერესი არ გამოუწვევია. მხოლოდ მას შემდეგ, რაც მარქსმა თავისი უზარმაზარი კრიტიკული ნაშრომის, „კაპიტალის“[2] პირველი ტომი გამოაქვეყნა, მისმა შეხედულებებმა იმ დროის მოაზროვნეთა ყურადღება მიიქცია და ამ დროიდან მისი გავლენა მატულობს. რუსეთში მარქსის იდეებს ეზიარა ვლადიმირ ლენინი, მთავარი შემოქმედი 1917 წლის რევოლუციისა, რომელმაც დაანგრია იმპერია და შეძრა მსოფლიო. მოგვიანებით, 1940 წელს დიდი ძვრები მოხდა ჩინეთშიც, როდესაც კიდევ ერთი მარქსისტი, მაო ძედუნი გაღატაკებულ გლეხობას იგივე დამანგრეველი გამარჯვებისკენ გაუძღვა. მსგავსი გადატრიალებები მსოფლიოს სხვა, უფრო მცირე ქვეყნებშიც დაიწყო და ევროპისა და ამერიკის მოაზროვნეები ფეთქებადი და ყოვლისმომცველი მარქსისტული კონცეფციის პირისპირ აღმოჩნდნენ. ზოგიერთებისთვის ეს შეხედულებები ძალზე მიმზიდველი იყო, სხვებისთვის – სრულიად მიუღებელი. არსებულ ვითარებაში, მას შემდეგაც კი, რაც კომუნისტურმა სისტემებმა რღვევა დაიწყო, მთელი მსოფლიოსთვის ცხადი იყო: მარქსის თანამედროვეებს შეეძლოთ მისი უგულვებელყოფა, მეოცე საუკუნეში კი ეს შეუძლებელი გახდა.[3]
მარქსზე საუბრისას იმთავითვე ორი რამ უნდა აღინიშნოს. პირველი: როგორც კომუნიზმის ფუძემდებელი, იგი ნაკლებად ეხება რელიგიის თეორიას და წარმოგვიდგენს შეხედულებათა ზოგად სისტემას, რომელიც თავად ჰგავს რელიგიას. ხშირად საუბრობენ ფროიდის ფსიქოანალიზის დიდ გავლენაზე, მაგრამ მარქსისტული იდეების გავლენა მთელ მსოფლიოში გაცილებით დიდი იყო. მეოცე საუკუნეში მსოფლიოს სხვადასხვა ნაწილში მარქსიზმი ამა თუ იმ ფორმით ხელისუფლების მმართველი იდეოლოგია იყო, თუმცა ევროპაში კომუნიზმის კოლაფსისა და საბჭოთა კავშირის დაშლის შემდეგ მისი რამდენიმე ავანპოსტიღა დარჩა. ზოგიერთი კომუნისტისთვის მარქსის ნაშრომები ისეთივე სიწმინდეა, როგორც ბიბლია ყველაზე გულწრფელი და ღვთისმოსავი ქრისტანისთვის. კომუნიზმი წარმოადგენს დოქტრინალურ სისტემას დადგენილი ინტერპრეტაციებით. მას აქვს საკუთარი ცერემონიები და თაყვანისცემის ადგილები, ჰყავს  სათაყვანო პერსონები; მას ჰყავს მისიონერები, რომლებმაც ერთი საუკუნის განმავლობაში მილიონობით ადამიანი მოაქციეს (შემდგომში კი დაკარგეს); მის მიერ განხორციელებული დევნები თავისი სისასტიკით შუა საუკუნეების რელიგიურ ომებსაც აღემატებოდა. არსობრივად კომუნიზმი აცხადებს, რომ არა მხოლოდ პოლიტიკის, საზოგადოებისა და ეკონომიკის ვრცელი თეორია, არამედ ასევე ადამიანის ცხოვრების ამომწურავი ხედვა წარმოადგინა: ჩამოაყალიბა ფილოსოფიური პოზიცია ბუნებაში ადამიანის ადგილის შესახებ, განმარტა კაცობრიობის ისტორია და იწინასწარმეტყველა მისი მომავალი.
მეორე: მარქსის ვრცელ ფილოსოფიურ სისტემაში ტრადიციული რელიგიის „თეორია“ ძალზე მცირე ადგილს იკავებს. ამ მხრივ, იგი სრულებით განსხვავდება დურკჰაიმის, ფროიდისა და ჩვენს მიერ განხილული სხვა თეორეტიკოსებისაგან. როგორც შემდგომში ვიხილავთ, მისი შეხედულებები ცხადი და გულწრფელი იყო, რომლებმაც დიდი გავლენა იქონიეს თანამედროვე მსოფლიოში, განსაკუთრებით კი ოფიციალურ კომუნისტურ საზოგადოებებში. უნდა აღინიშნოს, რომ მარქსის სქელტანიან ნაშრომებში რელიგიის საგანგებო ან სისტემურ ანალიზს ვერ შეხვდებით. იგი ძალზე ხშირად ეხება ამ საკითხს თავის წიგნებში, წერილებში და სხვა თემებისადმი მიძღვნილ სტატიებში, თუმცა ამას თითქმის ყოველთვის გაკვრით აკეთებს: ზოგან საუბრობს რელიგიაზე ზოგადად, ზოგან ეკლესიებზე, საიდუმლოებებზე ან სამღვდელოებაზე, ზოგან კი ამა თუ იმ რელიგიასა თუ რელიგიურ პრაქტიკას იხსენიებს. ამიტომ ამ თავში რამდენადმე განსხვავებულ სტრატეგიას მივმართავთ. თუკი დურკჰაიმისა და ტაილორის შემთხვევაში მათ შეხედულებებს ერთი წიგნის მაგალითზე განვიხილავდით, მარქსის დამოკიდებულებას რელიგიაზე უმთავრესად ადრეული ფილოსოფიური და სოციალური ნაშრომებიდან შევიტყობთ, სადაც ამ თემას უფრო დაწვრილებით ეხება და ასევე იმ იშვიათი კომენტარებიდან, რომლებსაც იგი უფრო გვიანდელ პოლიტიკურ და ეკონომიკურ თხზულებებში აკეთებს. სხვა მხრივ, ჩვეულ თანმიმდევრობას დავიცავთ. ჯერ მარქსის ცხოვრებასა და ინტელექტუალურ მოღვაწეობას განვიხილავთ, შემდეგ მის ნააზრევს მთლიანობაში, შემდეგ მის შეხედულებას რელიგიაზე. დარჩენილ სივრცეს კი ანალიზსა და კრიტიკას დავუთმობთ.
ბიოგრაფია: მარქსის ცხოვრება, მოღვაწეობა და ნაშრომები
კარლ მარქსი 1818 წლის 5 მაისს, რაინლანდის პატარა ლამაზ ქალაქ ტრირში დაიბადა.[4]    იმ დროისთვის გერმანია ჯერ კიდევ არ იყო ერთიანი სახელმწიფო და ტრირი პრუსიას, ქრისტიანი წარჩინებული ოჯახების მიერ მართულ უძლიერეს გერმანულ სახელმწიფოს ეკუთვნოდა. მარქსის ბაბუები ორივე მხრიდან რაბინები იყვნენ, მაგრამ პრუსიის ანტიებრაული კანონების გამო მარქსის დაბადებამდე მცირე ხნით ადრე მამამისმა,  ებრაელმა იურისტმა ჰაინრიხ მარქსმა ქრისტიანობა მიიღო, ყოველ შემთხვევაში, ფორმალურად. ხასიათით მარქსი მკვეთრად განსხვავდებოდა ბუნებით რბილი მამისაგან. იგი ნიჭიერი იყო, მაგრამ ჯიუტი, ხისტი და ძალზე დამოუკიდებელი; იშვიათად ამჟღავნებდა ემოციებს. სკოლაში მარქსი დიდად არ გამოირჩეოდა, თუმცა მისმა არაფორმალურმა დამრიგებელმა, განსწავლულმა პრუსიელმა ჩინოსანმა და ოჯახის მეგობარმა ბარონმა ფონ ვესტფალენმა ადრეულ ასაკში გააღვიძა მარქსის ინტერესი კლასიკური ლიტერატურისადმი. შემდგომში მარქსმა ბარონის ქალიშვილზე, ჯენიზე იქორწინა და წყვილს ექვსი შვილი შეეძინა.
ერთი წლის განმავლობაში მარქსი ბონის უნივერსიტეტში ფილოსოფიასა და იურისპრუდენციას სწავლობდა და სასმელსა და დუელებს ეძალებოდა. სუსტი ჯანმრთელობის გამო მან სამხედრო სამსახურისთვის თავის არიდება შეძლო. როგორც სტუდენტი, დიდი გულმოდგინებით არ გამოირჩეოდა, სანამ ბერლინის უნივერსიტეტში არ გადავიდა. აქ მარქსი მყისვე ჩაერთო  მჩქეფარე კულტურულ ცხოვრებაში.  ბერლინის უნივერსიტეტი წარმოადგენდა უზარმაზარ სასწავლო ცენტრს დიდ ქალაქში, რომელშიც თავი მოეყარათ მეცნიერებს, სახელმწიფო მოხელეებს და დიდ ინტელექტუალებს. ზოგ მათგანს ძალზე რადიკალური შეხედულებები ჰქონდა. როგორც ბერლინის, ასევე გერმანიის სხვა უნივერსიტეტები ფილოსოფოს გეორგ ვილჰელმ ფრიდრიხ ფონ ჰეგელის (1770–1831) დიდ გავლენას განიცდიდნენ. ჰეგელის ფილოსოფიური სისტემა ძალზე მნიშვნელოვანია მარქსის ნააზრევის გაგებისთვის, თუმცა მისი განმარტება იოლი არ არის. ჩვენ მას მოგვიანებით დავუბრუნდებით, ახლა კი მხოლოდ იმას აღვნიშნავთ, რომ ჰეგელი იყო იდეალისტი, მოაზროვნე, რომელმაც უპასუხა ძველ ფილოსოფოსთა კითხვას მატერიისა და გონების შესახებ: იდეები, – ან ცნებები – სამყაროს საფუძველია, მატერიალური საგნები კი მეორადია, სამყაროსეული გონის, აბსოლუტური იდეის ფიზიკური გამოვლინებებია. თუკი მოაზროვნეს სურდა, რომ იგი სერიოზულად მიეღოთ გერმანიაში, ასე თუ ისე, ეს იდეალისტური სისტემა უნდა გაეზიარებინა. მარქსი „ახალგაზრდა ჰეგელიანელთა“, ან მარცხენა ფრთის ჰეგელიანელთა სახელით ცნობილ მოაზროვნეთა წრის წევრი გახდა. ისინი თავისი მასწავლებლის არა მხოლოდ მოწაფეები, არამედ მისი კრიტიკოსებიც იყვნენ და აცხადებდნენ, რომ ჰეგელი მართალი იყო, როცა მატერიისა და გონების ურთიერთმიმართების საკითხს ფუნდამენტურად მიიჩნევდა, თუმცა ეს საკითხი ჭეშმარიტების საპირისპიროდ გადაჭრა. მატერია პირველადია,  გონება კი, – მოაზროვნეთათვის ასე მნიშვნელოვანი იდეათა და ცნებათა სფერო, – სინამდვილეში თავისი არსით მატერიალური სამყაროს მხოლოდ ანარეკლია, როგორც, მაგალითად, ვაშლის სიწითლე. მარქსი ენერგიულად იცავდა ამ თვალსაზრისს. საგულისხმოა, რომ 1841 წელს მან დაიცვა სადოქტორო დისერტაცია, რომელიც ორ ერთმნიშვნელოვნად „მატერიალისტ“ ძველ ბერძენ ფილოსოფოსს – დემოკრიტესა და ეპიკურეს მიეძღვნა.
მარქსის მთელი შემდგომი ნააზრევი ეფუძნება ძირითად პრინციპს, რომ სამყაროს საწყისი მატერიაა და არა იდეათა სფერო. კერძოდ, ეს ეხება ორ რამეს: (1) მტკიცებულებას, რომ ადამიანის ქცევას ეკონომიკური რეალიები განსაზღვრავს; (2) თეზისს, რომ კაცობრიობის ისტორია კლასობრივი ბრძოლის ისტორიაა, ყოველი საზოგადოების შიგნით მიმდინარე მუდმივი კონფლიქტი მათ შორის, ვინც ფლობს და ვისაც გადარჩენისთვის მუშაობა უწევს, ანუ, როგორც წესი, მდიდართა და ღარიბთა შორის.
