თინიკაშვილი, დ. – „მეოთხე პასუხის“ პასუხი ისტორიის დოქტორს – დასასრული

ჩვენი ოპონენტი მეოთხე წერილში („მეოთხე პასუხი დავით თინიკაშვილს – forever”, http://www.orthodoxtheology.ge/მეოთხე-პასუხი-დავით-თინი/ )  პირობას დებს, რომ ეს მისი ბოლო პასუხი იქნება. ეს კი იმას ნიშნავს, რომ ჩვენი წერილიც ბოლო უნდა იყოს. პატივცემული დეკანოზის აზრით, დისკუსია უკვე იმ ფაზაშია შესული, როდესაც ის არა „სიმართლის დადგენას”, არამედ „კამათის სულით შეპყრობას” ემსახურება. ამგვარი განცხადება ჩემთვის მოულოდნელი და უცნაურია, რადგან არცერთ ჩემს წერილში არ შეინიშნება უსაგნო მსჯელობა და „სიმართლის დადგენისადმი” ზერელე დამოკიდებულება. ყოველთვის დაბალანსებულად და წყაროებზე მითითებით ვწერდი საპასუხო წერილებს და, საბედნიეროდ, ეს ჩემი ნაწერების მხოლოდ ჩემეული შეფასება არ არის: როგორც ერთ-ერთი სამეცნიერო-კვლევითი ინსტიტუტის ხელმძღვანელმა ამას წინათ განმიცხადა, ჩემი პოზიცია საკმაოდ ლოგიკურია… სხვა კოლეგამ (ოქსფორდდამთავრებულმა თეოლოგმა) კი ჩემს ნაწერს „სიმპათიურად დასაბუთებული” უწოდა. სამწუხაროდ, დემაგოგიურმა მტკიცებულებებმა თუ კაზუისტურმა მანევრებმა სწორედ ჩვენი ოპონენტის ნააზრევში იჩინა თავი, რომლებიც საკმაოდ მარტივად გავშიფრეთ წინა პასუხებში. რაც შეეხება „კამათის სულით შეპყრობას”, ნამდვილად არ მიზიდავს ეს მდგომარეობა და ის ჩემზე ძალზედ დესტრუქციულადაც მოქმედებს. უბრალოდ ერთი სისუსტე მაქვს: არ შემიძლია უპასუხოდ დავტოვო ისეთი ბრალდებები, რომელიც ძალიან ჰგავს სიმართლეს.
ახლა კი საგნობრივ მსჯელობაზე გადავიდეთ. მამა ლევანი თავის მესამე წერილში მიგვითითებს: „ვისაც სურს დღეს რომთან ურთიერთობა, იმაზე კი არ უნდა ჰქონდეს აქცენტი თუ რა “პოზიტივები” იყო ისტორიულ წარსულში… არამედ მეტი გამბედაობით ახლანდელი ურთიერთობის პრიზმაში დაგვანახოს ის გზები, რაც ეკლესიათა დაახლოებას შეუწყობს ხელს…” სხვაგან იგი აღნიშნავს, რომ წარსულის ამგვარი „პოზიტივები” ილუზორულია. საინტერესოა, როგორ წარმოუდგენია, მამა ლევანს, თუკი დღეს რომელიმე ჩვენგანი მოისურვებს დასავლელ ქრისტიანებთან კეთილგანწყობილ ურთიერთობას, მაგრამ იმავდროულად წარსულის მოვლენების მახინჯი ინტერპრეტაციებით ფაქტიურად გააყალბებს ისტორიის შესაბამის მონაკვეთებს და იმის მტკიცებას დაიწყებს, რომ წარსულში მხოლოდ მტრული ურთიერთობები იყო და რომ ჩვენ, კათოლიკებისგან განსხვავებით, არაფერი გვაქვს მოსანანიებელი, – შესაძლებელია კი ასეთ ყალბ საფუძველზე ღირსეული და გულწრფელი ურთიერთობის აგება მომავალში? განა ასეთი მიზნისთვის, პირველ რიგში, სწორედ წარსულის „პოზიტივები” არ უნდა წამოვწიოთ წინ, რომელიც სწორედაც რომ რეალურია და არა ილუზორული?
* * *
ნიკოლოზ ბერდიაევი თავის დროზე წერდა: „მე შემიძლია მართლმადიდებლობაში დავინახო ყველაზე დიდი ჭეშმარიტება და ამიტომაც მსურდეს ბოლომდე მასში დარჩენა, მაგრამ ამან არ უნდა შემიშალოს ხელი დავინახო როგორც ბიზანტიური, ისე რუსული მართლმადიდებლობის ისტორიული ცოდვები” [1].
