მერი ჭელიძე – ფრიდრიხ ნიცშე და ქრისტიანობა

ნიცშეს შეხედულებები ქრისტიანობაზე ჰერმენევტიკულ მეთოდზე დაფუძნებული ქრისტიანობის გაგებაში ჩაღრმავების შედეგია და მისი შინაარსის ამოხსნა ამავე მეთოდის დაუფლებას მოითხოვს. ამ გერმანელი ფილოსოფოსის მსჯელობათა პირდაპირი გაგება თვინიერ მისი მოძღვრების საერთო კონტექსტისა, კულტურისა და ღირებულებათა მისი თვალსაზრისის გაუთვალისწინებლობა ძალზე ხშირად შეცდომის საფუძველი ხდება. შემთხვევითი არ არის „ანტიქრისტეს“ დასაწყისში მკითხველისადმი ნიცშეს ასეთი მიმართვა: „ეს წიგნი ზოგიერთებისთვისაა დაწერილი. ეგებ, ისინი ჯერაც არ არსებობენ. ასეთი შეიძლება იყოს ის, ვინც ჩემი ზარატუსტრა გაიგო, ჩემს მკითხველს, – განაგრძობს ნიცშე, – უნდა ჰქონდეს „ახალი სინდისი ჭეშმარიტებისათვის“, „უპირობო თავისუფლება თავისთავთან მიმართებაში“ და სხვა სიახლეები. ამ თვალსაზრისით ნიშანდობლივია ნიცშეს მიერ წამძღვარებული ქვესათაური თავისი გენიალური თხზულებისა „ესე ამბობდა ზარატუსტრა“ – „წიგნი ყველასათვის და არავისთვის“ ე. ი.  წიგნი მხოლოდ  მათთვის, ვისაც მისი გაგება შეეძლება. ამ „მეხუთე სახარება“ შერქმეული ეგზეგეტური თხზულების, „ზარატუსტრას“ დედაარსიდანაც ჩანს, რომ ნიცშეს მკითხველი უნდა ფლობდეს ტექსტის თავისებური გაგების წესს, ჰერმენევტიკული წვდომის მეთოდს. ჰერმენევტიკა კი მოიხმარება როგორც ისტორიული მოვლენის თავისი პირვანდელი საზრისის მიხედვით გაგება, მისი შემდგომი ისტორიული პროცესებისაგან განთავისუფლება.
ზემონათქვამით აიხსნება ქრისტიანობის შემდგომი განვითარების ისტორიული ღირებულების მიმართ ნიცშეს უარყოფითი დამოკიდებულება, რას მას ზოგჯერ ათეისტურ გადახრად ეთვლებოდა. იგი ანტიისტორიზმის პოზიციაზე იდგა და ქრისტიანობასთან მიმართება მისთვის ნიშნავდა მისი აზრის ჰერმენევტიკულ წვდომას, ე. ი. იმ ფაქტობრივი პროცესებისაგან იზოლირებულად განხილვას, რომლებიც ქრისტიანული ეკლესიის ისტორიასთან არიან დაკავშირებული, ამიტომაა გაუმართლებელი ნიცშეს „ანტიქრისტეს“ რუსული თარგმანის 1 გამოცემაში „ანტიქრისტიანად“ გადმოტანა: და მასში ათეისტურ ინტერპრეტაციაზე მინიშნება.
ნიცშეს დამოკიდებულება ქრისტიანობასთან საინტერესო ანალოგიას ქმნის ს. კირკეგორთან: ორივენი ანტიისტორიზმის პოზიციას იცავენ, ქრისტიანობას დოგმატიკისგან და საეკლესიო წეს-ჩვეულებებისაგან ათავისუფლებენ, მათთვის „ისტორიული ქრისტიანობა“ უაზრობაა, რადგან ჭეშმარიტ ქრისტიანთა ყოველი თაობა ერთდროულად ქრისტესთან მყოფია, მათზე დრო და თაობები არ მოქმედებს, რადგან ქრისტეს ცხოვრება მიწაზე ადამიანთა მოდგმის პარალელურად (გვ. 69-ის დასასრ.) მარადიულ ერთიანობაშია. ამ თვალსაზრისითაა ასახსნელი ნიცშეს მსჯელობანი: ქრისტიანობა არ არის დაკავშირებული დოგმებთან, მას არ სჭირდება მოძღვრება პიროვნულ ღმერთზე, ცოდვა-მადლზე, უკვდავებაზე, მონანიებაზე, რწმენაზე, მას სრულიადაც არ სჭირდება მეტაფიზიკა, ასკეტიზმი.