მარქსი უნივერსიტეტის პროფესორის კარიერაზე ოცნებობდა, მაგრამ ახალგაზრდა ჰეგელიანელებთან კავშირისა და მისი საკუთარი რადიკალური იდეების გამო ეს შეუძლებელი გახდა. ამიტომ იგი ჟურნალისტიკას მიუბრუნდა, ჯერ გერმანული პოლიტიკური გაზეთისთვის წერდა, შემდეგ კი  პარიზში გაემგზავრა, სადაც ფრანგი სოციოლოგებისა და ეკონომისტების ნაშრომებს კითხულობდა და თავის საკუთარ თეორიებს ხვეწდა.  ეს ადრეული პერიოდი გადამწყვეტი ეტაპი გახდა მარქსის, როგორც მოაზროვნის ჩამოყალიბებაში. 1843-დან 1850-მდე შვიდწლიან ინტერვალში, როდესაც პარიზიდან ბრიუსელში გადავიდა, შემდეგ კი გერმანიაში დაბრუნდა, მარქსმა თავის უმნიშვნელოვანესი პოლიტიკური ესეების და ფილოსოფიური ტრაქტატების მნიშვნელოვანი ნაწილი დაწერა. მათ შორისაა „ებრაელთა საკითხის გამო“ (1843), „ჰეგელისეული სამართლის ფილოსოფიის კრიტიკა: შესავალი“ (1843), „ეკონომიკურ-ფილოსოფიური ხელნაწერები“ (1844), „წმიდა ოჯახი, ანუ კრიტიკის კრიტიკა“ (1845) და სხვ. ამ ნაშრომებში მან ადამიანის არსსა და დანიშნულებაზე თავისი მატერიალური თავლასაზრისი ჩამოაყალიბა, ასევე გადმოსცა თავისი ძირითადი იდეები ისტორიისა და საზოგადოების, ეკონომიკისა და პოლიტიკის, სამართლის, ზნეობის, ფილოსოფიისა და რელიგიის შესახებ. რაც შეეხება ზოგად პერსპექტივას,  თვალსაჩინოა მარქსის დევიზი – „ყოველივე არსებულის დაუნდობელი კრიტიკა“, რომელიც მისივე რედაქტორობით გამოსული გაზეთის ერთ-ერთ ნომერში გაჟღერდა.[5]
ის, რაც მარქსმა ამ პერიოდში დაწერა, მისი შემდგომი ნააზრევის სუფუძველს წარმოადგენს, თუმცა მისი მოღვაწეობა ბოლომდე დამოუკიდებელი არ ყოფილა. სწორედ ამ გადამწყვეტ მომენტში იგი შეხვდა და დაუმეგობრდა გერმანელი ფაბრიკანტის შვილს ფრიდრიხ ენგელსს. ინგლისში ცხოვრებისას ენგელსი აკვირდებოდა ქარხნის მუშათა მძიმე ცხოვრებას და თავის მხრივ ჩამოაყალიბა ეკონომიკისა და საზოგადოების მატერიალისტური ხედვა, რომელიც ძალზე გვაგონებს მარქსის შეხედულებებს. 1845 წელს მარქსსა და ენგელსს შორის თითქმის სრულყოფილი თანამშრომლობა შედგა, რაც ძალზე იშვიათია ინტელექტუალების შემთხვევაში. მათი გონებრივი შესაძლებლობები თანაბარი იყო, ნიჭები კი – განსხვავებული. მარქსი, უფრო ორიგინალურ მოაზროვნედ გვევლინება, როგორც ფილოსოფოსი და ორაკული, ხშირად გაუგებარი, მაგრამ ამავე დროს ღრმა. ენგელსი კი, კარგი ინერპრეტატორი და კომუნიკატორი,  იდეათა გადმოცემისას გასაგები, პირდაპირი და დამაჯერებელი იყო. ისინი ერთად მიდიოდნენ ქარხნებში და თავიანთ ნააზრევს აზიარებდნენ, აკრიტიკებდნენ ერთმანეთის იდეებს და შემდეგ ერთობლივ ნააზრევს გადმოსცემდნენ პუბლიკაციაში, ხელს უწყობდნენ და კონსულტაციებს უწევდნენ ახალ პოლიტიკურ პარტიებს. 1848 წელს ერთობლივად დაწერეს განთქმული „კომუნისტური პარტიის მანიფესტი“. ამრიგად, „მარქსიზმს“ ორი შემოქმედი ჰყავს – მარქსი და ენგელსი. მათ ერთად გაავრცელეს მატერიალიზმის, კლასობრივი ბრძოლის, კომუნიზმისა და რევლოლუციის გზავნილი,  რაც მხოლოდ მარქსისთვის ამ მასშტაბით შეუძლებელი იქნებოდა.
მარქსისა და ენგელსის „რევოლუციურ“ იდეებს რიგითი ადამიანები ნაკლებად იცნობდნენ, თუმცა ხელისუფლებამ მათ შესახებ იცოდა. როდესაც 1848 წელს მთელ ევროპაში რევოლუციებმა იფეთქა, მარქსი, რომელიც ამ დროს ბელგიაში იმყოფებოდა, ჯერ დააპატიმრეს, შემდეგ კი ქვეყნიდან გააძევეს. გერმანიაში დაბრუნების შემდეგ იგი კვლავ დააპატიმრეს რევოლუციური საქმიანობისთვის, მაგრამ იღბლიანი აღმოჩნდა და სასამართლომ ვერცერთი ბრალდება ვერ დაუმტკიცა. 1849 წელს მარქსი ლონდონში გაემგზავრა, სადაც დარჩენილი ცხოვრების გატარება გადაწყვიტა, – დევნილებაში, მაგრამ არა უმოქმედობაში. მიუხედავად უკიდურესი გაჭირვებისა, მიუხედავად იმისა, რომ მისი ოჯახი შიმშილის ზღვარზე იყო, იგი დაუღლელად განაგრძობდა პოლიტიკისა და ეკონომიკის კვლევას. ბრიტანეთის მუზეუმის სამკითხველო დარბაზში ერთი სკამი ჰქონდა ამოჩემებული (დღეს ამ ადგილს მემორიალური დაფა ამშვენებს). სწორედ აქ დაწერა ორი ნაშრომი საფრანგეთის რევოლუციაზე, კიდევ ორი – პოლიტიკურ ეკონომიკაზე და რამდენიმე ნაშრომი ეკონომიკის ისტორიასა და თეორიაზე. კაპიტალი (1867), რა თქმა უნდა, უმნიშვნელოვანესია მარქსის თხზულებათა შორს. ამ ნაშრომში მარქსმა შეკრიბა და გააანალიზა უმდიდრესი ფაქტობრივი მასალა, განიხილა პოლიტიკური და სოციალური წყობილებები და აჩვენა, როგორ განამტკიცებს ეკონომიკური საქმიანობის ფაქტები მის მატერიალისტურ შეხედულებას ისტორიაზე და რომელიც რევოლუციური კომუნისტური მომავლისაკენ მიმავალ გზაზე მიუთითებს.
ამავე დროს მარქსი ცდილობს, წვლილი შეიტანოს იმაში, რასაც იგი კლასობრივ ბრძოლას უწოდებს – მუშათა ბრძოლას კაპიტალისტ მჩაგვრელთა წინააღმდეგ და კონსულტაციებს უწევს საფრანგეთისა და გერმანიის სოციალისტურ პარტიებს. იგი ხელმძღვანელობდა ე. წ. „მუშათა საერთაშორისო თანამეგობრობის“ შექმნას (შემოკლ. “The International“), რომლის მიზანი მუშათა საერთო ინტერესების დაცვა იყო, მიუხედავად მათი ეროვნული კუთვნილებისა. ამავე დროს იგი წერას განაგრძობდა. „კაპიტალი“ სამტომიანი თხზულების პირველ ნაწილს წარმოადგენდა, რომელსაც კიდევ ორ, დაუმთავრებელ ხელნაწერთან ერთად უნდა შეედგინა სქელტანიანი ნაშრომი სახელწოდებით „ეკონომიკა“. მარქსს მუშაობის უცნაური მანერა ჰქონდა. ზოგჯერ იგი თრობას ან ძილს ეძლეოდა, მაგრამ იყო დღეები, როდესაც დღედაღამ უნორმოდ მუშაობდა, მიუხედავად იმისა, რომ სახლი ხმაურიანი ბავშვებით იყო სავსე. მას უსაზღვრო ენერგია ჰქონდა და როდესაც სურდა, მას რკინისებურ გონებრივ დისციპლინას უთავსებდა. მხოლოდ სიცოცხლის ბოლო ათწლეულში, ავადმყოფობის გამო მისმა ენერგიამ კლება იწყო.  სამკვიდროს მიღებამ და ენგელსის მიერ გაწეულმა ფინანსურმა დახმარებამ ბოლოსდაბოლოს მისი ოჯახი სიღატაკიდან გამოიყვანა. ამ დროისთვის მისი უმთავრესი თხზულებები დასრულებული იყო. მარქსი აგრძელებდა კითხვას და მეგობრებთან მიმოწერას. მისი მეუღლე, ჯენი 1881 წელს გარდაიცვალა. მისი სიკვდილის შემდეგ მარქსმა მხოლოდ ორ წელიწადს იცოცხლა. ენგელსმა იგი ლონდონში დაკრძალა, დაუტირებელი და შეუმჩნეველი იმ ქვეყანაში, სადაც ბოლო ოცდაათი წლის მანძილზე ცხოვრობდა, იკვლევდა და წერდა.
მარქსიზმი: ეკონომიკა და კლასობრივი ბრძოლის თეორია
ძალზე ცოტა მოაზროვნეს თუ გამოუთქვამს თავისი მთავარი სათქმელი ასე ხისტი და მჭახე სიტყვებით, როგორც ეს მარქსმა და ენგელსმა გააკეთეს „კომუნისტურ მანიფესტში“:
„დღემდე არსებული ყველა საზოგადოების ისტორია არის კლასთა ბრძოლის ისტორია. თავისუფალი და მონა, პატრიცი და პლებეი, ბატონი და ყმა, ოსტატი და ქარგალი, მოკლედ – მჩაგვრელი და დაჩაგრული მუდმივ ანტაგონიზმში იყვნენ ერთმანეთთან, ეწეოდნენ შეუწყვეტელ – ხან მალულ, ხან აშკარა ბრძოლას, – ბრძოლას, რომელიც ყოველთვის თავდებოდა მთელი საზოგადოების რევოლუციური გარდაქმნით ან მებრძოლ კლასთა საერთო დაღუპვით“.[6]
ამ მჭახე წინადადებების გზავნილი დღესავით ნათელია: თუკი კაცობრიობის ისტორიის გააზრება გვსურს, უნდა გავაცნობიეროთ, რა არის უმთავრესი. უმთავრესი კი ისაა, რომ დედამიწაზე გამოჩენის დღიდან ადამიანს არა დიადი იდეები, არამედ უმარტივესი საარსებო საკითხები, გადარჩენის ელემენტარული საჭიროებები ამოძრავებს. ეს ისტორიის მატერიალისტური გააზრების პირველი ფაქტია. ყველას სჭირდება საკვები, სამოსი და თავშესაფარი. ამ საჭიროებათა დაკმაყოფილების შემდეგ თავს იჩენს სხვა მოთხოვნილებანი, მაგალითად სქესობრივი ლტოლვა. შთამომავლობის გაჩენას ოჯახის და თემის წარმოქმნასთან მივყავართ, რაც, თავის მხრივ, კიდევ სხვა მატერიალურ სურვილებსა და მოთხოვნილებებს ბადებს. ის, რასაც მარქსი „წარმოების ხერხს“[7] უწოდებს, მხოლოდ განვითარებით მიიღწევა. პირველი საჭიროების და თუნდაც კომფორტის საგნები რაიმე გზით უნდა იქნას წარმოებული – ნადირობით, შემგროვებლობით, თევზჭერით, მიწათმოქმედებით ან რაიმე სხვა სახის შრომით. გარდა ამისა, სხვადასხვა ადამიანები ამ საქმიანობებში სხვადასხვაგვარად არიან ჩართულები. ამრიგად, ადრე თუ გვიან შრომის გადანაწილებასთან მივდივართ; სხვადასხვა ადამიანები განსხვავებულ საქმიანობას ეწევიან. კავშირებს იმ ადამიანთა შორის, რომლებიც ამგვარად ინაწილებენ შრომას, მარქსი „საწარმო ურთიერთობებს“ უწოდებს.   მე ნავების ხელოსანი ვარ, ზოგი სათევზაო ბადეებს ქსოვს. საზოგადოების ადრეულ, მარტივ საზოგადოებრივ ფორმაციებში, რომელთაც მარქსი პრიმიტიული კომუნიზმის საზოგადოებებს უწოდებს, ბადეც და ნავიც მთელ სოფელს ეკუთვნის და საჭიროების შემთხვევაში მას სოფლის ნებისმიერი წევრი იყენებს. მარქსისთვის ეს თემური კომუნიზმი, რაღაც გაგებით, ყველაზე ბუნებრივი ფორმაციაა, რომლის დროსაც სასარგებლო შრომისა და დასვენების ჩანაცვლებით ადამიანს ცხოვრების ნაირფეროვნებით ტკბობა შეეძლო. მართალია, ადამიანი ჯგუფს ეკუთვნოდა, მაგრამ საკუთარი თავის ფასიც იცოდა. საბედისწერო გარდატეხა კერძო საკუთრების ცნების გაჩენისთანავე მოხდა. მისი შედეგები განასკუთრებით ხილულია კლასიკური ცივილიზაციის სახელით ცნობილ ისტორიულ ეტაპზე.  მარქსი აღნიშნავს, რომ ამ დროს საწარმოო ურთიერთობები ძალზე შეიცვალა. ნავის მკეთებელიც და ბადის მქსოველიც აცხადებდნენ, რომ მათი ნაწარმი მათივე საკუთრებაა. საწარმოო ურთიერთობა ნახელავის გაცვლით, ანუ შრომის ნაწარმის გაყიდვის გზით ხორციელდება. მალევე ნიჭიერებით, დანაშაულებრივი გზით ან უბრალოდ იღბლით ზოგი მეტ და უკეთეს კერძო საკუთრებას ეუფლება, ზოგს კი ცოტა ან სულაც არაფერი რჩება. გარდა ამისა, წარმოების ხერხის შეცვლის, კერძოდ, ნადირობისა და შემგროვებლობის მიწათმოქმედებით ჩანაცვლების გამო, ის, ვინც საკუთრებას ფლობდა, უპირატეს მდგომარეობაში აღმოჩნდა. ასეთი პირები არა მხოლოდ ნაწარმს, არამედ წარმოების საშუალებასაც ანუ სამოსავლე მიწასაც ფლობდნენ. მიწათმფლობელები ბატონები არიან, სხვები კი – მათი ქვეშევრდომები, მუშები ან მონები. ამრიგად, ადრეული ცივილიზაციის ორი ნიშანი, – კერძო საკუთრება და მიწათმოქმედება, – მთელი კაცობრიობის კონფლიქტის ცენტრი ხდება: ძალაუფლება და სიმდიდრე კლასობრივ დაყოფას იწვევს, რაც გამუდმებულ საზოგადოებრივ არეულობათა მიზეზი ხდება. უფრო გვიან, შუა საუკუნეებში, წარმოების ყველაზე ფართოდ გავრცელებული ხერხი კვლავ მიწათმოქმედება იყო და ძველი მონათმფლობელი და მონა ბატონმა და ყმამ ჩაანაცვლა. ხელოსანთა წრეშიც კი, ოსტატსა და მის მოწაფეს შორის იგივე დაპირისპირება იყო, რაც ოდესღაც რომაელ პატრიცისა და პლებეის შორის.