მართალია, მამა ლევანი აღიარებს, რომ „ორივე ეკლესიის ისტორიაში იყო შეცდომები” და გიხარია ადამიანს, როდესაც ასეთ თავმდაბლურ აღიარებას ისმენ მართლმადიდებელი სასულიერო პირისგან, მაგრამ, სამწუხაროდ, იქვე ისეთ სიტყვები გესმის, რომელიც მაინც საკუთარ უპირატესობის ხაზგასმაზეა ორიენტირებული: „…მაგრამ, შეცდომები შეიძლება იყოს სისტემური ხასიათის და ადამიანური გადაცდომები. მართლმადიდებელ ეკლესიაში ბევრი იყო ადამიანური გადაცდომა, მაგრამ სისტემურის რა მოგახსენოთ!”
საინტერესოა, რას გულისხმობს იგი შეცდომის „სისტემურ ხასიათში”? ალბათ, ამგვარი მცდარი ქმედებების სიხშირეს, თანმიმდევრულობასა და ორგანიზებულ ხასიათს (შესაძლოა, ამ შემთხვევაში, სისასტიკესაც). სამწუხაროდ, მამა ლევანმა მხოლოდ ეს ლიტონი ჰაზრი დაგვიტოვა, აღარ ჩათვალა რა საჭიროდ მისი დასაბუთება ისტორიული წყაროების მოშველიებით. აქ ორი ვარიანტია: ან მას (ვთქვათ პირდაპირ) დაეზარა სათანადო ისტორიული წიაღსვლები ან გრძნობდა, რომ ამ თვალსაზრისს დამაჯერებლად მაინც ვერ დაასაბუთებდა. არადა ძალიან მნიშვნელოვანი განცხადებაა იმისთვის, რომ ის დაუსაბუთებელი დატოვო. რას ვიზამთ, მოგვიწევს ამ საკითხზე ჩვენ მივმართოთ ისტორიას და ლაკონურად, მხოლოდ უმთავრეს ფაქტებსა და ტენდენციებზე მივუთითოთ. მაშ ასე, ვნახოთ რამდენად შემთხვევითი და სპორადული, არაორგანიზებული ხასიათი ჰქონდა აღმოსავლეთში ასეთ „გადაცდომებს” და რამდენად იყო ეს ადამიანური სისუსტით „გაპარული” შეცდომები და არა შეგნებული პოლიტიკა.
პირველ რიგში, ევროპული ინკვიზიციის ხასიათისა და მასშტაბის შესახებ ვთქვათ ორი სიტყვა. მაგ., რინო კამილერი ინკვიზიციის მსხვერპლთა „სიმრავლის” შესახებ შემდეგს აღნიშნავს: “…არცთუ ისე დიდი ხნის წინ, დანიელმა სპეციალისტმა, გუსტავ ხენინგსენმა კომპიუტერის გამოყენებით 50 000-ზე მეტი პროცესის მასალა დაამუშავა და აღმოჩნდა, რომ ინკვიზიციის მიერ გამოტანილი და გამოქვეყნებული სიკვდილის განაჩენები ძალზე მცირე – სასამართლო განაჩენების საერთო რაოდენობის მხოლოდ ერთი პროცენტი იყო. სხვათა შორის უცნობია, ამ განაჩენებიდან სინამდვილეში რამდენი აღასრულეს. ამრიგად, ეს ფაქტიც საკმარისი იქნებოდა ინკვიზიციის “მილიონობით მსხვერპლის” შესახებ მოარული მითის გასაქარწყლებლად” [2]. საქმე ის არის, რომ ხშირად ერეტიკოსებს გაუსამართლებლად, ანუ ლინჩის წესით, თავად ის ხალხი სჯიდა, რომლებმაც მანამდე მათგან ძალადობა და დარბევა განიცადეს.
ინკვიზიტორები თვითნებურად და ერთპიროვნულად არ ასამართლებდნენ ბრალდებულებს: “განსასჯელს საკუთარი უდანაშაულობის დამტკიცებაში შეეძლო დამცველის დახმარებაც მოეთხოვა. საჭიროების შემთხვევაში ინკვიზიტორს ჰქონდა იმ ადვოკატთა სია, რომელთაგანაც ვინმეს განსასჯელი ამოარჩევდა. თუ განსასჯელს საკმაო სახსრები არ გააჩნდა, ამგვარი დაცვა უფასო იყო” [3]. კამილერის ამ სიტყვებს ჩვენის მხრივ დავუმატებდით, რომ ამგვარი ვითარება დასტურდება წმ. ეგნატე ლოიოლას ცხოვრებითაც, რომელმაც საინკვიზიციო დაკითხვაზე არ ისურვა ადვოკატი [4].