ნიცშემ განავითარა ანტიისტორიზმის თვალსაზრისი, რომლის მიხედვით, კაცობრიობა არ უნდა გავიგოთ უკეთესისაკენ, უმაღლესისაკენ თავისთავად განვითარებად, როგორც ეს ჰეგელიანურად მოაზროვნეებს სჯეროდათ. ნიცშესათვის „პროგრესი“ მხოლოდ ყალბი იდეაა, თანამედროვეობაში ესოდენ გავრცელებული, ნამდვილად კი პროგრესი არ არსებობს. თანამედროვე ევროპელი თავისი ღირებულებით გაცილებით დაბლა დგას აღორძინების ეპოქის ევროპელთან შედარებით, „საფეხურებრივი განვითარება პრინციპულად არ წარმოადგენს რაღაც ამაღლებისა და გაძლიერების აუცილებლობას“. არ არსებობს ისტორიული დრო სწორხაზოვანი განზომილებით, წინ და უკან მიმართული. ყოველივეს საფუძველია სიცოცხლის ძირი, ნება და მისი მოქმედება უკან დაბრუნებაა, წრისებურია, რკალზე მოძრაობაა. ამიტომ რაც იყო, კვლავ გამეორდება, რაც უნდა მოხდეს; უკვე მომხდარია. დროის ასეთ გაგებას ვერ ურიგდება ჩვეულებრივი ადამიანი, სამყაროში დაუსრულებელ წრებრუნვას მისდევს ძლიერი ადამიანი, ზეკაცი და ასეთი იყო ქრისტე, ასეთივეა ზარატუსტრა, რომელიც თავისი ცხოვრების ერთი რკალის გავლის შემდეგ შუაღამის მწუხრგადატანილი განთიადს ეგებება, და სხვა ამაღლებულ ადამიანებს, ზეკაცის განსახიერებებს მოუწოდებს იმღერონ მისი სიმღერა „ისევ და ისევ“, რომლის საზრისია „უკუნითი უკუნისამდე“. ასეთი „ზეციური სასწაულით“ მთავრდება ზარატუსტრას ყოფიერების ერთი ციკლი.
ნიცშეს მიხედვით, დედამიწის სხვადასხვა ადგილას, განსხვავებულ კულტურებში გამოჩნდებიან „უმაღლესი ტიპის“ ადამიანები, რომელნიც კაცობრიობასთან მიმართებაში ზეკაცად გვევლინებიან. ასეთი ბედნიერი მომენტები ყოველთვის იყო და ყოველთვის იქნება და მარტო ცალკეული ადამიანები კი არ ჩნდებიან ასე ამაღლებულნი, არამედ მთელი თაობები, ტომები ან ხალხები. ნიცშეს ასეთი ტიპის ხალხად მიაჩნდა ძველი ბერძნები და გერმანელებს უწინასწარმეტყველებდა ამ ადრინდელ ელინურ ნათესაურ ძირებთან დაბრუნებას, თავისი სრულყოფილების რეალიზაციას, რადგან სჯეროდა, რომ ყოველივე მეორდება პირველადის, თაურფენომენის ხელახალი აღორძინებითა და ამაღლებით.
ასეთი პოზიციიდან განხილული ქრისტიანობა ნიცშემ შეაფასა ადრინდელი ქრისტიანობის ღირებულების ცნობის თვალსაზრისით და ქრისტე მიიჩნია იმ ზეკაცის ტიპის წარმომადგენლად, რომელიც კაცობრიობას მუდმივად გაჰყვება როგორც მისი თანამდევი სული. ნიცშე ამტკიცებდა, რომ ქრისტიანულმა დოგმატიკამ ფაქტობრივად სამკვდრო-სასიცოცხლო ომი გამოუცხადა ასეთი უმაღლესი ტიპის ადამიანს, მას წაართავა მთავარი მაცოცხლებელი ინსტინქტი, მის სიცოცხლისუნარიანობასა და „ჯანსაღ სიძლიერეს“ ბოროტება უწოდა. ასე გამოცხადდა ძლიერი ადამიანი უვარგისად, მოკვეთილად, ქრისტიანობა გადაიქცა უმწეოთა, დამცირებულთა, დავრდომილთა დამცველად. აქამდე აღიარებულ უმაღლეს ღირებულებებს დაერქვა ცოდვა, ცდუნება, შეცოდება, უზნეობად გამოცხადდა ის, რაც ნამდვილად ადამიანური, ჭეშმარიტად ღირებული იყო. (გვ. 70-ის დასასრ.)
სიცოცხლის ფილოსოფიის პოზიციიდან ნიცშე გმობს ქრისტიანობის განმარტებას თანაგრძნობის რელიგიად, რადგან მისთვის თანაგრძნობა ნამდვილი ადამიანურის, გრძნობების, ამაღლებული სასიცოცხლო ენერგიის საწინააღმდეგოა, ის მტანჯველად მოქმედებს, თანაგრძნობაში იკარგება ძალა, ის ეწინაღმდეგება შერჩევის გზით ცოცხალ არსებათა განვითარების კანონს, რამდენადაც ინარჩუნებს, ინახავს იმას, რაც ცხოვრებით განწირულია და უკუსაგდები.