განვითარების დასასრულ, თანამედროვე ეტაპზე კლასთა ეს ოდინდელი კონფლიქტი შენაჩუნებულია, მაგრამ ახალ სიმძაფრეს და უფრო პირქუშ ელფერს იძენს. ახალი დროის კაპიტალიზმს წარმოების ახალი ხერხი – კომერციული წარმოება შემოაქვს და საწარმოო ურთიერთობები ძირეულად იცვლება. ჯერაც არსებობს მფლობელი და მუშაკი, მაგრამ მათ შორის კონფლიქტი უფრო მძაფრი ხდება. სავაჭრო საქმიანობის განვითარებასა და შემოსავლის მიღების სტიმულის დანერგვასთან ერთად იზრდება იმ კლასის სიმდიდრე, რომელსაც მარქსი ბურჟუაზიას ან „საშუალო ფენას“ უწოდებს. (ამ ტერმინის ქვეშ მარქსი იმ ადამიანებს გულისხმობს, ვისაც დღეს საშუალო ფენის ზედა შრეს, კორპორაციების მფლობელებსა და ზედა რგოლის მენეჯერებს ვუწოდებდით).  მუშებს კი, რომელთაც მარქსი „პროლეტარიატს“ უწოდებს, ამ დროს თითქმის არაფერი აბადიათ და სინამდვილეში ძვირადღირებული ყოველდღიური შრომის საფასურად მფლობელებისაგან და მმართველებისაგან სწორედ იმდენს იღებენ, რომ მხოლოდ არსებობა შეძლონ. ისედაც მძიმე მდგომარეობას კიდევ უფრო მეტად ამძიმებს კაპიტალიზმის ინდუსტრიალიზაცია. ფაბრიკა-ქარხნებში მუშები მანქანა-დანადგარებთან ატარებენ დამქანცველ საათებს და დიდი რაოდენობით აწარმოებენ საქონელს, რომელსაც მფლობელებისთვის უზომო სიმდიდრე მოაქვს. ამრიგად, ინდუსტრიული კაპიტალიზმი უკიდურესად ამწვავებს კლასთა შორის კონფლიქტს და ჩაგრული პროლეტარიატი ერთადერთ იმედს რევოლუციაში ხედავს. იგი დაუნდობლად უტევს, რათა მჩაგვრელი სოციალურ-ეკონომიკური წყობა დაამხოს. ამ ვითარებაში ძალადობა კანონზომიერია, რადგან მდიდრები ნებით არასდროს დათმობენ იმას, რაც აქვთ.  კონფრონტაცია, რომელსაც ღრმა ისტორიული ფესვები აქვს, გარდაუვალია და მას ვერცერთი ჯგუფი, ერი თუ კლასი ვერ გაუმკლავდება.
ამგვარ ვითარებაში კომუნიზმის ორმაგი მისია იკვეთება. პირველი, მას საგანმანათლებლო ფუნქცია აკისრია: არსებული სინამდვილის განმარტება იმ ადამიანებისთვის, რომლებიც მას ვერ ხადავენ; მეორე, მას მოქმედება მართებს: იგი ყველა ქვეყნის პროლეტარებს რევოლუციისთვის მზადებისკენ მოუწოდებს. ძველებრაელი წინასწარმერტყველის დაუნდობლობით კომუნისტური პარტია ამხელს სახელმწიფოსა და მმართველ კლასს. იგი მოუწოდებს მუშებს, გაერთიანდნენ და ისტორიის მძლავრ დინებას საკუთარი ძალა შეუერთონ, რათა ერთ მშვენიერ დღეს საფუძვლიანად წალეკონ კაპიტალიზმის ციხესიმაგრე. მხოლოდ ასე, მხოლოდ ამ დამანგრეველი ნახტომის შედეგად შეძლებს კაცობრიობა ჭეშმარიტი თავისუფლებისა და მშვიდობის მიღწევას და სოციალური წესრიგის დამყარებას. ამ სამოთხის დამკვიდრებას გარდამავალი პერიოდი უსწრებს, რომელსაც მარქსი „პროლეტარიატის დიქტატურას“ უწოდებს. ოდესღაც უძლური ღატაკები ჭეშმარიტი მმართველები გახდებიან და მათი მმართველობა თანდათან გზას გაუკვალავს ისტორიის ახალ ფაზას, როდესაც დამკვიდრდება ნამდვილი ჰარმონია და მეტად აღარ იარსებებს კლასობრივი დაყოფისა და კერძო საკუთრების ბოროტება.
[…]
საფუძველი და ზედნაშენი
ამრიგად, მარქსისთვის ისტორიის ცენტრალური დრამა კლასობრივი ბრძოლაა, – კონფლიქტი, რომელიც ქვევიდან, ეკონომიკური ცხოვრების მძიმე რეალიებიდან მოდის. კერძო საკუთრების სამყაროშო ერთნი (როგორც წესი, მდიდრები) წარმოების საშუალებებს ფლობენ, სხვები კი (მეტწილად ღარიბები), – არა. თუმცა არსებობა მხოლოდ ეკონომიკით არ შემოიფარგლება. საზოგადოებრივი ცხოვრების ფორმირებაზე სხვა რეალიებიც ახდენს გავლენას: პოლიტიკა და სამართალი, ზნეობა, ხელოვნება, ლიტერატურა და გონების სხვა მისწრაფებანი. მათ შორის არის რელიგიაც. როგორია მათი როლი ადამიანის ცხოვრებაში?
მარქსს ბევრი რამ აქვს სათქმელი ამ საკითხზე. იგი გამოყოფს ე. წ. „საფუძველსა“ და „ზედნაშენს“ და ამტკიცებს, რომ ისტორიის მანძილზე სოციალური ცხოვრების საფუძველს სწორედ ეკონომიკური ფაქტორები ქმნიდნენ. ამ ფაქტორებითაა განპირობებული შრომის განაწილება, კლასთა შორის ბრძოლა და ადამიანთა გაუცხოება. ადამიანური საქმიანობის ზოგიერთი სხვა სფერო, რომელიც მკაფიოდ ჩანს ყოველდღიურ ცხოვრებაში, ზედნაშენს ეკუთვნის. ამ სფეროთა განვითარებასა და ფორმირებასაც ეკონომიკური საფუძველი განაპირობებს. მათ კლასობრივი ბრძოლის სიღრმისეული ენერგია და ემოცია ქმნის. კულტურული ცხოვრების ეს ინსტიტუციები – ოჯახი, მთავრობა, ხელოვნება, ფილოსოფია, ეთიკა და რელიგია – უნდა განვიხილოთ როგორც სტრუქტურები, რომელთა მთავარი ამოცანა ძლევამოსილთა და უუფლებოთა დაპირისპირებიდან აღმოცენებული ძლიერი დაძაბულობის კონტროლია.
განვიხილოთ მთავრობის მაგალითი. სახელმწიფოს როლის გააზრება რთული არ არის. მარქსი აღნიშნავს, რომ ყველა ეპოქაში იგი მმართველი კლასის, გაბატონებული ჯგუფის  ინტერესებს გამოხატავს. კაპიტალისტურ საზოგადოებაში, რომელიც კერძო საკუთრების პრინციპს ეფუძნება, იგი აწესებს მკაცრს კანონებს ქურდობის წინააღმდეგ. მშიერი შვილის დედა შეიძლება დააპატიმრონ ქარხნიდან ერთი ცალი პურის ქურდობისთვის, რომლის მეპატრონე იმდენად მდიდარია, იმდენი საკვები აქვს, რომ მთელი სოფლის გამოკვება შეუძლია. კანონთა შესრულების უზრუნველსაყოფად მთავრობა პოლიციას ქმნის; ქურდები უნდა შეიპყრონ, ბრალდებული უნდა გასამართლდეს და მას ბრალი უნდა წარედგინოს. ნებისმიერ საზოგადოებაში, რომელიც კაპიტალისტური წყობილების მსგავსად მცირერიცხოვან მჩაგვრელთაგან და მრავალრიცხოვან ჩაგრულთაგან შედეგება, მუდამ არსებობს კანონდარღვევის საფრთხე. ამიტომ აუცილებელია ძლიერი სახელმწიფო, რომელიც დაადგენს კანონებს და მათი დარღვევის საფრთხეს მოსპობს.
კონტროლის მისაღწევად სახელმწიფო ძალისმიერ მეთოდებს იყენებს, კულტურული ზედნაშენის სხვა ინსტიტუციათა წარმომადგენლები კი დარწმუნების მეთოდს მიმართავენ. წარსულის ყველა ეპოქაში ზნეობის მასწავლებლები – ­ღვთისმეტყველები, ფილოსოფოსები და მორალისტები – ქადაგებით უწყობდნენ ხელს ღარიბთა კონტროლს, ანუ უბრალოდ ეუბნებოდნენ მათ, რა არის კარგი და რა არის ცუდი. ცხადია, ისინი ქადაგებდნენ ღირებულებებს, რომლებიც იმ კონკრეტულ საზოგადოებას შეესატყვისებოდა, რადგან „ყველა ეპოქაში გაბატონებული კლასის იდეები ბატონობს“.[8] შუა საუკუნეებში, როდესაც წარმოების ძირითადი საშუალება მიწათმოქმედება იყო, მიწები  ეკლესიას ან ფეოდალებს ეკუთვნოდა. ამ მიწებს იცავდნენ ვასალები და ყმები, რომელთაც თავიანთი ბატონების მსახურების ფიცი დადეს. გასაკვირი არ არის, რომ ამ დროის ზნეობრივი კოდექსი ეკლესიის მორჩილებას და მეომრის ღირსებას – ფეოდალის პატივისცემასა და ერთგულებას მოითხოვს. ახალი დროის ინდუსტრიულ საზოგადოებაში კაპიტალისტ მფლობელს სჭირდება ბევრი დაქირავებული მუშა, რომელთა კავშირები სანათესაოს არ სცილდება და რომელთაც საზოგადოებრივი პრივილეგიებისა და სტატუსის პრეტენზიები არ გააჩნიათ. ამრიგად გასაკვირი არ არის, რომ მოცემულ ეპოქაში ზნეობრივი მოწოდებებე პიროვნების თავისუფლება და სოციალური თანასწორობაა. ახალი დროის ფილოსოფოსები და ღვთისმეტყველები ამ ახალ ზნეობრივ ღირებულებებს იცავენ, რადგან ისინი ახალ ეკონომიკას ემსახურებიან. შუა საუკუნეებში მოღვაწე კოლეგების მსგავსად, ისინი აცხადებენ, რომ მარადიულ ჭეშმარიტებებს, ბუნებით კანონებს ქადაგებენ, თუმცა სინამდვილეში მათი ზნეობრივი წანამძღვრები იმ დროისა და ადგილის ეკონომიკური რეალიებითაა განპირობებული. იგივე შეიძლება ითქვას ხელოვნებაზეც. ინდივიდუალიზმისა და ორიგინალობის პრეტენზიის მიუხედავად, მწერლები და ფერმწერები თავისი დროის გაბატონებულ იდეებზე არიან დამოკიდებული და პროტესტის შემთხვევაშიც კი უნებლიე გამართლებას აძლევენ საზოგადოებას, სადაც მჩაგვრელები განაგებენ.
ამ შეხედულებათა ისტორიული დასაბუთებისთვის მარქსი ახალი დროის ევროპაში მომხდარ რევოლუციებს მიმართავს: მეჩვიდმეტე საუკუნის ინგლისურ სამოქალაქო ომსა და განსაკუთრებით ფრანგულ რევოლუციას, რომელსაც მთელი ცხოვრება იკვლევდა და არანაკლებ სამი ნაშრომისა მიუძღვნა.[9] ამ მსხვილ დაპირისპირებათა ზედაპირზე მხოლოდ პოლიტიკური და რელიგიური საკითხებია, თუმცა მათ საფუძველში სრულიად განსხვავებული რეალიებია. მარქსის აზრით, მეჩვიდმეტე საუკუნის ინგლისში სწორედ კაპიტალიზმი უბიძგებს ლონდონელ ვაჭრებსა და წვრილ აზნაურებს, დაუპირისპირდნენ მონარქიას, რომლის ძალაუფლება მიწათმფლობელებს ეფუძნება; სწორედ კაპიტალიზმი უბიძგებს მოძლიერებულ შუა კლასს მიიღოს რელიგიის ახალი ფორმა, – პროტესტანტიზმი, რომელიც უკეთ მიესადაგება ვაჭრობას, კაპიტალდაბანდებას და მეწარმეობას. ჩვენ კი შეგვიძლია დავამატოთ, რომ სწორედ კაპიტალიზმი უბიძგებს ისეთ მხატვრებს, როგორებიც იყვნენ რემბრანდტი და ფრანც ჰალსი, წერონ ჰოლანდიელ მოქალაქეთა და მათი ოჯახის წევრების პორტრეტები წმინდანებისა და მონარქების ნაცვლად, რომელთა ფრესკებს შუა საუკუნეების ტაძრებში ვხედავთ. 1789 წლის საფრანგეთში პროფესიონალებისა და ბიუროკრატების მოძლიერებული შუა კლასი  (ქალაქის ბურჟუაზია) ადამიანის უფლებათა სახელით გეგმავს მეფის დამხობას და უტევს ეკლესიას. ხელისუფლების დამხობის შემდეგ პირველ ადგილზე კვლავ ეკონომიკური ინტერესები ინაცვლებს და შუა კლასი ერთიანი ძალით გაღატაკებული მასების რევოლუციური მისწრაფებების შეკავებას ცდილობს. თითოეულ ამ შემთხვევაში ჩვენ ვხედავთ, რომ რელიგიისა და პოლიტიკის სუპერსტრუქტურა ეკონომიკური ბაზითა და კლასობრივი ბრძოლის დინამიკით იმართება. მთელ იმ ინტელექტუალურ აქტივობას, რომელიც ამ სუპერსტრუქტურას შეადგენს, – მხატვართა, პოლიტიკოსთა, თეოლოგთა მოღვაწეობას მარქსი საგანგებო სიტყვით, “იდეოლოგია”[10], იხსენიებს. ეს ადამიანები, თითქოს ჭეშმარიტების წყურვილისა და მშვენიერების სიყვარულით ქმნიან იდეათა სისტემებსა და ხელოვნების ნიმუშებს, რომლებიც სინამდვილეში მხოლოდ კლასობრივი ინტერესების გამოხატულებაა; მათში ირეკლება დაფარული საზოგადოებრივი სურვილი გაამართლონ არსებული წყობა და ადამიანები, რომლებიც უსამართლობით სარგებელს იღებენ და ცდილობენ განმარტონ, რატომ უნდა დარჩეს უცვლელი ვითარება, რომელიც ამ უსამართლობას შობს.  მოაზროვნეები ყოველთვის მმართველთა მსახურები არიან.