ევროპული ინკვიზიციის განსაკუთრებული და პერმანენტული სისასტიკის შესახებ კი უნდა ითქვას, რომ „ინკვიზიტორთათვის განკუთვნილ სახელმძღვანელოებში აღნიშნული იყო, რომ არ დაყრდნობოდნენ წამებას, რადგან სუსტნი წამებისას ნებისმიერ საქმეზე მოაწერდნენ ხელს და ყველაფერს აღიარებდნენ, მაშინ როცა “ჯიუტნი” წამებას შედარებით იოლად იტანდნენ (…) წამებით დაკითხვა უკვე მე-14 საუკუნის შუა წლებიდან შეწყვიტეს, მაშინ, როცა სამოქალაქო ტრიბუნალებში იგი მე-19 საუკუნემდე რჩებოდა” [5].
ახლა კი აღმოსავლეთის რელიგიური უსასტიკესი რეპრესიების ფაქტები წარმოვადგინოთ. ამ მხრივ, ბიზანტიის სხვა იმპერატორებზე უფრო მეტად თეოდოსი დიდმა დაამახსოვრა თავი ისტორიას, რომელმაც 382 წელს სასიკვდილო განაჩენი შემოიღო ერეტიკოსი მანიქეველებისვის. 385 წელს კი ამავე განაჩენით დასაჯა სხვა ერეტიკოსებიც – პრისცილიანები [6]. ბიზანტოლოგ, ი. მეიენდორფის მითითებით კი, ასევე 390 წელს იმპერატორმა თეოდოსიმ მის წინააღმდეგ აღმდგარი შვიდი ათასი წარმართი თესალონიკელი ამოხოცა, რის გამოც მას წმ. ამბროსი მედიოლანელმა ზიარებაზე უარი უთხრა და მისგან საჯარო სინანული მოითხოვა. ამ ფაქტს იხსენიებენ მე-5 საუკუნის ისტორიკოსები სოკრატე სქოლასტიკოსი და ნეტარი თეოდორიტე კვირელი [7]. ალბათ, ძნელი იქნება ამგვარი ქმედებების უბრალო გადაცდომად ანუ არაგანზრახულ და არამიზანმიმართულ ქმედებად გამოცხადება.
ბიზანტიის სხვა იმპერატორის, იუსტინიანეს (რომელსაც ეკლესიამ ასევე “დიდი” უწოდა კონსტანტინესა და თეოდოსის მსგავსად) მიერ შემუშავებული კანონებით მართლმადიდებლობა არა მხოლოდ ერთადერთ სახელმწიფო რელიგიად გამოცხადდა, არამედ ეპისკოპოსებს წარმართებთან ბრძოლის იურიდიული პასუხისმგებლობა ეკისრებოდათ. “ვავალებთ ჩვენს მოხელეებს, – წერდა იმპერატორი, – რომ სამეფო ქალაქშიც და პროვინციებშიც ყველანაირად ეცადონ, როგორც საკუთარი ძალისხმევით, ასევე მსგავს საკითხებში ეპისკოპოსთა დარიგებათა და კანონის მიხედვით… გაანადგურონ ყოველგვარი წარმართული კულტი და თუ საჭიროა დასაჯონ კიდეც მათი მიმდევრები” [8]. ეკლესიის მაღალი თუ დაბალი ჩინის მსახურნი დიდი მონდომებით ასრულებდნენ “ქრისტიანი” იმპერატორების მოთხოვნებს, ვინაიდან “ეკლესიის სამღვდელოება სრულ მზადყოფნას გამოხატავდა იმგვარი სოციალური წესრიგის დასამყარებლად, რომელიც იმპერატორებს სურდათ და სწორედ ამიტომ, იოანე ეფესელის მსგავსი ადამიანისათვის ბუნებრივი იყო იმპერატორ იუსტინიანეს დავალების მიღება 542 წელს, ყოფილიყო ერთგვარი ინკვიზიტორი მცირე აზიის დასავლეთ ნაწილში, რომ ძალადობით მოექცია ქრისტიანობაზე სამოცდაათი ათასი ადგილობრივი წარმართი (…) კანონი ასევე ითხოვდა ყველა წარმართის მონათლვას ჯარიმის გადახდის, ქონების კონფისკაციის, ან განდევნის მუქარის ქვეშ” [9].