ქრისტიანმა თეოლოგებმა სინდისის სიწმინდე გაყალბებულ შეხედულებასთან დააკავშირეს, რელიგიური მორალის აგება დაიწყეს ცნებების „ღმერთი“, „ხსნა“, „მარადიულობა“ ყალბ გაგებაზე, წანამძღვრად აიღეს მადლიერების გრძნობა, რომ ადამიანი მადლიერი უნდა იყოს კეთილი ღმერთის წინაშე თავისი არსებობისათვის. ქრისტიანულმა თეოლოგიამ ღმერთს მარტო სიკეთე შეუნარჩუნა და ამით მისი „კასტრაცია“ მოახდინა. ასე გახდა კეთილი ღმერთი ღატაკთა, ცოდვილთა, ავადმყოფთა შემწე და მხსნელი. ქრისტიანობის ასე მკაცრად განსჯისას ნიცშე იძლევა ქრისტიანის როგორც ახალი ტიპის ადამიანის დახასიათებას, რომელიც შორს დგას როგორც მითოსურ-დიონისური ადამიანის, ისე თეორიტიკოსი მოაზროვნის, „ერთობ ადამიანური“ ადამიანის და კიდევ უფრო მაღალი ადამიანის, „ზეკაცის“ გაგებისაგან.
ქრისტიანობისა და ბუდიზმის შედარებისას ნიცშე მსჯელობს პირველყოფილი ქრისტიანობისა და მისი „ბარბაროსთა“ სამყაროში გავრცელების ფორმაზე, მიუთითებს იმ გარემოებაზე, რომ ქრისტიანობას ბარბაროსზე ბატონობისათვის დასჭირდა ასევე „ბარბაროსული“ ცნებები და შეფასებანი, კულტურისა და გონების სიძულვილი, სისხლიანი აქციების, გრძნობადი და ზეგრძნობადი რეპრესიების, კულტის პომპეზურობის გამართლება. მასთან შედარებით სულ სხვაა ბუდიზმი, ის „უფრო კეთილი, ნაზი რასის“ რელიგიაა, ის არის რწმენა ხალხისა, რომელმაც უმაღლეს სულიერებას მიაღწია, მეტად მგრძნობიარეა ტკივილის, ტანჯვის მიმართ. ბუდისტი ძველ სამყაროში ტრიალებს, ძველებურ სიხალისეში მიმართავს „სულის დიეტას“, ამისათვის ეწევა მარხულობას, სხეულის წრთობას. მაგრამ ამავე დროს ბუდიზმი ძველი ცივილიზაციის რელიგიაა, მოღლილია, ბოლოში მისულია და ქრისტიანობასთან შედარებით „ასჯერ უფრო ცივია“, იგი არ ცდილობს ტანჯვას მისცეს ცოდვად განმარტების სახე, ბუდისტი უბრალოდ ამბობს: „მე ვიტანჯები“. „ბუდიზმი არაფერს არ გვპირდება, მაგრამ აღასრულებს, ქრისტიანობა კი ყველაფერს გვპირდება, მაგრამ არაფერს არ ასრულებს“.
ქრისტიანობის ამოცანაა იბატონოს ბარბაროსებზე, „ველურ მხეცებზე“, რისთვისაც მან ისინი უნდა გარდაქმნას „ავადმყოფებად“, „უსუსურებად“. ეს არის ცივილიზაციისთვის ადამიანთა მოთვინიერების ქრისტიანული რეცეპტი.
ქრისტიანობისათვის მნიშვნელობა არა აქვს ჭეშმარიტია თუ არა ის, რაც სწამთ, რწმენის ობიექტი, მთავარია რამდენად სწამთ, რომ ის ჭეშმარიტებაა. ჯერ კიდევ ბრაჰმანები ამბობდნენ: იცოდე, გწამდეს, – ეს უკვე იმას ნიშნავს, რომ ბრძენი ხარ. იგივე აზრი პლატონთან ფილოსოფიურადაა დასაბუთებული: ბედნიერება იმაშია – იცოდე, რომ ბედნიერი ხარ. ქრისტიანობაში განვითარდა ამისი შესაბამისი ეზოთერული სიბრძნე: უნდა გწამდეს ცოდვისაგან ხსნა, (გვ. 71-ის დასასრ.) უპირველესია რწმენა. ასე მოხდა გონების, შემეცნების დისკრეტიზება. მთავარია ჭეშმარიტება კი არა, არამედ იმედი. ტანჯულთა დამორჩილება ადვილია ბედნიერების ზიარების იმედით, რადგან იმედი არ მოითხოვს უცილობელ გამართლებას.
იესო ქრისტე, ნიცშეს ინტერპრეტაციით, მეამბოხეა, მან იუდაიზმი თვითუარყოფამდე განავითარა და ქრისტიანობამდე მიიყვანა, რითაც უარყო „რჩეული ხალხი“ და მთელი იუდაური ყოფიერება. იესო ქრისტე პირველ რიგში ებრაული ეკლესიის წინააღმდეგ მებრძოლია, იმ იერარქიის დამგმობია, რომელიც ამ ხალხმა შექმნა, ეს ნიშნავდა წმინდად აღიარებულის მოხსნას და მის მიმართ, ურწმუნოების დანერგვას. ქრისტეს პიროვნების გაგებისათვის ნიცშემ უარყო როგორც შტრაუსის, ისე ერნსტ რენანის თვალსაზრისი. მისი აზრით, ქრისტიანობის წარმოშობის ახსნისათვის არ გამოდგება არც შტრაუსის მეთოდი წმინდანთა ცხოვრების ტექსტებში წინააღმდეგობათა მხილებისა და არც რენანის მიერ შექმნილი იესოს ფსიქოლოგიური პორტრეტი. ნიცშეს მიდგომა ქრისტიანობისადმი სრულიად განსხვავებულია. იგი ერთი შეხედვით ამ რელიგიის უმკაცრესი კრიტიკოსია და თითქოს „ანტიქრისტეს“ პოზიციაზეც კი დგას, მაგრამ ფაქტობრივად ნიცშე ქრისტიანობის უარმყოფელი არ არის, მისი ცნობიერება მიმართულია ქრისტიანობის არსის წვდომისაკენ, მისთვის ადამიანური ყოფიერების სისტემაში შესაფერისი ადგილის მიჩენისაკენ. ამიტომ ეგზისტენციალისტური მიდგომა ყველაზე უფრო მეტად ხდის გასაგებს ნიცშეს ქრისტიანობასთან დამოკიდებულების თავისებურებას.