რელიგიის კრიტიკა
იდეოლოგიასა და ზედნაშენზე მარქსისეული თვალსაზრისის განხილვის შემდეგ მისი შეხედულება რელიგიაზე ნამდვილად აღარ იქნება ჩვენთვის მოულოდნელი. ამ საკითხში იგი სიტყვაძუნწი და ხისტია (blunt). მარქსი ამტკიცებს, რომ რელიგია წმინდა ილუზიაა. მეტიც – ეს ერთმნიშვნელოვნად მავნე ილუზიაა. ეს უკიდურესი მაგალითია იმგვარი იდეოლოგიისა თუ რწმენათა სისტემისა, რომლის მთავარი მიზანია გაამართლოს და შეინარჩუნოს საზოგადოებაში მჩაგვრელთათვის ხელსაყრელი რეალიები. სინამდვილეში რელიგია იმდენადაა განპირობებული ეკონომიკით, რომ აზრს მოკლებულია ამა თუ იმ მოძღვრების თუ რწმენის ღირსებათა განხილვა ამ ფაქტორისგან მოწყვეტით. რა თქმა უნდა, მოძღვრებები ერთმანეთისგან განსხვავდება, მაგრამ რელიგია ყოველთვის იდეოლოგიზირებულია და რა ფორმაც არ უნდა მიიღოს ამა თუ იმ საზოგადოებაში, საბოლოო ჯამში, ერთ რამეზეა დამოკიდებული: საზოგადოებრივი ცხოვრების ფორმირება მატერიალური ფაქტორებითაა განპირობებული და ყოველთვის ამ ფაქტორებით იმართება. მარქსის აზრით, ღმერთის თუ ღმერთების რწმენა კლასობრივი ბრძოლის მავნე გვერდითი მოვლენაა, რომელიც ზიზღით (scorn) უნდა უარვყოთ. უნდა აღინიშნოს, რომ ამ წიგნში მოხსენიებული არცერთი მოაზროვნე – მათ შორის ფროიდიც – არ განიხილავს რელიგიას ისეთი სარკასტულობით, როგორც მარქსი.
ეჭვგარეშეა, რომ რელიგიისადმი ასეთი მტრული დამოკიდებულების მიზეზები მარქსის მხოლოდ გონებრივ აქტივობაში არ უნდა იყოს. პირველი ნაბიჯი რელიგიის ხისტი უარყოფისკენ მარქსმა ახალგაზრდობაშივე გადადგა, როდესაც თავი უპირობო ათეისტად გამოაცხადა. ზუსტად ვერ ვიტყვით, ამ პირველადი პოზიციის მიზეზი სოციალური, ინტელექტუალური, წმინდად პიროვნული იყო თუ ამ ფაქტორთა ერთგვარი კომბინაცია. შესაძლოა, იგი მამის სისუსტემ განარისხა, რომელმაც ქრისტიანობა მხოლოდ იმიტომ მიიღო, რომ იურიდიული პრაქტიკა შეენარჩუნებინა და, რა თქმა უნდა, პრუსიულ თემთა ხშირად ანტისემიტური და მილიტარული ქრისტიანული ეთოსი მის სიმპათიას ვერ გამოიწვევდა. თუმცა მარქსი არა მხოლოდ ქრისტიანობას, არამედ ზოგადად რელიგიურ რწმენას უარყოფს. თავისი სადოქტორო დისერტაციის შესავალში მას მოჰყავს ბერძენი გმირის, პრომეთეს სიტყვები – “მეზიზღება ყველა ღმერთი” და განმარტავს მიზეზს: ისინი “ადამიანის თვითშეგნებას უზენაეს ღვთაებად არ აღიარებენ“.[11]
რელიგიის მარტივი უარყოფა სხვაა; ხოლო რელიგიის სიყალბის ინტელექტუალური კრიტიკა კი სხვა რამაა. მარქსმა ამგვარ ახსნა-განმარტებაზე მუშაობა (რასაც თავად „კრიტიკას“ უწოდებდა) 1840-იან წლებში დაიწყო. როგორც უკვე აღინიშნა, ეს გარდამტეხი პერიოდი იყო მის შეხედულებათა ჩამოყალიბებაში. სწორედ ამ დროს გაეცნო იგი ლუდვიგ ფოიერბახის მნიშვნელოვან ნაშრომებს. თავდაპირველად ფოიერბახი ჰეგელის მიმდევარი იყო, მაგრამ შემდეგ იდეალიზმის მკაცრი კრიტიკოსი გახდა. 1841 წელს მან სენსაცია მოახდინა თავისი კრიტიკული ნაშრომით „ქრისტიანობის არსი“. გაცხარებული დებატები ამ წიგნის გამო ჯერაც არ დამცხრალიყო, როდესაც მან კვლავ გააკვირვა გერმანიის ინტელექტუალური საზოგადოებრიობა ორი ნაშრომით, რომლებშიც თავს დაესხა არანაკლებად საკრალურ ჰეგელის სისტემას.[12] ცხადია, გერმანიის უნივერსიტეტების რადიკალი სტუდენტებისთვის ფოიერბახი მაშინვე სათაყვანო გმირად იქცა.
ფოიერბახი თავის დროისთვის დამახასიათებელი რთული ფილოსოფიური ენით წერდა, საუბრობდა რა “ცნობიერებასა” და “გაუცხოებაზე”, თუმცა მისი ძირითადი აზრი მარტივი გასაგებია. იგი აცხადებს, რომ ჰეგელმაც და ქრისტიანულმა თეოლოგიამაც ერთი და იგივე შეცდომა დაუშვეს. ორივე რაღაც განყენებული არსების – ღმერთის ან აბსოლუტის შესახებ საუბრობს, თუმცა სინამდვილეში მხოლოდ ადამიანზე საუბრობენ. ქრისტიანი თეოლოგები იღებენ საუკეთესო ადამიანურ თვისებებს, როგორიცაა სიკეთე, სილამაზე, ერთგულება, სიბრძნე, სიყვარული,  სიმტკიცე და ამ თვისებების პროეცირებას ახდენენ ზეციურ ეკრანზე, სადაც ეს თვისებები თაყვანისცემის საგანი ხდება ჩვენგან განცალკევებულ ზებუნებრივ არსში, ანუ ღმერთში. იგივეს აკეთებს ჰეგელიც. იგი იღებს აბსტრაქტულ იდეებს, როგორიცაა თავისუფლება, გონება, სიკეთე და აცხადებს, რომ აბსოლუტის – სამყაროს მმართველი უხილავი და სრულყოფილი არსის გამოვლინებებია. მაგრამ ესეც შეცდომაა. გონებისა და თავისუფლების ცნებები ჩვენი, ადამიანური ცხოვრების მახასიათებლებია. ქრისტიანული თეოლოგიაც და ჰეგელის ფილოსოფიაც დამნაშავენი არიან ჩვენი თვითშეგნების გაუცხოებაში. ისინი იღებენ არსობრივად ადამიანურს და მცდარად მიაწერენ მას უცხო, განყენებულ არსს, რომელსაც აბსოლუტს ან ღმერთს უწოდებენ.
ფოიერბახის არგუმენტები მარქსისთვის სრულიად დამაჯერებელი იყო, რადგან უფრო სრული სახით გამოხატავდნენ თვალსაზრისს, რომელსაც თავად აყალიბებდა. მან ფოიერბახს “ჰეგელის ძველი ფილოსოფიის ჭეშმარიტი დამპყრობელი” უწოდა, მის წიგნებს კი „ერთადერთი ნააზრევი ჰეგელის დროიდან… რომელიც ნამდვილ თეორიულ რევოლუციას შეიცავს“.[13] თავის ნაშრომში „ჰეგელის სამართლის ფილოსოფიის კრიტიკისთვის: შესავალი“, იგი თითქმის სიტყვასიტყვით იმეორებს ფოიერბახს: “კაცმა, რომელიც, ზეცის ფანტასტიკურ რეალობაში ზეადამიანს ეძებდა, სხვა ვერაფერი იპოვა გარდა საკუთარი ანარეკლისა“ და ამატებს: “ათეისტური კრიტიკის საფუძველი: ადამიანი ქმნის რელიგიას, რელიგია არ ქმნის ადამიანს“.[14]
ფოიერბახის არგუმენტები დამაჯერებელი იყო, თუმცა, მარქსის აზრით, ორი პუნქტი გაძლიერებას მოითხოვდა. პირველი: კითხვაზე, თუ რატომ უარყოფს ადამიანი საკუთარ დამსახურებას, რატომ უწოდებს თავს უღირს ცოდვილს და მთელ დიდებას ღმერთს უთმობს, ფოიერბახს მხოლოდ ზოგადი პასუხი აქვს. იგი ამბობს, რომ უბრალოდ ადამიანები ასეთები არიან, რომ მათ გაუცხოება ჩვევიათ – უკმაყოფილონი არიან საკუთარი თავით, მაგრამ კმაყოფილნი ღვთის არსებობით. მარქსის აზრით, ამგვარი პასუხი საკმარისი არაა. იგი ამტკიცებს, რომ გაუცხოება ადვილად განიმარტება, თუკი ამ საკითხს მატერიალისტური და ეკონომიკური თვალსაზრისით მივუდგებით.
მარქსი პარალელს ავლებს რელიგიასა და სოციოეკონომიკას შორის. ორივეს გაუცხოება ახასიათებს. ადამიანის ბუნებრივ თვისებებს – ზნეობრივ იდეალებს – რელიგია არაბუნებრივად მიაწერს წარმოსახვით და განყენებულ არსებას, რომელსაც ღმერთს ვუწოდებთ. კაპიტალისტური ეკონომიკა ასევე არაბუნებრივად გარდაქმნის ადამიანური ბუნების სხვა თვისებას – შრომისუნარიანობას მატერიალურ ობიექტად, რომელიც შეიძლება იყიდო, გაყიდო და მიისაკუთრო. პირველ შემთხვევაში, საკუთარი თავის ნაწილს – ჩვენს ღირსებასა და საკუთარი თავის პატივისცემის გრძნობას წარმოსახვით არსებას გადავცემთ. მეორე შემთხვევაში კი, ასეთივე მზადყოფნით გავცემთ ჩვენს შრომას მხოლოდ ანაზღაურებისთვის, რათა შევიძინოთ ის, რისი ყიდვაც ფულით შეიძლება. რელიგია გვართმევს ღირსებებს და მათ ღმერთს მიაწერს, კაპიტალისტური ეკონომიკა კი გვართმევს შრომას, ჩვენს ჭეშმარიტ თვითგამოხატვას და როგორც რაღაც საქონელს გადასცემს მას მდიდარს, ვისაც მისი ყიდვა შეუძლია. ეს ავბედითი მსგავსება სულაც არ არის შემთხვევითი. ნუ დაგვავიწყდება მარქსის აზრი, რომ რელიგია საზოგადოებრივი ზედნაშენის ნაწილია, ზედნაშენის საფუძველს კი ეკონომიკური რეალიები ქმნიან. გაუცხოება, რომელსაც რელიგიაში ვხედავთ, უფრო მნიშვნელოვანი დაუკმაყოფილებლობის გამოხატულებაა, ანარეკლია ადამიანის ნამდვილი და ძირეული გაუცხოებისა, რომლის მიზეზი მუდამ ეკონომიკური და მატერიალურია.
„რელიგიური სიგლახაკე ერთსა და იმავე დროს არის ნამდვილი [ეკონომიკური] სიღატაკის გამოხატულება და პროტესტი ნამდვილი სიღატაკის წინააღმდეგ.  რელიგია ჩაგრული ქმნილების ამოოხვრაა, უგულო სამყაროს გულია და უსულო მდგომარეობის სული. იგი ხალხის ოპიუმია. საკუთარ მდგომარეობასთან დაკავშირებული ილუზიის უარყოფა თავად ამ მდგომარეობის უარყოფას ნიშნავს, რომელიც ილუზიას ითხოვს“.[15]
გაურკვეველია, რა იცოდა მარქსმა ოპიუმის შესახებ, მაგრამ მან ნამდვილად იცოდა, რომ ეს ნარკოტიული ნივთიერება და ჰალუცინოგენია, რომელიც ანელებს ტკივილს და ფანტაზიებს იწვევს. სწორედ ასე ხედავს იგი რელიგიის როლს ღატაკთა ცხოვრებაში.  ადამიანები იტანჯებიან სასტიკი ექსპლუატაციის სამყაროში და ტანჯვას ინელებენ  ზებუნებრივ სამყაროზე ფანტაზიებით, სადაც აღარ იქნება დარდი და ჩაგვრა. ეგ არაფერი, რომ ღატაკებს ძვირფასი ქვები არ გააჩნიათ. ზეცის კარიბჭე ხომ მარგალიტებითაა მოოჭვილი. მერე რა, რომ ღარიბებს ფული არ აქვთ? ზეციური ქუჩები ოქროთია მოკირწყლული. ღარიბებს მდიდრებისა შურთ? მათ შეუძლიათ, წაიკითხონ საწყალი ლაზარეს იგავი, რომელიც მოკვდა და განისვენა მამა აბრაამთან ერთად, ხოლო მდიდრის სული, რომელმაც უგულვებელყო გლახაკი ლაზარე სიცოცხლისას, სიკვდილის შემდეგ ჯოჯოხეთში გაემართა. შავკანიანთა საგალობლები გვამცნობენ, რომ ერთ დღეს შინ გავფრინდებით და ღმერთთან ერთად ვიცხოვრებთ, რომ მომავალ ცხოვრებაში მივიღებთ დამსახურებულ ნუგეშს ტანჯვისთვის, რომელიც ამ ცხოვრებაში არ გვერგო.