ნიცშე ქრისტიანობის ახალ გაგებას აყალიბებს. მისი აზრით, სახარებაში არ არის ბრალისა და სასჯელის ცნებები, არც საზღაურის, მასში ნეტარების აღსრულების შეპირებაც კი არ არის. სახარებაში გადმოცემულია ადამიანის ახლებური მოქმედების „პრაქტიკა“, გამოცდილება. რწმენა კი არ განასხვავებს ქრისტიანს არაქრისტიანისაგან, არამედ მისი მოქმედება. ჭეშმარიტი ქრისტიანი არ ასხვავებს თავისას და სხვისას, ებრაელს და არაებრაელს, სახარება არავის არ უწყრება, არავინ არ სძულს, აქ არის ერთიანი სამოქმედო საფუძველი, ერთი ძირი, ერთიანი ინსტინქტური ძალის შედეგი.
ქრისტიანობამ, ნიცშეს განმარტებით, დანერგა, „ახალი მოქმედება და არა ახალი რწმენა“, „ცათა შინა“ გულის მდგომარეობაა და არა რაღაც არაამქვეყნიური, სიკვდილის შემდეგ მიღწეული. სახარებაში საერთოდ არ არის ბუნებრივი სიკვდილის ცნება, სიკვდილი არ არის ხიდი, გადასასვლელი; საზოგადოდ „სიკვდილის საათი“ არ არის ქრისტიანული ცნება. „საათი“, დრო, ფიზიკური სიცოცხლე და მისი კრიზისები სრულიად არ არსებობენ ამ მოძღვრებისათვის. „ცათა შინა“ არ არის ის, რასაც შეიძლება ველოდოთ, ის არ იყო „გუშინ“, არ იქნება „ზეგ“, ის არ მოდის „ათასი წლის“ შემდეგ, ის არის გულის გამოცდილება, ის ყველგანაა და არსად არ არის.
ქრისტე აღესრულა ისე, როგორც ცხოვრობდა და ქადაგებდა და მიიცვალა არა ადამიანების ხსნისათვის, არამედ იმისათვის, რათა ეჩვენებინა როგორ უნდა სიცოცხლე, ცხოვრება. ის, რაც მან კაცობრიობას დაუტოვა მემკვიდრეობად, არის მისი გამოცდილება, „პრაქტიკა“, ეს არის მისი მოქმედება მსაჯულთა წინაშე. მდევრების, ბრალმდებლის, მის წინააღმდეგ ყოველნაირი ცილისწამებისა და დაცინვის საპირისპირო ქმედება, ჯვარს ეცვა მისი მოქმედება, მისი ქცევა. (გვ. 72-ის დასასრ.) ის არ უწევდა წინააღმდეგობას, არ იცავდა თავის უფლებებს, არ გადადგა არცერთი ნაბიჯი, რათა თავიდან აეცილებინა უკიდურესი საფრთხე, პირიქით, იგი მას თავისთავთან იახლოვებდა. ის, რომ ქრისტე ლოცულობს, იტანჯება, მას უყვარს ისინიც, ვინც მას ბოროტებას უმზადებენ, – მთელი ქრისტიანობის არსია. ჯალათი საბოლოოდ ამბობს „ჭეშმარიტად ის იყო ღვთის კაცი, ძე ღვთისა“, ამის პასუხად მაცხოვრის სიტყვებში „რადგან შენ ამას გრძნობ, ეს იმას ნიშნავს, რომ შენ სამოთხეში ხარ, ე.ს. შენ ღვთის ძე ხარ“ – მთელი სახარებაა გადმოცემული. აი რა ცხოვრებისეული „პრაქტიკა“ დაგვიტოვა ქრისტემ! არ დაიცვა თავი, არ გაწყრე, არ მიუგო პასუხი, არ შეებრძოლო ბოროტებას, – გიყვარდეს იგი!
ნიცშე ქრისტიანობის ამ პირვანდელი გაგებისაგან პრინციპულად ასხვავებს გვიანდელს, რომელშიც ვერ ამოიხსნა ქრისტიანობაში ჩადებული სიმბოლოები, ამიტომ „ქრისტიანობის ისტორია – სახელდობრ ჯვარცმიდან დაწყებული, არის პირველი საწყისისეული სიმბოლიზმის უხეში გაუგებრობის სულ უფრო მეტად გაღრმავების ისტორია და ამ გაუხეშებასა და გაუგებლობაში დიდი წილი ეკუთვნის მასზე რომის იმპერიის კულტურის, რელიგიური მოძღვრებებისა და წეს-ჩვეულებათა ზეგავლენას. ქრისტიანული ღირებულებანი თავდაპირველად არისტოკრატიული ღირსებისა იყო, შემდეგ კი ის რომის იმპერიის თარგის მიხედვით გახდა დამცირებულთა, სნეულთა ხსნის შესახებ მოძღვრება და „ქრისტიანობა“ როგორც სიტყვა გაუგებრობად იქცა. ამ დროიდან მხოლოდ ჭეშმარიტად ერთი ქრისტიანი არსებობს, ის ვინც ჯვარცმით აღესრულა, „სახარებაც ჯვარცმაზე გაკრული მოკვდა“ და რასაც ამ დროიდან სახარება ეწოდება, იესოს ცხოვრების საპირისპირო გაგებას დაექვემდებარა. ნიცშეს განმარტებით, „ქრისტიანული შეიძლება იყოს მხოლოდ ქრისტიანული პრაქტიკა ე. ი. თვით ისეთი სიცოცხლე, როგორითაც ცხოვრობდა ის, ვინც ჯვარზე მოკვდა… ახლა ჯერ კიდევ არის შესაძლებელი იმგვარი ცხოვრება, გარკვეული ადამიანებისათვის აუცილებელიც კია: ჭეშმარიტი, პირველსაწყისისეული ქრისტიანობა შესაძლებელია ყველა დროში“ (თხზ. ორ ტომად. ტ. 2, 1990, გვ. 663, რუს.).
ქრისტიანობა ორიათასი წლის გასწვრივ, ნიცშეს შეფასებით, თანდათან გაყალბებული და გაუგებარი გახდა, მასში ბატონობდა რწმენითი ინსტინქტი: უნდა იწამო, მიუხედავად მისი ღირებულებისა, ჭეშმარიტი მნიშვნელობისა! ასე გადაიქცა ეს რწმენა ყველა დროში და თვით ლუთერის პროტესტანტიზმშიც მხოლოდ მანტიად, საბურველად, რომლის იქით ინსტინქტების თარეში იყო დაფარული: „ყოველთვის ლაპარაკობდნენ ‘რწმენაზე’, მოქმედებდნენ ინსტინქტებით“.
ქრისტიანობის განვითარება როგორც სნეულთა და დავრდომილთა მსოფლმხედველობისა ბერძნული „ჭარბი ჯანსაღი სიცოცხლის“ უარყოფა იყო, ამან „დაღუპა ანტიკური კულტურის სიმდიდრე, მოგვიანებით დაემხო ისლამური კულტურის მონაგარი – ესპანეთის უჩვეულო მავრიტანული კულტურული სამყარო – არსებითად ჩვენთან უფრო მეტად მონათესავე, უფრო მეტად მეტყველი ჩვენი გრძნობებისა და გემოვნებისათვის, ვიდრე რომი და საბერძნეთია“ (იქვე, 689-690). ასე დამკვიდრდა რწმენა როგორც ცოდნის უარყოფა, მეცნიერების შეუწყნარებლობა. სულ სხვა იყო „პირველი ქრისტიანის“ ტიპი, – ის მეამბოხეა, (გვ. 73-ის დასასრ.) ყოველგვარი პრივილეგიების წინააღმდეგია, იგი ცხოვრობს და ყოველთვის იბრძვის „უფლებების თანასწორობისათვის“, მას არ სწამს მორალის იმპერატიულობა, უზენაესობა.
მაინც რა არის ნიცშესათვის ჭეშმარიტი ქრისტიანობა? თუ მისაღებია პრინციპი „ღმერთი მოკვდა“, მაშინ რა ღირებულება რჩება ქრისტიანულ ღმერთს? ეს საკითხები ფილოსოფიურ-ისტორიული კვლევის სერიოზული განხილვის საგანი იყო და ასეთად რჩება დღესაც. ამ თემაზე დაწერილი მრავალი გამოკვლევიდან უმეტესობას ქრისტიანობის დაცვისათვის ნიცშეს საწინააღმდეგო პოზიცია უჭირავს. აღნიშნული საკითხებისათვის სრულიად განსხვავებულია ეგზისტენციალისტური მიდგომა, იგი ემყარება გაგების, ანუ ჰერმენევტიკულ მეთოდს და ყველაზე ახლოს დგას საკითხის სწორ გადაწყვეტასთან. ეს გასაგების არის, რამდენადაც ნიცშე ეგზისტენციალიზმის უშუალო წანამძღვარია, მისი სიცოცხლის ფილოსოფიამ მოუმზადა საფუძველი ადამიანური ყოფიერების ეგზისტენციალისტურ გაგებას.