მარქსის აზრით, სწორედ ეს არარეალურობა, ეს ნახტომი წარმოსახვით სამყაროში აქცევს რელიგიას მანუგეშებელ ბოროტებად. თუკი ჭეშმარიტებაა, რომ არ არსებობს არც ღმერთი, არც ზებუნებრივი სამყარო, რელიგიურობა არაფრით განსხვავდება ნარკომანიისაგან. ეს წმინდა ესკაპიზმია. მეტიც, მსოფლიოში ექსპლუატაციასთან ბრძოლის თვალსაზრისით რელიგია სრულიად დამანგრეველია. ღატაკები, რომლებიც თავს მომავალი ცხოვრების მოლოდინით ინუგეშებენ, არაფერს მოიმოქმედებენ თავიანთი მდგომარეობის შეცვლისთვის. როგორ დაგეგმავენ შეტევას, როგორ დაიწყებენ აჯანყებას ისინი, ვისაც ზეცის იმედმა ცხოვრების შეცვლის ყოველგვარ სურვილი დააკარგვინა, ვისაც მხოლოდ „პროტესტის ამოოხრება“ დარჩა, რომელსაც რელიგიურ რიტუალებსა და ცერემონიებში ვხედავთ? რელიგიას ღმერთისკენ გადააქვს მათი მზერა, რომელიც სინამდვილეში მათი მატერიალური, ფიზიკური მდგომარეობის უსამართლობისკენ უნდა იყოს მიპყრობილი.
სწორედ ეს არის ფოიერბახის ნააზრევის მეორე პუნქტი, რომელიც, მარქსის აზრით, გაუმჯობესებას მოითხოვს. მოაზროვნეთა უმრავლესობის მსგავსად, ფოიერბახის მთავარი პრობლემა იმაშია, რომ სააზროვნო სფეროთი შემოიფარგლება, ადამიანთა მდგომარეობის პასიური კომენტატორია, რომელიც სრულიად სამართლიანად აღნიშნავს, რომ გაუცხოებული ადამიანი რელიგიას მიმართავს. მაგრამ მხოლოდ დაკვირვება როდი კმარა. ფოიერბახმა და სხვა მოაზროვნეებმა უნდა გააცნობიერონ, რომ რელიგიის პრობლემის ანალიზი არ არის ოდენ ახალი თემა დისკუსიისთვის. მისი მიზანია ამ პრობლემის გადაჭრის ქმედითი სტრატეგიის შემუშავება. სწორედ მოქმედებაზე აქცენტია მარქსის კომუნისტური პროგრამის საკვანძო მომენტი, რომელიც განასხვავებს მას იმ დროის (და თანამედროვე) მოაზროვნეთა თეორიებისაგან. როგორც მარქსი თავის ნაშრომში „თეზისები ფოირბახის შესახებ“ აღნიშნავს, “ფილოსოფოსები მხოლოდ განმარტავდნენ სამყაროს. მაგრამ მთავარი მისი შეცვლაა“.[16]
ამრიგად, მთავარი, რასაც რელიგია ჩაგრულებს სთავაზობს, გაქცევაა. მათთვის კი, ვინც ჩაგვრას არ განიცდის და წარმოების საშუალებათა ფლობის იღბალი ერგო, უზრუნველყოფენ იდეოლოგიას, იდეათა სისტემას, რომელიც ღატაკებს ახსენებს, რომ სოციალური მოწყობა ისეთი უნდა დარჩეს, როგორიც არის. ღმერთს სურს, რომ მდიდარი მესაკუთრეები და ღარიბი მუშაკები თავთავიანთ მდგომარეობას დასჯერდნენ. რელიგიის ისტორიული როლი იმაში მდგომარეობს, რომ ღვთის განგებით გაამართლოს არსებული მდგომარეობა. მარქსი ამტკიცებს, რომ “ქრისტიანობის სოციალურმა პრინციპებმა გაამართლეს ანტიკური ხანის მონათმფლობელობა, განადიდეს შუა საუკუნეების ბატონყმობა, ახლა კი იციან, საჭიროების შემთხვევაში როგორ გაამართლონ – თუმცაღა თანაგრძნობის გამომეტყველებით – პროლეტარიატის ჩაგვრა”.
“ქრისტიანობის სოციალური პრინციპები ქადაგებენ მმართველ და ჩაგრულ კლასთა  არსებობის აუცილებლობას და ამ უკანასკნელისთვის მხოლოდ პირველის მოწყალებას იმეტებენ… ქრისტიანობის სოციალური პრინციპები აცხადებენ, რომ ყველა სისაძაგლე, რომელთაც მჩაგვრელები ჩაგრულთა წინააღმდეგ სჩადიან, ან სამართლიანი საზღაურია პირველქმნილი და სხვა ცოდვებისთვის, ან გამოცდა, რომელსაც უფალი თავისი უსაზღვრო სიბრძნით უგზავნის მათ ცოდვათა გამოსყიდვისთვის. ქრისტიანობის სოციალური პრინციპები ქადაგებენ სიმხდალეს, ზიზღს საკუთარი თავისადმი, თვითდამცირებას, მორჩილებას, დაკნინებას“.[17]
როგორც ვხედავთ, რელიგიისთვის ვერდიქტის გამოტანისას მარქსი არ ორჭოფობს.  მისთვის ღმერთის და ზეციური ხსნის რწმენა მხოლოდ ილუზია როდია. ეს არის ილუზია, რომელიც ასუსტებს და ბოჭავს. იგი ანავლებს რისხვისა და გაწბილების გრძნობებს, რომლებმაც მუშები ჯანყისკენ უნდა წაიყვანონ. ზეციური სასუფევლის მოლოდინი მათ მიწასთან ანუ არსებულ ვითარებასთან არიგებს. რელიგია ამტკიცებს, რომ სიღარიბე და ტანჯვა ცხოვრებისეული სინამდვილეა, რომელიც უნდა მივიღოთ და გავითავისოთ და ამრიგად ხელს უწყობს ჩაგვრას.
აქვე უნდა აღინიშნოს, რომ მარქსიზმი ზოგჯერ მარქსის ორიგინალურ ნააზრევს  დოქტრინალური ვარიაციებით წარმოადენს, რომელთა მსგავსს ვპოულობთ ისეთ მსხვილ ეკონომიკურ სისტემებში თუ რელიგიურ მოძღვრებებში, როგორიცაა კაპიტალიზმი და ქრისტიანობა. მაგალითად, ენგელსისა და მარქსისტი ისტორიკოსის, კარლ კაუტსკის („ქრისტიანობის საფუძვლები“, 1908) აზრით, ქრისტიანობის წარმატება უძველეს სამყაროში რაღაც გაგებით შეიძლება განვიხილოთ, როგორც პროლეტარული რევოლუციური პროტესტი პრივილეგირებულ რომაელ მჩაგვრელთა წინააღმდეგ. მეოცე საუკუნის მეორე ნახევარში ლათინური ამერიკის თეოლოგებმა მარქსისტულ კატეგორიებსა და ანალიზზე დაყრდნობით შექმნეს „გათავისუფლების თეოლოგიის“ სახელით ცნობილი ეკონომიკური უსამართლობის წინააღმდეგ საპროტესტო მძლავრი მოძრაობა.
ნაკლებ სავარაუდოა, რომ მარქსიზმის რელიგიასთან თანხმობაში მყოფი ფორმების გამოჩენა თავად მარქსის დიდ ინტერესსს გამოიწვევდა. ამგვარი მცდელობაც კი გააკვირვებდა, რადგან მისი საბოლოო ვერდიქტი [რელიგიური რწმენისადმი] ზიზღი და უგულვებელყოფა იყო. უნდა აღინიშნოს, რომ მორწმუნე ადამიანებისგან განსხვავებით, რომელთათვისაც კომუნიზმი მტრულ ძალას წარმოადგენდა, მრისხანე რიტორიკის მიუხედავად, მარქსი რელიგიას კომუნიზმის დიდ საზოგადოებრივ მეტოქედ არ მიიჩნევდა. საქმე იმაშია, რომ მარქსის აზრით რელიგია, თავის ბოროტმოქმედებათა მიუხედავად, ბევრს არაფერს ნიშნავს. მიუხედავად იმისა, რომ იგი მჩაგვრელთა მიზნებს ემსახურება, ისტერიული გალაშქრება მის წინააღმდეგ სრულიად ზედმეტია, რადგან რელიგია არც ისე მნიშვნელოვანი რამაა. იგი მხოლოდ სიმპტომია დაავადებისა და არა თავად დაავადება; იგი საზოგადოებრივ ზედნაშენს ეკუთვნის და არა საფუძველს, ჩაგრულთა ნამდვილი ბრძოლის ველი კი სწორედ საფუძველია. ჩაგრულთა მდგომარეობის სიმძიმეს მარქსი მისთვის დამახასიათებელი ინვერსიული ფრაზით გამოხატავს: “საკუთარ მდგომარეობასთან დაკავშირებული ილუზიის უარყოფა თავად ამ მდგომარეობის უარყოფას ნიშნავს, რომელიც ილუზიას ითხოვს”.[18]
იგი სრულებით დარწმუნებულია, რომ ოდესმე ამგვარ მდგომარეობაზე შეტევა წარმატებული იქნება. და როდესაც ეს მოხდება, რელიგია, ისევე, როგორც სახელმწიფო და ყველაფერი, რაც კი არსებობს ჩაგვრის ზედნაშენში, თავისთავად აღმოიფხვრება.

 

ანალიზი

რელიგიის მარქსისეულმა განმარტებამ მეოცე საუკუნეში დიდი გავლენა იქონია. ნაწილობრივ იმიტომ, რომ ეს არ იყო მხოლოდ კიდევ ერთი განყენებული აკადემიური თეორია. ეს პოლიტიკური მოქმედების ფილოსოფია იყო, რომელმაც თანამედროვე მსოფლიოს თითქმის მესამედი მოიცვა. საუბარია არა მხოლოდ ისეთ დიდ სახელმწიფოებზე, როგორიცაა საბჭოთა კავშირი ან ჩინეთი, არამედ მცირე ქვეყნებზეც.  ამ კულტურებში დაბადებული უამრავი ადამიანისთვის მარქსიზმი და რელიგიის მისეული ულმობელი კრიტიკა მათთვის ცნობილი ერთადერთი ცხოვრებისეული ფილოსოფიაა. რა თქმა უნდა, სწორედ ეს პოლიტიკური წარმატებაა თანამედროვე აზროვნებაზე  მარქსიზმის ასე დიდი გავლენის მიზეზი. თითქმის ერთი საუკუნის განმავლობაში მარქსისტი მოაზროვნეები და თეორეტიკოსები წამყვან როლს თამაშობდნენ ჰუმანიტარულ მეცნიერებთა თითქმის ყველა დარგში. ნახევარი საუკუნის წინ არაერთი სერიოზული მოაზროვნე დარწმუნებული იყო, რომ კომუნიზმი ისტორიის შეუქცევად დინებას შეუერთდა. მათ ეჭვიც არ ეპარებოდათ კომუნიზმის საბოლოო გამარჯვებაში. თუმცა მსოფლიო კომუნისტურმა ექსპერიმენტმა საბოლოო კოლაფსი განიცადა. არ უნდა იყოს გასაკვირი, რომ კომუნისტური „იდეოლოგია“, რელიგიაზე მისი თვალსაზრისის ჩათვლით, დღეს საყოველთაოდ დისკრედიტირებულია. თუმცა თავად მარქსს სავარაუდოდ ამგვარი ვითარება ნაკლებად ააღელვებდა, რადგან ისტორიაზე მისი დიალექტიკური თვალსაზრისის თანახმად, კაპიტალიზმის დღევანდელი ტრიუმფი შეიძლება განვიხილოთ, როგორც პრეამბულა მისი მომავალი კოლაფსისა დიდი პროლეტარული რევოლუციის პირობებში. ასეა თუ ისე, მარქსისტული თეორიით უპირობო აღფრთოვანება ბოლო ათწლეულებში მისი ასევე უპირობო უარყოფამ ჩაანაცვლა.
ორივე ეს უკიდურესობა გამორიცხავს ზოგადად მარქსის ნააზრევისა და კერძოდ რელიგიაზე მისი შეხედულების ობიექტურ გააზრებას.[19] დასაწყისისთვის უმჯობესი იქნება, ამ საკითხების მხოლოდ განხილვას დავჯერდეთ. ამ მხრივ მარქსისტული თეორიის ორი პუნქტი მაინც იმსახურებს ჩვენს ყურადღებას: (1) რედუქციონიზმის განსაკუთრებული ფორმით დაგვირგვინებული ფუნქციონალური განმარტების მარქსისეული სტრატეგია და  (2) მარქსის აქცენტი რელიგიისა და ეკონომიკის მჭიდრო კავშირზე.