ეგზისტენციალიზმის დამფუძნებელი კარლ იასპერსი თავის გამოკვლევას „ნიცშე და ქრისტიანობა“ იწყებს დებულებით: „ნიცშეს ბრძოლა ქრისტიანობის წინააღმდეგ მომდინარეობს მისი საკუთარი ქრისტიანულობიდან“, ნიცშე არ არის ქრისტიანობის უარმყოფელი, თუმცა მან მაინც თითქოს „მკვეთრად გასწირა ქრისტიანობა“, ჩამოხსნა ნიღაბი და მის შესახებ იმსჯელა მოჯანყე ადამიანის ზიზღით, ჰამლეტის სტილით. ნიცშეს პირდაპირ შეეძლო ეთქვა: მე ქრისტიანობას ვაღიარებ მისი ჭეშმარიტი საზრისითო და ეს თავისებურად გამოთქვა კიდეც პირად წერილში 1881 წელს. იგი წერდა: „ქრისტიანობა არის სწორედ იდეალური ცხოვრების ის საუკეთესო მხარე, რომელსაც მე მართლა ვიცნობ, რომელსაც ბავშვობის დროიდან ფეხდაფეხ მივყვებოდი და მჯერა, რომ ჩემს გულში არასოდეს ვყოფილვარ მისი წინააღმდეგი“. მან თავის პირად მაგალითზე დაადასტურა ბიბლიის მნიშვნელობა „აღზრდისა და ზნეობის გაფაქიზებისათვის“ და იგი იმითაც ამაყობდა, რომ მისი მშობლები ორივე მხრივ სასულიერო წრის ადამიანები იყვნენ, რომ როგორც ფიზიკური არსებობით, ისე სასულიერო აღზრდით იგი პირდაპირ ქრისტიანულობიდან მომდინარეობდა.
ნიცშეს როლს ფილოსოფიაში კანტის დამსახურებას ამსგავსებენ ხოლმე და ეს იმდენადაა გამართლებული, რომ რაც კანტმა გააკეთა მეცნიერული შემეცნების გამართლებისათვის, ნიცშემ კრიტიკული მეთოდი საერთოდ ღირებულებათა შეფასებისათვის გამოიყენა და ამ ასპექტით დაიყვანა წინანდელ ღირებულებათა გადაფასების აუცილებლობის საკითხი. ნიცშემ თვითვე განაცხადა – კანტის კრიტიკული მეთოდი გამოვიყენე ქრისტიანობის მიმართ და ამ ასპექტით მისი ფაქტობრივი (დე-ფაქტო) და უფლებრივი (დე-იურე) არსებობის საკითხი დადგაო. იყო დრო, როცა ქრისტიანობის ფაქტობრივი არსებობა გამართლებული იყო, შემდეგ კი ერთმანეთს დაშორდა ქრისტიანობის ფაქტობრივი არსებობა და მისი მიზანშეწონილება, უფლებიანობა არსებობაზე: ქრისტიანობა არსებული სახით ვეღარ ამართლებდა თავის თავდაპირველ დანიშნულებას. ნიცშეს აზრით, ეს უკვე იმაში გამოჩნდა, რომ გერმანიაში ქრისტიანობის არსებობის უფლებიანობაში შეეჭვდნენ და მის მიმართ სკეპტიკურად განეწყვნენ უპირველეს ყოვლისა სწავლულნი, სასულიერო წრიდან გამოსული მეცნიერები, ხოლო გერმანული ფილოსოფია არსებითად ურწმუნოებისაკენ ვითარდებოდა, (გვ. 74-ის დასასრ.) რამდენადაც ქრისტიანული რწმენა მორალის სფეროში მოექცა; ნიცშეს ისიც აქვს გათვალისწინებული, რომ რელიგია მხოლოდ გონების საზღვრებით შემოიფარგლა (კანტი).
ნიცშე ერთი შეხედვით თითქოს თავისთავთან წინააღმდეგობაშია მოქცეული: იგი აღზრდით, სულით ქრისტიანია, მაგრამ თეორიულად ქრისტიანობის არსებობის უფლებამოსილების საკითხს აყენებს. იასპერსის მიხედვით, ნიცშეს ეს თვალსაზრისი აღმოცენდა ქრისტიანობის დაცვის მოთხოვნიდან, მისი ჭეშმარიტი გამართლების სურვილით,  „მისი ბრძოლა ქრისტიანობის წინააღმდეგ არავითარ შემთხვევაში არ არის ქრისტიანობისთვის საფრთხის მომასწავებელი, მისი დამარცხებისაკენ მიმართული ან დამამცირებელი, არამედ ნიცშეს სურდა მისი გადალახვა და ამითი მისი ღირებულების ამაღლება სწორედ იმ ძალებით, რომელნიც ქრისტიანობას თავისივე თავიდან განავითარებდნენ“. ნიცშე ებრძოდა ქრისტიანული მორალის დამახინჯებულ გაგებას ნამდვილი ქრისტიანობის დაფუძნებისათვის, მსოფლიო ქრისტიანული ასპექტით ქრისტიანობის არსების წვდომას მოითხოვდა. იგი გმობდა ქრისტიანობას როგორც დოგმატურ რწმენას, ეკლესიას, როგორც ქრისტიანობის ბარბაროსული გამოყენების შესაძლებლობას.
იასპერსის დახასიათებით, ნიცშესთან ქრისტიანობის რაობის საკითხი დგას თანამედროვეობის კრიზისულ ვითარებასთან მიმართებაში, მან მიუთითა კულტურის დაცემაზე, განათლების შეცვლაზე მისი ერზაცით, მოწყენილობითა და სენსაციებით სავსე ცხოვრებაზე, სადაც ყველაფერი დაშლილი და უარყოფილია, სადაც მდაბალი ყოფის ადამიანებისათვის ყველაფერი გაუფასურდა და მათთვის შეუმჩნეველი დარჩა უმთავრესი – „ღმერთი მოკვდა“. ნიცშემ ძველ ღირებულებათა გადაფასების ლოზუნგად აქცია გამოთქმა „ღმერთი მოკვდა“, ამით მას არ უთქვამს ღმერთი არ არსებობსო ან არ მწამსო. იასპერსის შეფასებით, ამით გამოითქვა ახალი თაობის მოთხოვნა, მისი განწყობა, რომ ყველაფერი გადაფასებულია, ყველა ღირებულება უსაფუძვლო, მარცხიანი, გაორებული და დრამატიზებულია.
რელიგიური ეგზისტენციალიზმის დამცველის იასპერსის მიხედვით, ნიცშესთან იესოს პიროვნების ნამდვილობის საკითხი არ უკავშირდება ქრისტიანობის ისტორიას, იესო ადამიანის განსაკუთრებული ფსიქოლოგიური ტიპია, მასში მოქმედებს ზეცაში მარადიული ყოფნის ღრმა სასიცოცხლო ინსტინქტი და ეს ისეთი ნეტარი ყოფნაა, რომელზედაც რაიმე რეალობა ვერ მოქმედებს, რადგან ის არის „შინაგანი სამყარო“. ამიტომ არ შეიძლება იესოს შესახებ ერთმნიშვნელოვანი და მყარი მოძღვრების აგება, „ის ცოცხლობს, ის მნიშვნელობს თავისთავად, ფორმულირებების საპირისპიროდ“.
ნიცშე იესოზე მსჯელობს როგორც არც გრძნობად-საგნობრივად და არც აზროვნებით მოცემულზე. მის შესახებ ცოდნა არ შეიძლება იყოს ცოდნა არსზე, ყოფიერზე, მისი ყოფიერება სიყვარულშია ჩართული, მისთვის ყველაფერი მახლობელია, იგი არ ასხვავებს მტერსა და მოყვარეს, მისი სიყვარული უსაზღვროა, მიმართულია ყველასადმი. ქრისტე არ იბრძვის მაშინაც კი, როდესაც მის ნამდვილ ყოფიერებას საფრთხე ემუქრება. იასპერსი იესოს ცხოვრების ნიცშესეულ დახასიათებაში ხაზგასმით მიუთითებს ეგზისტენციალისტურ მომენტებზე, (გვ. 75-ის დასასრ.) კერძოდ იმაზე, რომ, ქრისტე არის ადამიანური ყოფიერების ზოგადი შესაძლებლობების გამოვლენა.
იესო ნიცშესათვის ქრისტიანობის საწყისი არ არის, ის მხოლოდ საშუალებაა, მას ღირებულება ქრისტიანობამ შესძინა და ეს მოხდა ჭეშმარიტებასთან იესოს „რადიკალური დაბრუნებით“, ნამდვილად არსებულ პირველადთან მიბრუნებით. როდესაც იესომ ახალი ცხოვრებისეული საქმე განასრულა, იგი რწმენიდან ამოდიოდა და საჭიროა იმასთან დაბრუნება, რითაც ქრისტემ დაიწყო მოქმედება. იასპერსის განმარტებით, ნიცშემ ქრისტეს ფსიქოლოგიური ტიპის საფუძველში, „ძალაუფლების ნება“ აღმოაჩინა.
მკვლევარების დიდი უმრავლესობა იმ თვალსაზრისს იცავს, რომ ნიცშეს მოძღვრება ამბოხია ძველი ღირებულებების წინააღმდეგ, მათგან განთავისუფლების გზის დასახვაა,  ხოლო პოზიტიური შედეგი, თუ სად უნდა შეჩერდეს ფილოსოფიური ძიება, მას არსად არ ჩამოუყალიბებია და ეს არც შეიძლება ასე ყოფილიყო. იასპერსმა გაგებით ახსნა ეს ფაქტი: ნიცშე ნიჰილისტია, მაგრამ არა „უნაყოფო ნიჰილისტი“, იგი თავის თვალსაზრისს „შემოქმედ ნიჰილიზმს“ უწოდებდა, რამდენადაც ეს იყო მოწოდება ახალი დაფუძნებისაკენ, რაც თავის მხრივ საბოლოო და რაღაც მეტაფიზიკურად დასრულებული არ შეიძლება ყოფილიყო. ამ თვალსაზრისით, ღმერთის უარყოფა ნიცშესთან „ამაღლებული მოუსვენრობაა“, ისევ ღმერთის ძიებისაკენ, ქრისტიანობის ჭეშმარიტი გაგებისაკენ მიმართული.