1. ფუნქციონალური განმარტება და რედუქციონიზმი
თავისი ფორმით მარქსის ზოგადი მიდგომა რელიგიისადმი ფროიდისა და დურკჰაიმის ფუნქციონალური განმარტების მსგავსია. მისი ინტერესის საგანი არა რელიგიური რწმენებია, – ანუ თუ რას ამბობენ მორწმუნე ადამიანები ღმერთზე, სასუფეველზე, ბიბლიაზე ან ზეციურ არსებებზე, – არამედ ამ რწმენათა როლი სოციალურ ბრძოლაში.  ისევე, როგორც ტეილორისა და ფრეიზერისთვის, მარქსისთვისაც რელიგიური რწმენები მხოლოდ აბსურდული ცრურწმენებია; თუმცა ფროიდისა და დურკჰაიმის მსგავსად, მარქსი საჭიროდ თვლის ადამიანთა რელიგიისადმი მიდრეკილების განმარტებას და ამტკიცებს, რომ ამისთვის საჭიროა რელიგიის ფუნქციის, მისი სოციალური და ფსიქოლოგიური როლის განსაზღვრა. საზოგადოებაზე მარქსის აქცენტი მას უფრო დურკჰაიმთან აახლოებს, ვიდრე ფროიდთან, რადგან ეს უკანასკნელი ყურადღებას პიროვნებაზე ამახვილებს და არა ჯგუფზე. ფროიდის თვალსაზრისის თანახმად, რწმენის მთავარი მიზეზი ინდივიდის ნევროზული საჭიროებებია. მიუხედავად ამისა, კონტრასტი არც ისე მკვეთრია, რადგან ფროიდის თეორია ითვალისწინებს სოციალურ ფაქტორთა (ოჯახი, თემი) გავლენას პიროვების ჩამოყალიბებაზე.
თუკი საკითხს სხვა კუთხით განვიხილავთ, მარქსისა და ფროიდის თვალსაზრისთა თანხვედრას დავინახავთ. დურკჰაიმისაგან განსხვავებით, რომლისთვისაც რელიგია პირდაპირი გაგებით კოლექტიური თაყვანისცემაა და რომელსაც საზოგადოებრივი ცხოვრება რელიგიური რიტუალების გარეშე ვერ წარმოუდგენია, მარქსისა და ფროიდისთვის რელიგია პიროვნული უსაფრთხოების ყალბი საჭიროების გამოხატულებაა. როგორც კი გამოვლინდება და აღმოიფხვრება რელიგიურ ფანტაზიათა გამომწვევი მიზეზი, რელიგია თავისთავად გაქრება.  ფროიდის აზრით, ადამიანები უკეთ იცხოვრებენ რწმენის ნევროზული ილუზიის გარეშე, მაგრამ მისთვის ცხადია, რომ ამ ილუზიის დათმობა არც ისე იოლია. მარქსის აზრით კი, ადამიანები ვერ იცხოვრებენ უკეთ მანამ, სანამ რევოლუცია ბოლოს არ მოუღებს რელიგიის აღმოცენების მიზეზს – ექსპლუატაციასა და ტანჯვას.
ამ შედარებიდან ჩანს, რომ მარქსისეული განმარტება არა მხოლოს ფუნქციონალური, არამედ ასევე მკვეთრად რედუქციონისტულია. იგი ყოველთვის აღწერს რელიგიას, როგორც გამოხატულებას, ეფექტს, სიმპტომს რაღაც უფრო რეალურისა და არსობრივისა. მაშინაც კი, როცა ის ზოგჯერ რელიგიურ იდეებს დამოუკიდებელი მნიშვნელობის მქონედ აღიქვამს, უმეტესად მაინც ამის საწინააღმდეგოს ამტკიცებდა. მისი სტრატეგია ფროიდისა და დურკჰაიმის იდენტურია: რელიგიურ რწმენათა და რიტუალთა მიზეზს იგი არა მათში, არამედ მათ მიღმა ეძებს. ფროიდი ამ მიზეზს ნევროზულ, ფსიქოლოგიურ საჭიროებაში ხედავს; დურკჰაიმი – საზოგადოებაში; მარქსი კი კლასობრივი ბრძოლის მატერიალურ ფაქტორებსა და გაუცხოებაში.
2. ეკონომიკა და რელიგია
რაც არ უნდა ითქვას მარქსის რედუქციონიზმის შესახებ, უდავოა, რომ ეკონომიკურ ფაქტორებზე აქცენტის გადატანის შემდეგ შეუძლებელი გახდა რელიგიის გააზრება მისი სოციოეკონომიკურ ფაქტორებთან დაკავშირების გარეშე. მარქსის სიკვდილიდან ერთი საუკუნის შემდეგ მისმა მიმდევრებმა ბევრი რამ შემატეს ცხოვრების მატერიალურ და სულიერ განზომილებათა შორის კავშირთა გააზრებას. მათ შუქი მოჰფინეს კავშირებს ეკონომიკურ საჭიროებებს, საზოგადოებრივ ფენებსა და რელიგიურ რწმენებს შორის, განსაკუთრებით ისეთი დიდი ისტორიული მოვლენების შემთხვევაში, როგორიცაა რეფორმაცია, ინგლისის რევოლუცია, საფრანგეთის რევოლუცია და სხვა დროისა და ქვეყნების გადამწყვეტი მომენტები. გარდა ამისა, მათ გამოიკვლიეს კავშირები რელიგიასა და ისეთ რეალიებს შორის, როგორიცაა ახალი დროის იმპერიალიზმი, კოლონიალიზმი და მონობა. მიუხედავად იმისა, თუ რა ბედი ეწია მარქსისტულ პოლიტიკურ რეჟიმებს, მარქსის მატერიალისტური ეკონომიკური შეხედულებები არსებობას განაგრძობს და კვლავაც ნაყოფი მოაქვს იქ, სადაც თეორეტიკოსები საუბრობენ რელიგიის როლზე ეკონომიკურ, სოციალურ და პოლიტიკურ საკითხებში.

 

კრიტიკა

მარქსის ეკონომიკური რედუქციონიზმი რელიგიასა და სოციო-ეკონომიკურ ცხოვრებას შორის კავშირთა შეფასებას  გვთავაზობს. მაგრამ შეფასება თავისთავად დამაჯერებელი როდია ხოლმე. რამდენად არგუმენტირებულია რელიგიის მარქსისეული თეორია? ეს კითხვა მთლიანად განეფინება მარქსის სწავლებაზე, რადგან თითქმის შეუძლებელია რელიგიაზე მარქსის მსჯელობის გამოყოფა მისი ნააზრევის სხვა ასპექტებისგან. გარკვეულწილად, იგივეს ვხედავთ ფროიდთან, რომლის დასკვნებიც რელიგიის შესახებ ზოგადად ფსიქოლოგიასთან დაკავშირებულ მის რწმენა-წარმოდგენებს ეფუძნება. ასევე ძნელია რელიგიის მარქსისეული თეორიის შეფასება მის ეკონომიკურ, პოლიტიკურ და სოციალურ მოსაზრებათა გათვალისწინების გარეშე. ამიტომ ქვემოთ ჯერ რამდენიმე კრიტიკულ მოსაზრებას გამოვთქვამთ რელიგიის როლის მარქსისეული აღქმის შესახებ, შემდეგ კი მის შეხედულებებს განვიხილავთ ბუნების, ისტორიისა და ადამიანთა სოციალური აქტივობის შესახებ.
1. ქრისტიანობა და რელიგია
რელიგიის მარქსისეული თეორიის განხილვისას მხედველობაში უნდა მივიღოთ ორი პრობლემური საკითხი. პირველი: მარქსი არა ზოგადად რელიგიის, არამედ ქრისტიანობის (და მსგავსი რელიგიების, რომლებიც აქცენტს ღმერთისა და საიქიო სიცოცხლეზე აკეთებენ) ანალიზს წარმოგვიდგენს. ნაწილობრივ ეს შეიძლება ჰეგელის გავლენა იყოს, რომელიც ქრისტიანობას რელიგიის უმაღლეს ფორმად მიიჩნევდა და თვლიდა, რომ ქრისტიანობაზე ნებისმიერი მსჯელობა ყველა სხვა „მცირე“ რელიგიასაც შეიძლება მიესადაგოს. ფოიერბახი ამ პოზიციას იზიარებდა და, როგორც ვიხილეთ, მარქსი ზედმიწევნით მისდევს მის ანალიზს. მაგრამ უფრო მნიშვნელოვანი ის არის, რომ მარქსის ყურადღების ცენტრში არა იმდენად მსოფლიო ცივილიზაცია, არამედ უფრო ქრისტიანული დასავლეთ ევროპის ეკონომიკა და კულტურაა.
როდესაც მარქსი რელიგიას ეკონომიკური სიდუხჭირისა და ჩაგვრისაგან გაქცევისთვის საჭირო ოპიუმს უწოდებს, სწორედ ქრისტიანობას გულისხმობს. რა თქმა უნდა, მარქსისტული განმარტება შეიძლება მივცეთ რეინკარნაციის ინდუისტურ მოძღვრებასაც, რომელიც ასევე სთავაზობს ადამიანს უკეთეს საიქიო სიცოცხლეს, ან ბუდისტურ სწავლებას სრულ არარაობაში გადასვლის სიხარულის შესახებ, რითაც სამყაროსა და მიწიერი სიცოცხლის ილუზორულობა დაიძლევა.[20] მაგრამ მარქსის თეორია არ მიესადაგება პრიმიტიულ თემურ რელიგიებს, რომელთაც არ გააჩნიათ მოძღვრება საიქიოს შესახებ, ან ძველბერძნულ და რომაულ რელიგიებს, რომლებშიც დიდებულებსა და ძლევამოსილებს უკვდავება ეძლეოდათ, უბრალო ადამიანებს კი მხოლოდ აჩრდილისმაგვარი არსებობა. ეს ყოველივე კი ნამდვილად არ ამყარებს მარქსის თეორიას. გარდა ამისა, მარქსის თანახმად, გაუცხოების ფენომენი, – რომელიც რელიგიას შობს, – მხოლოდ მაშინ წარმოიქმნა, როცა ადამიანურ საზოგადოებაში შრომის განაწილება და კერძო საკუთრების შესაძლებლობა გაჩნდა. აქედან გამომდინარე უნდა ვივარაუდოთ, რომ ამ გაუცხოების ფენომენის გაჩენამდე კაცობრიობის ისტორიაში იყო დრო, როდესაც ადამიანებს რელიგია არ სჭირდებოდათ და ამიტომ ის (რელიგია) არც უნდა არსებულიყო. შეიძლება პრე-ისტორიის ღრმა წარსულში მართლაც ასე იყო, მაგრამ ამის დამადასტურებელი ისტორიული წყაროები არ არსებობს. არც თანამედროვე ტომების ცხოვრება გვაძლევს ამის მოწმობას, რომელთა სოციალური წყობა ხშირად თავდაპირველი კომუნიზმის მარქსისეულ იდეასთან ძალიან ახლოა, რაც მათ შორის რელიგიური რწმენის არარსებობაზე უნდა მიუთითებდეს, მაგრამ ასე არაა.
2. რელიგია, რედუქციონიზმი და ზედნაშენი
ქრისტიანობა თუ ნებისმიერი სხვა რელიგია, მარქსის თვალსაზრისით, იდეოლოგიაა. სახელმწიფოს, ხელოვნების, ზნეობის თუ გონების სხვა მონაპოვრის მსგავსად, ისიც საზოგადოებრივ ზედნაშენს ეკუთვნის, რომელიც არსობრივად ეფუძნება სოციალურ-ეკონომიკურ ბაზისს. ამრიგად, ეკონომიკური ცვლილებები ადამიანთა რელიგიურ ცხოვრებაშიც უნდა იწვევდეს ცვლილებებს. ამ დებულების სირთულე განმარტების ბუნდოვანებაშია. მარქსი აცხადებს, რომ მისი კვლევა თავისი არსით მეცნიერულია, თუმცა როდესაც მას რელიგია ეკონომიკასა და კლასობრივ ბრძოლამდე დაჰყავს (reduces), ამას ისეთი ზოგადი, და დაუზუსტებელი, ცვალებადი ტერმინებით აკეთებს, რომ მისი თეორემების (theorems) შემოწმება სისტემური მეცნიერული გზით ერთობ რთულია. მაგალითად, შეგვეძლო გაგვეზიარებინა მარქსის აზრი, რომ შუა საუკუნეების დასასრულს კაპიტალიზმის აღმოცენებამ კათოლიციზმიდან პროტესტანტიზმზე გადასვლა გამოიწვია. მაგრამ რა უნდა ვთქვათ უფრო სპეციფიურ და მცირე-მასშტაბიან ცვლილებებზე? იცვლება თუ არა რელიგიური ზედნაშენი ასევე მათთან ერთად?  რატომ არ მომხდარა პროტესტანტული ყაიდის ცვლილებები იმ ზოგიერთ გეოგრაფიულ არეალში, სადაც ჯერ კიდევ შუა საუკუნეებში კაპიტალიზმის აღმოცენებას ვხედავთ? ასევე რატომ არ გავრცელდა კაპიტალიზმის აღზევების შემდეგ პროტესტანტიზმი იმ ქვეყნებში, რომელთაც ახალი ბურჟუაზიული ეკონომიკური სისტემა გაითავისეს?  გვიან შუა საუკუნეებსა და ადრეული მოდერნული ეპოქის დასაწყისში იტალიის ქალაქ-სახელმწიფოები კაპიტალიზმისკენ მიიწევდნენ და ამავე დროს კათოლიციზმს ინარჩუნებდნენ. რატომ? გარდა ამისა, შეგვიძლია კი დარწმუნებით ვთქვათ, რომ პროტესტანტულ ქვეყნებში სწორედ ეკონომიკამ განაპირობა რელიგიის შეცვლა? იქნებ ახალმა რელიგიამ შეცვალა ეკონომიკა? მარქსის სიკვდილიდან ორი ათწლეულის შემდეგ  გერმანელმა სოციოლოგმა, მაქს ვებერმა, რომელსაც წინამდებარე წიგნის მომდევნო თავში შევხვდებით, ამ საკითხთან დაკავშირებით საინტერესო არგუმენტი გამოთქვა, რომელსაც დაწვრილებით მოგვიანებით განვიხილავთ. ყოველ შემთხვევაში, ეს ისტორიული კავშირები არც ისე ცხადი და ერთმნიშვნელოვანია, როგორც მარქსი ვარაუდობდა. გარდა ამისა, არსებობს მრავალი შემთხვევა, როდესაც ხელოვნება, ლიტერატურა, ზნეობა, პოლიტიკური თუ სამართლებრივი იდეები აყალიბებდნენ ან მნიშვნელოვნად ცვლიდნენ ეკონომიკას და არა პირიქით, როგორც მიიჩნევდა მარქსი. პრობლემის ფორმულირება, რომლის თანახმად, ურთულეს კულტურულ ურთიერთქმედებებში ერთი ელემენტი – ეკონომიკა – ყოველთვის მიზეზია, სხვა დანაჩენები კი მხოლოდ შედეგი, მეტისმეტად გამარტივებულია. რელიგიის ფენომენი საზოგადოებაში ჩართულია, როგორც  მიზეზ-შედეგობრივი ჩახლართული ქსელის რთულ ურთიერთქმედებათა ნაწილი. მარქსის დებულება, რომ ამ ურთიერთქმედებათა საფუძველი ყოველთვის ეკონომიკაა, იდეოლოგია კი მხოლოდ მისი გამოვლინება, არ შეესატყვისება არც დასავლური ცივილიზაციის, არც სხვა საზოგადოებების კულტურისა და ეკონომიკის განვითარებას.