ძალაუფლების ნება ნიცშესთან ყოველგვარი ნიჰილიზმის გადალახვის პირობაა, მას ყოველივე თვინიერად მისდევს და ამიტომ ნების ბუნების მიხედვით მისწრაფება არ არის საბოლოო შედეგის მომცემი, ფილოსოფიური სისტემების გადალახვა ახალი სისტემის, ახალი მსოფლმხედველობის დამდგენია. ნიცშე კრიტიკული ფილოსოფოსი იყო არა მარტო სხვების მიმართ, არამედ თავის თავის მიმართაც, იგი თვითონვე აცნობიერებდა თავის ცდუნებებს, გამოცდილებას და თავისთავის გადალახვასაც ესწრაფვოდა. იასპერსი კმაყოფილებით აღნიშნავს, რომ ნიცშემ გახსნა „ახალი ფილოსოფოსობის“ გზა, მაგრამ თავად არ ჰქონდა გაცნობიერებული პასუხი კითხვაზე“ საით? – ამ გზამ კი იგი ეგზისტენციალიზმამდე მიიყვანა, ნიცშემ „გაათავისუფლა სააზროვნო სივრცე“ ამ ახალი მოძღვრების განვითარებისათვის.
ადამიანის ღმერთზე დამოკიდებულების ქრისტიანული თვალსაზრისი ნიცშემ დაამხო, მაგრამ მისი „ნიჰილისტი ადამიანი“ აღმოჩნდებოდა ამ სამყაროში „გადაგდებული“ მარტოსული, თუ არა ძალადობის ნება, რომელიც მუდმივ მოუწოდებს მოქმედებისაკენ, ხსნის გზის ძიებისაკენ? ჰქონდა თუ არა ნიცშეს ნათლად გარკვეული ქრისტიანობის აღდგენის შესაძლებლობა? ამ კითხვაზე პასუხს იძლევა ნიცშეს მოძღვრება მარადიული წრებრუნვის, მუდმივი უკუდაბრუნების შესახებ, რაც ნიშნავს ადამიანის დაბრუნებას თავისი არსებისადმი, სიცოცხლის საზრისისადმი, უფრო ზოგადად კი ეს არის ძალაუფლების ნებით მარადიულ სიცოცხლეში უკუდაბრუნებათა მონაცვლეობა. სწორედ ამ წესით დაახლოვდნენ ერთმანეთთან ქრისტე და დიონისე მათი დაპირისპირებულობის მიუხედავად: ერთი მხრივ, სიცოცხლის მუდმივი განახლება – დიონისე, მეორე მხრივ, ჯვარცმული და ამაღლებული ქრისტე. (გვ. 76-ის დასასრ.)
ზემონათქვამიდან გამომდინარე, სრულიად გასაგებია, რომ ნიცშე თავისთავში ქრისტიანობასთან ბრძოლით ქრისტიანობის განახლებასა და გამეორებას ესწრაფვოდა. ამის მანიშნებელია ნიცშეს ორეულის ზარატუსტრასა და ქრისტეს მიმართების გარკვევა. ზარატუსტრამ ქრისტეს გზა გააგრძელა, მაგრამ იგი კვლავ განახლებულ ქრისტეს უნდა დაუბრუნდეს. ეს აძლევს უფლებას იასპერსს თქვას: ნიცშემ ზარატუსტრა ქრისტეზე მაღლა დააყენაო. მართლაც, საბოლოოდ „სანეტარო კუნძულებზე“ დამკვიდრებული ზარატუსტრა, რომელმაც მარადისობას და ნეტარებას მიაღწია, ერთ ღამეს ჩუმად მიატოვებს თავის სამყოფელს და კვლავ პირვანდელ გამოქვაბულს უბრუნდება. მთავარი ის არის, რომ მას ღმერთის იდეა მოსვენებას არ აძლევს და „დამოკლეს მახვილივით“ თავს დასტრიალებს. თავისი გამოქვაბულიდან გამოსული ზარატუსტრა იმასაც დაინახავს, მისი თანამედროვე წარჩინებული საზოგადოება როგორი მონდომებით ეძებს კვლავ ღმერთს, როგორ აღმერთებენ სახედარსაც კი, რადგან თურმე ადამიანისათვის აუცილებელი ყოფილა ვინმეს გაღმერთება. ისიც საგულისხმოა, რომ ზარატუსტრა ქრისტეს საიდუმლო სერობის მიბაძვით თავის გამოქვაბულში არწივის მოტანილი კრავით უმასპინძლდება „უწარჩინებულეს საზოგადოებას“.
მხოლოდ ინტერპრეტაციების დონეზე შეიძლება ახსნა, თუ როგორი მიმართებაა ზარატუსტრასა და ქრისტეს შორის და მაინც გამართლებულია ის გაგება, რომლის მიხედვით, ღმერთების მსხვრევით ზარატუსტრამ დაძლია ქრისტე, მაგრამ თავისი მოქმედებით მისი გამგრძელებელი იყო, რათა განახლებული ქრისტიანობა კვლავ შემოებრუნებინა.
ძნელია იმის ზუსტად განსაზღვრაც, თუ სიკვდილის წინ რას „სჭვრეტდნენ მისტერიის ზღვით აღვსილი ნიცშეს თვალები“, თვალები მოაზროვნისა, ვინც ერთ დროს „ანტიქრისტეს ტახტზე იჯდა“, – უთუოდ ერთს, „იმედისა და სიყვარულის სიმბოლოს – ქრისტეს ჯვარს“ (ერეკლე ტატიშვილი).
გამოქვეყნდა ჟურნალში “რელიგია” 8-9, 1993, გვ. 69-77.
Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

w

Connecting to %s