3. მარქსიზმის პოლიტიკური თეორია: წინააღმდეგობა
ნებისმიერი თეორიის სიძლიერეს მისი დებულებების სიძლიერე განაპირობებს. ვინაიდან მარქსისტულ აზროვნებას რელიგია ეკონომიკამდე დაჰყავს, ამიტომ მოკლედ მაინც უნდა განვიხილოთ ეკონომიკასა და საზოგადოებრივ წყობასთან დაკავშირებული მარქსის ზოგადი თეორია. ეს არაა იოლი ამოცანა. კომუნისტურ თუ არაკომუნისტურ ქვეყნებში დაწერილი მარქსის ნააზრევისა და მარქსიზმის მრავალი ვარიაციისადმი მიძღვნილი ლიტერატურის შენახვას მთელი ბილიოთეკები სჭირდება. თუმცა, შეგვიძლია მივუთითოთ რელიგიის მარქსისტული თეორიის ორ არსობრივ პრობლემაზე. ეს არ არის მხოლოდ პოლიტიკური მტრების მიერ წამოსროლილი ბრალდებები, არამედ მოძღვრების შინაგანი ხარვეზები (congenital disabilities), რომელთა  გამოსწორების აუცილებლობას, გულახდილობის ჟამს, თავად მარქსისტებიც აღიარებენ.
პირველი პრობლემა თავის საფუძველში სოციალური და პოლიტიკურია და მისი გააზრებისთვის უნდა გავითვალისწინოთ, რომ მარქსი თავის სიტემას არა როგორც თეორიას, არამედ როგორც სამოქმედო გეგმას გვთავაზობს. მუშათა კლასი – პროლეტარიატი – რევოლუციის დიადი შემოქმედია. საყოველთაო ტანჯვით უკიდურესობამდე მიყვანილი ეს საზოგადოებრივი ჯგუფი ერთხელ უნდა აღდგეს და დაამხოს ბურჟუაზიული კაპიტალიზმი. ეს საზოგადოებრივი ჯგუფი და  მისი წინამძღოლები, იქნებიან ისინი კომუნისტური პარტიის წევრები, თვითმარქვია რევოლუციონერები თუ არჩეული წარმომადგენლები, მთელი „ხალხის“ ინტერესს განახორციელებენ. ისინი და მხოლოდ ისინი ლაპარაკობენ და მოქმედებენ რევოლუციისთვის. გარდა ამისა, ხალხს შეიძლება ჰქონდეს მხოლოდ ერთი „კოლექტიური ნება“, ამიტომ ვერ იარსებებს აზრთა სხვადასხვაობა მიზნების თაობაზე. მიუხედავად იმისა, რომ იგი არჩეულია, შეიძლება იყოს მხოლოდ ერთი მმართველი პოლიტიკური პარტია. ხელოვნების მოღვაწეებმა, მეცნიერებმა და მოაზროვნეებმა თავისი საქმე უნდა აკეთონ, თუმცა მათ არ უნდა ჰქონდეთ “პიროვნული თავისუფლება”,  რადგან ერთადერთი მიზანი პროლეტარიატის ნების მსახურება უნდა იყოს. თუმცა ოჯახის ინსტიტუტი შენარჩუნებულია ამ დროს, მაგრამ მშობლებმა უნდა გააცნობიერონ, რომ მათი შვილები საბოლოოდ სახელმწიფოს ეკუთვნიან. ცხადია, რელიგია ვერ იქნება შეწყნარებული, რადგან იგი ასუსტებს რევოლუციურ შემართებას და მოითხოვს ერთგულებას, რომელიც მხოლოდ რევოლუციას უნდა ეკუთვნოდეს.
ძნელი წარმოსადგენია, როგორაა შესაძლებელი ამ რევოლუციური სოციალური პროგრამით სრულყოფილი უკლასო ჰარმონიული საზოგადოების ჩამოყალიბება. მარქსი ვარაუდობს, რომ მილიონობით მუშას ნებისმიერ საზოგადოებრივ საკითხზე მხოლოდ ერთი, სიღატაკითა და ჩაგვრით განპირობებული თვალსაზრისი აქვს. მაგრამ რატომ უნდა იყოს მაინცდამაინც ასე? პირველი მსოფლიო ომის დასაწყისში ზოგიერთი კომუნისტი წინამძღოლი ელოდა, რომ ევროპული ქვეყნების პროლეტარები თავს აარიდებდნენ მტრის მიწაზე თანამოძმე მუშებთან ბრძოლას. მაგრამ ასე არ მოხდა: ფრანგი, გერმანელი და ბრიტანელი მუშებისთვის ენობრივი, ეროვნული და კულტურული კავშირები უფრო მტკიცე აღმოჩნდა, ვიდრე კლასობრივი ერთობა, რომელსაც ეროვნული საზღვრები უნდა გადაელახა.
მეორე და უფრო სახიფათო პრობლემა: მარქსისტული თეორიის თანახმად, მუშათა სახელით გადაწყვეტილებებს მიიღებს ერთგვარი ელიტა, – არჩევნების გზით თუ რაიმე სხვა საშუალებით დადგენილი მცირე ჯგუფი, – მაგრამ საზოგადოებაში არ იარსებებს არავითარი ინსტიტუცია, რომელსაც ამ ჯგუფის გადაწვეტილებათა გადამოწმებისა ან ეჭვქვეშ დაყენების უფლებამოსილება ექნება. თუკი მე, როგორც კომუნისტური პარტიის ლიდერი, ვიტყვი, „თქვენ უნდა მოკვდეთ, რადგან ასე სჭირდება რევოლუციას“, არავის – არც მსახიობს, არც თეოლოგს, არც პოლიტიკურ ოპონენტს თუ რიგით მოქალაქეს არ აქვს უფლება, მკითხოს: „ვინ ხარ შენ, რომ რევოლუციის სახელით ლაპარაკობ?“. რამდენადაც მე პარტიის სახელით ვლაპარაკობ, ის, ვინც ჩემს სიტყვებში ეჭვს შეიტანს, რევოლუციის მტერია, რომელსაც დამაჯერებელი არგუმენტით კი არა, ძალით უნდა ვუპასუხო. თითქმის ყველა კომუნისტურ სახელმწიფოში ვხედავთ ამ საშინელი ვითარების პრაქტიკულ შედეგებს – პარტიის ან დიქტატორის აბსოლუტურ მმართველობას და ადამიანის ძირითად უფლებათა დარღვევას. და რატომაც არა? თავად მარქსისთვის ადამიანის უფლებები მხოლოდ ბურჟუაზიული ღირებულება იყო, საშუალო ფენის მიერ თავსმოხვეული იდეალები, რომლებმაც ძალა ახალი დროის დასავლეთ ევროპაში შეიძინეს. ყოველ ეპოქაში ზნეობრივ უფლებას სიმდიდრის ძალა განსაზღვრავდა. ზნეობრივ უფლებებზე ამ რადიკალურ შეხედულებას უმძიმესი შედეგი მოჰყვა სწორედ მუშებისთვის, რომელთა ინტერესების დაცვაც მარქსს სწადდა: თუკი ზნეობრივი შეზღუდვები არ გააჩნიათ იმ ადამიანებს, რომელთაც ძალაუფლება რევოლუციის სახელით მოიპოვეს და მისი სახელითვე ლაპარაკობენ, მაშინ რიგითი ადამიანები ისევე, როგორც უწინ, სისასტიკის პირისპირ რჩებიან, ამჯერად რევოლუციის და მათივე (მომავალი) კეთილდღეობის ლოზუნგის ქვეშ. როგორც ჩანს, წინააღმდეგობა მარქსის სოციალური თეორიიის თვით შუაგულშია და ამ პარადოქსს წინდახედულმა კრიტიკოსებმა „ტოტალიტარული დემოკრატია“ უწოდეს.[21]
4. მარქსიზმის ეკონომიკური თეორია: წინააღმდეგობა
სიცოცხლის ბოლო წლები მარქსმა ეკონომიკურ ნაშრომებს – კაპიტალსა და რამდენიმე სხვა წიგნს მიუძღვნა. მისი აზრით, ამ მიმართულებით მუშაობა ძალზე მნიშვნელოვანი იყო, რადგან ის ეკონომიკური თეორიის, კლასობრივი ბრძოლისა და მუშათა ექცპლუატაციის მოძღვრების მყარ საფუძველს უზრუნველყოფდა. როგორც ვიხილეთ, „კაპიტალში“ იგი ამტკიცებს, რომ ადამიანური შრომა პროდუქტის სახით ქმნის ერთადერთ რეალურ ღირებულებას, კაპიტალისტები მუშებს სწორედ იმდენს უხდიან, რომ მათ მხოლოდ სიცოცხლე შეძლონ, თავად კი მუშათა მიერ წარმოებული პროდუქტების ჭარბ ღირებულებას ითვისებენ და ამრიგად ექსპლუატაციას უწევენ მათ. მარქსიზმის თეორეტიკოსებისათვის ეს ანალიზი სრულიად მართებულია, სხვები კი ასე არ ფიქრობენ.
მარქსის სიკვდილიდან ათი წლის შემდეგ ავსტრიელმა ეკონომისტმა, ოიგენ ბემ-ბავერკმა (Eugen Böhm-Bawerk) „კაპიტალში“ აღმოაჩინა, როგორც თავად უწოდა, „დიდი წინააღმდეგობა“ ჭარბი ღირებულების[22] თეორიასა და კაპიტალისტური ცხოვრების რეალურ ფაქტებს შორის.[23] მარტივად რომ ვთქვათ, იგი შემდეგს ამტკიცებს: მარქსი შრომის ჭარბი ღირებულების თეორიას ავითარებს; მხოლოდ მუშები (და არა მანქანები) ქმნიან ღირებულებას, რომელსაც მათი ნაწარმი შეიცავს. თუკი ასეა, უფრო შრომატევადი წარმოება უფრო მეტ ღირებულებას ქმნის (ანუ უფრო შემოსავლიანია), ვიდრე სხვები.  იგი უზრუნველყოფს მეტ ჭარბ ღირებულებას, რომელიც მფლობელს შეუძლია მიიტაცოს. თუმცა ფაქტები ცხადჰყოფს, რომ მრეწველობის დარგის მიუხედავად, კაპიტალდაბანდებიდან მიღებული შემოსავალი თითქმის ყოველთვის ერთი და იგივეა. არ აქვს მნიშვნელობა, ცოტა მუშა შრომობს ბევრ დაზგაზე, თუ ბევრი მუშა ცოტა დაზგაზე. შემოსავლის ოდენობა უცვლელია. „კაპიტალის“ პირველი ტომის ბოლოს, მარქსი თავადაც აცნობიერებს ამ პრობლემას და მისი გადაწყვეტის პირობას იძლევა. პრობლემის საბოლოო გადაჭრაში მას ხელი სუსტმა ჯანმრთელობამ შეუშალა, თუმცა ნაშრომის შემდგომ ტომებში უარყო აზრი, რომ პროდუქტის ღირებულებას სრულად განსაზღვრავს ადამიანური შრომა. თუმცა ბემ-ბავერკი აღნიშნავს, რომ ღირებულების შრომითი თეორია მჭიდრო კავშირშია მარქსის მიერ მოგვიანებით განვითარებული ჭარბი ღირებულების თეორიასთან. ერთის უარყოფა მეორეს აუქმებს. ჭარბი ღირებულების თეორია ღერძია, რომელზეც მარქსი მუშათა ექსპლუატაციის პრეტენზიას აფუძნებს და რომლის გარეშე კაპიტალიზმის წინააღმდეგ ზნეობრივი პროტესტი აზრს კარგავს. ძნელი სათქმელია, რა დარჩება მარქსის ეკონომიკური თეორიის სტრუქტურისგან ღირებულების თეორიების უარყოფის შემთხვევაში. ძნელი დასაცველი და თითქმის გამოუყენებელი რჩება ექსპლუატაციის დოქტრინა, კლასობრივი ბრძოლის თეზისი, საფუძვლისა და ზედნაშენის ცნება და რელიგიის, როგორც გაუცხოების პირქუში აჩრდილის თეორია. თუკი ბემ-ბავერკი მართალია, მის მიერ აღნიშნული დიდი წინააღმდეგობის, როგორც მეორეხარისხოვანი საკითხის, უარყოფა შეუძლებელია. პირიქით, მისი კრიტიკა ყველაზე კარგად დომინოს ეფექტს გვაგონებს, რომელიც მაგიდის მოულოდნელი შენჯღრევითაა გამოწვეული. შემდგომში მარქსისტებმა ბევრი იღვაწეს ამ კრიტიკული შენიშვნების უარყოფისთვის ან მარქსის ნააზრევის კორექტირებისთვის, თუმცა დიდ წარმატებას ვერ მიაღწიეს.
ამრიგად, მარქსის ნააზრევის განხილვას რელიგიისგან დაშორებული თემით – ეკონომიკური თეორიით ვასრულებთ. თუმცა, მატერიალისტური თვალსაზრისით, მანძილი ამ ორ საკითხს შორის მოჩვენებითია. მარქსი დარწმუნებული იყო მათ მჭიდრო კავშირში. იგი ამტკიცებს, რომ რელიგიის მიზეზი ეკონომიკაში უნდა ვეძიოთ. რელიგიური რწმენა – გაუცხოება – ექსპლუატაცია – კლასობრივი ბრძოლა, – ეს ის ბილიკია, რომელსაც ბოროტების ფესვთან, – კერძო საკუთრებასთან და ჭარბი ღირებულების მიტაცებასთან მივყავართ. გასაკვირი არ არის, რომ ამ ბილიკის მოსახვევები დურკჰაიმსა და ფროიდს გვაგონებს. მათ მსგავსად, მარქსი რედუქციონიზმის გზით მიდის, თუმცა დანიშნულების პუნქტი მისთვის კლასობრივი ბრძოლა და ეკონომიკური გაუცხოებაა და არა საზოგადოების საჭიროებები და ნევროზი. ცალცალკე თუ ერთად, ამ სამმა მსხვილმა რედუქციონისტულმა თეორიამ უდიდესი გავლენა იქონია თანამედროვე აზროვნებაზე.[24] რელიგიათა კვლევის სფეროში ამ გავლენამ მწვერვალს 1960-70-იანი წლებში მიაღწია და დღესაც არ განელებულა სრულად. მათ ჯერ კიდევ ბევრი აქვთ სათქმელი, თუმცა, როგორც შემდგომ თავში ვიხილავთ, მათი სიტყვა არც ერთადერთია და არც უკანასკნელი.

 

შენიშვნები:
[1] Friedrich Engels, “Speech at the Graveside of Karl Marx,” in: Karl Marx and Frederick Engels: Selected Works, tr. and ed. Marx-Engels-Lenin Institute, 2 vols. (Moscow 1951), 2: 153.
[2] მარქსის მთავარი სამნაწილიანი თხზულების, „კაპიტალის“ პირველი ტომი 1867 წელს, ჰამბურგში 1000 ეგზემპლიარიანი ტირაჟით გამოიცა. მე-2-3 ტომები თითქმის დასრულებული იყო პირველი წიგნის გამოცემემდე. მარქსი 1867 წლის შემდეგაც განაგრძობდა მათზე მუშაობას, თუმცა ბოლომდე არ დაუსრულებია.
[3] მეოცე საუკუნის გადმოსახედიდან მარქსის შეფასებისთვის იხ.: Betty Matthews, ed. Marx: A Hundred Years On (London: Lawrence & Wishart, 1983); მარქსის სისტემის კრიტიკული შეფასების ცვლილებისთვის კი იხ.: Paul Thomas, “Critical Reception: Marx Then and Now”; Terrell Carver, ed., The Cambridge Companion to Marx (Cambridge, England: Cambridge University Press, 1991), pp. 23–54.
[4] მარქსის შესახებ უამრავ ბიოგრაფიათა შორის ბოლო ათწლეულების ყველაზე ავტორიტეტული ინგლისურენოვანი ნაშრომია: David McLellan, Karl Marx: His Life and Thought (New York: Harper & Row, Publishers, 1973). ადრეული და კლასიკური ინტელექტუალური ბიოგრაფია, რომელშიც მარქსის ნააზრევი მისი თანამედროვე ევროპის კონტექსტშია განხილული, მოცემულია ნაშრომში: Isaiah Berlin, Karl Marx (New York: Time Inc., [1939] 1963).
[5] Karl Marx, A Correspondence of 1843, in The Early Texts, ed. David McLellan (Oxford, England: Oxford University Press, 1971), p. 82.
[6] Karl Marx and Friedrich Engels, The Communist Manifesto, in Selected Works (Moscow: Foreign Languages Publishing House [1935] 1955), 1: 34. ქართული ციტატა: კ. მარქსი და ფრიდრიხ ენგელსი, კომუნისტური პარტიის მანიფესტი, თბილისი, სახელმწიფო გამომცემლობა, 1954, გვ. 36-37.
[7] მარქსისტული თეორიის ისეთი მნიშვნელოვანი ცნებების შესახებ, როგორიცაა „წარმოების ხერხი“ და „საწარმოო ურთიერთობები“, იხ.: Terrell Carver, A Marx Dictionary (Totowa, NJ: Barnes & Noble Books, 1987).
[8] Marx and Engels, The German Ideology, Parts 1 & 3, ed. R. Pascal (New York: Internat. Publishers, 1947), p. 39.
[9] The Class Struggles in France (1850); The Eighteenth Brumaire of Louis Bonaparte (1852); On the Civil War in France (1871).
[10] ტერმინის განმარტებისთვის იხ.: Carver, Marx Dictionary, under “ideology,” pp. 89–92.
[11] Karl Marx, “Doctoral Dissertation,” in: McLellan, Early Texts, p. 13; იხ. ასევე: McLellan’s comments in Karl Marx (1973), p. 37.
[12] „ფილოსოფიის რეფორმაციის წინასწარი თეზისები” და „მომავლის ფილოსოფიის საწყისები“. ორივე თხზულება 1843 წელს გამოქვეყნდა.
[13] Karl Marx, “Preface,” Economic and Philosophical Manuscripts, in T. B. Bottomore, ed., Karl Marx: Early Writings (New York: McGraw-Hill Book Company, 1964), p. 64.
[14] Karl Marx, “Contribution to the Critique of Hegel’s Philosophy of Right: Introduction,” in Karl Marx and Friedrich Engels on Religion, introduced by Reinhold Niebuhr (New York: Schocken Books, 1964), p. 41.
[15] Marx, “Critique of Hegel’s Philosophy of Right,” in: Niebuhr, Marx and Engels on Religion, p. 42
[16] Karl Marx, “Theses on Feuerbach,” in Niebuhr, Marx and Engels on Religion, p. 72.
[17] Karl Marx, “The Communism of the Paper Rheinischer Beobachter”, in: Niebuhr, Marx and Engels on Religion, pp. 83–84.
[18] Marx, “Critique of Hegel’s Philosophy of Right,” in Niebuhr, Marx and Engelson Religion, p. 42.
[19] მარქსის რელიგიურ შეხედულებათა ღრმა და დაწვრილებითი ანალიზისთვის იხ.: Alistair Kee, Marx and the Failure of Liberation Theology (London: SCM Press, 1990), საკუთრივ თავები 1–5.
[20] მარქსი ზედაპირულად შეეხო ამ საკითხს რამდენიმე სტატიაში გაზეთ New York Daily Tribune-ში მუშაობისას; იხ. Trevor Ling, Karl Marx and Religionin Europe and India (New York: Harper & Row, 1980), pp. 68–80.
[21] ამის შესახებ იხ. R. N. Carew Hunt, The Theory and Practice of Communism: An Introduction (Harmondsworth, Middlesex, England: Pelican Books, [1950] 1963). პრობლემის ზედმიწევნითი კვლევა საფრანგეთის რევოლუციისა და დასავლეთის სხვა რადიკალური რევოლუციური მოძრაობების მაგალითზე იხ.: J. L. Talmon, The Origins of TotalitarianDemocracy (Boston: Beacon Press, 1952).
[22] ჭარბი ღირებულება (surplus value) – მარქსისტული ტერმინი, აღნიშნავს ღირებულებას, რომელიც მიღებულია პროლეტარიატის შრომიდან კაპიტალისტური ექსპლოატაციის მექანიზმის მეშვეობით (ენდრიუ ჰეივუდი. პოლიტიკური იდეოლოგიები: შესავალი კურსი. მთარგმნ.: თ. ბაკურაძე და სხვ. თბ., 2004).
[23] Eugen Böhm-Bawerk, “Unresolved Contradiction in the Marxian Economic System” [1896], in Shorter Classics of Eugen Böhm-Bawerk, tr. Alice Macdonald (South Holland, IL: Libertarian Press, 1962).
[24] იხ. კვლევა J. Samuel Preus, Explaining Religion: Criticism and Theoryfrom Bodin to Freud (New Haven, CT: Yale University Press, 1987), რომლის ავტორი ამტკიცებს, რომ რელიგიის ყველაზე დამაჯერებელი მეცნიერული განმარტება დურკჰაიმისა და ფროიდის თეორიათა კომბინაციაში უნდა ვეძიოთ.
რეკომენდირებული დამატებითი საკითხავი:
Arnold, N. Scott. Marx’s Radical Critique of Society: A Reconstruction and CriticalEvaluation. New York: Oxford University Press, 1990. მარქსის ეკონომიკური ცნებებისა და ფორმულირებების სრული და დაწვრილებითი თანამედროვე ანალიზი.
Berlin, Isaiah. Karl Marx. New York: Time Inc., [1939] 1963. კლასიკური ბიოგრაფია, რომელიც მარქსის ნააზრევის განვითარებას ევროპის ინტელექტუალური ტრადიციების კონტექსტში განიხილავს.
Böhm-Bawerk, Eugen. Karl Marx and the Close of His System. Edited by Paul M. Sweezy. London, England: Merlin Press, [1896] 1974. მარქსიზმის წამყვანი ეკონომისტი კრიტიკოსის ანალიზი.
Brzezinski, Zbigniew. The Grand Failure: The Birth and Death of Communism in theTwentieth Century. New York: Charles Scribner’s Sons, 1989. კომუნიზმის კოლაფსის ერთ-ერთი ადრეული შეფასება. დაწერილია აშშ-ს ეროვნული უსაფრთხოების მრჩევლის მიერ პრეზიდენტ ჯიმი კარტერისთვის.
Carver, Terrell, ed. The Cambridge Companion to Marx. Cambridge, England: Cambridge University Press, 1991. ესეები მარქსის, მისი პოლიტიკური თეორიებისა და შეხედულებების შესახებ.
Carver, Terrell. A Marx Dictionary. Totowa, New Jersey: Barnes & Noble Books, 1987. მარქსის ნააზრევის საკვანძო ცნებების გაცნობისთვის.
Gottlieb, Roger S. Marxism, 1844–1990: Origins, Betrayal, Rebirth. London: Routledge, Chapman, & Hall, Inc., 1992. საბჭოთა კავშირის კოლაფსის შემდეგ მარქსიზმის რეაბილიტაციის მცდელობა.
Kee, Alistair. Marx and the Failure of Liberation Theology. London: SCM Press, 1990. მარქსიზმისა და ლათინოამერიკული თეოლოგიის კრიტიკული ანალიზი.
Leff, Gordon. The Tyranny of Concepts: A Critique of Marxism. London: Merlin Press, 1961. შედარებით ძველი, თუმცა ზედმიწევნითი ნაშრომი. მარქსისტული იდეოლოგიის ფილოსოფიური ანალიზი და კრიტიკა.
Marx, Karl, and Friedrich Engels. Karl Marx and Friedrich Engels on Religion. Introduced by Reinhold Niebuhr. New York: Schocken Books, 1964.
McKown, Delos B. The Classical Marxist Critiques of Religion: Marx, Engels, Lenin, Kautsky. The Hague: MartinusNijhoff, 1975. მეოცე საუკუნის დასაწყისის მარქსისტ მოაზროვნეთა ნააზრევის შედარებითი მიმოხილვა.
McLellan, David. Friedrich Engels. New York: Viking Press, 1977. მარქსის თანამოაზრისა და მეგობრის ბიოგრაფია. შეიცავს ცნობებს ორი მოაზროვნის ურთიერთობების შესახებ, მიმოიხილავს მათი ნააზრევის მსგავსებებსა და განსხვავებებს.
McLellan, David. Karl Marx. Modern Masters Series. Harmondsworth, Middlesex, England: Penguin Books, 1976. მარქსის ცხოვრებისა და მოღვაწეობის მოკლე ბიოგრაფიული მიმოხილვა.
McLellan, David. Karl Marx: His Life and Thought. New York: Harper & Row, 1973. მარქსის ავტორიტეტული ინგლისურენოვანი ბიოგრაფია.
McLellan, David. Marxism and Religion. New York: Harper & Row, 1987. ერთ-ერთი საუკეთესო ინგლისურენოვანი ნაშრომი მარქსისა და მისი ადრეული მიმდევრებიდან შემდგომ მარქსისტულ თეორიებამდე.
McLellan, David. The Thought of Karl Marx: An Introduction. New York: Harper Torchbooks, 1971. მარქსის იდეების, მეთოდების და თეორიების კვლევა.
Plamenatz, John, Karl Marx’s Philosophy of Man. Oxford, England: Clarendon Press, 1975. მარქსის ნააზრევის ბირთვის დახვეწილი აკადემიური კვლევა.
Rockmore, Tom. Marx After Marxism. Oxford, England: Blackwell Publishers, 2002. 1989 წლის დიდი კოლაფსი. ოფიციალური მარქსისტული იდეოლოგიისგან ისტორიულ მარქსიზმთან დაბრუნების მცდელობა.
Talmon, J. L. The Origins of Totalitarian Democracy. Boston: Beacon Press, 1952. ფრანგული რევოლუციისა და შემდგომი აბსოლუტისტური რევოლუციური მოძრაობების მნიშვნელოვანი კვლევა.
მცირე შემოკლებით ინგლისურიდან თარგმნა რუსუდან ავალიშვილმა
რედაქტორი: დავით თინიკაშვილი
Daniel Pals. Eight Theories of Religion. 2nd Editionn. Oxford University Press 2006, Chapter 4, p. 118-148. 
Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s