იქნებ მამა ლევანს სურვილი გაუჩნდეს, რომ ამგვარი დანაშაულებრივი პოლიტიკა მხოლოდ საერო ხელისუფლებას მიაწეროს და არა საეკლესიო იერარქიას? ჯერ ერთი, ნუ დავივიწყებთ იმას, რომ ეს „ინკვიზიტორი” იმპერატორები მართლმადიდებელ ეკლესიაში წმინდანებად არიან შერაცხილნი (ამ კუთხით, ცნობილია, რომ სწორედ ამ მიზეზით რომის კათოლიკური ეკლესია არ აღიარებს იმპერატორ კონსტანტინე დიდს წმინდანად). გარდა ამისა, არ უნდა დავივიწყოთ მართლმადიდებელი თეოლოგის, ალექსანდრე შმემანის შემდეგი სიტყვები: “უნდა ვაღიაროთ, რომ სწორედ ეკლესია ითხოვდა სახელმწიფოსგან წარმართებთან ბრძოლას, რითაც იგი ცალსახად უგულებელყოფდა შემწყნარებლობის პრინციპს. ეკლესიამ დაივიწყა ტერტულიანეს სიტყვები, რომელიც მიმართული იყო ქრისტიანთა მდევნელთადმი: “საზოგადო სამართალიც და ბუნებრივი რჯულიც იმას ითხოვს, რომ თითოეული თაყვანსცემდეს ღმერთს იმგვარად, როგორადაც მას ეს სწამს… ერთმა რელიგიამ არ უნდა იძალადოს მეორეზე” [10]. შმემანი თავის სხვა ნაშრომშიც აღნიშნავდა, რომ ბიზანტიურ რელიგიურ სინამდვილეში “დიდი უსამართლობა (injustice) და სისასტიკე (cruelty) სუფევდა…” [11].
შმემანის ამ შეხედულების საილუსტრაციოდ, პირველ რიგში, უნდა გავიხსენოთ კონსტანტინეპოლელი პატრიარქის, ნიკიტა მუნტანის (Nicetas Muntanes, 1186-1189) მოწოდება, რომელიც მან სოფიის ტაძარში ქადაგებისას წარმოთქვა: “…თუ ბერძენი ასობით ლათინელ პილიგრიმს მოკლავს, მაშინ მიიღებს თავისი ცოდვების შენდობას, თუნდაც რომ ამ დროს ათი ბერძენიც შემოაკვდეს”[12]. ასევე, როგორც ჩანს, ბიზანტიური რელიგიური რეპრესიები იმდენად გაუსაძლისად ეჩვენებოდათ აღმოსავლეთში არსებულ ქრისტიანულ ეკლესიებს, რომ მათ მუსლიმთა დაქვემდებარებაში დარჩენა ერჩივნათ! როგორც არაბულ სამყაროში ქრისტიანული ეკლესიების მკვლევარი, ჰასან ბილ თალალი წერს, “მონოფიზიტური და ნესტორიანული ეკლესიები, მარონიტების მსგავსად, ვერ მოახერხებდნენ საკუთარი სუვერენობის შენარჩუნებას, თუკი მეშვიდე საუკუნეში ბიზანტია შეძლებდა ეგვიპტის სირიისა და ერაყის დაპყრობას. ეგვიპტელი კოპტებისათვის, სირიელი იაკობიტებისათვის და ერაყელი ნესტორიანელებისათვის ამ პერიოდში მუსლიმური დაპყრობა ნიშნავდა ბიზანტიური ზეწოლისგან განთავისუფლებას (…) ნესტორიანელებს, მონოფიზიტებს და მონოთელიტებს ისლამი მათ საშინაო საქმეებში გარედან დაუკითხავი ჩარევისგან დაცვის გარანტიას აძლევდა” [13]. აღმოსავლეთის ეკლესიების ავსტრიელი მკვლევარი, ე. ზუტნერი კი თავად სირიული ეკლესიის პატრიარქის, მიქაელის (1166-1199 წწ.) სიტყვებს გადმოგვცემს ბიზანტიელ იმპერატორთა არაადამიანურ სისასტიკეზე მათ წინააღმდეგ, რომლებსაც არ სურდათ ქალკედონის საეკლესიო კრების დადგენილების აღიარება: “მან [იმპერატორმა] მთელს იმპერიაში გამოსცა ბრძანებულება, რომ ვინც არ აღიარებდა ქალკედონის კრებას, მათთვის მოეჭრათ ყურები და ცხვირი, მათი სახლები კი დაენგრიათ. ამგვარი დევნა დიდხანს გრძელდებოდა და ამიტომ ბევრმა ბერმა იძულებით აღიარა ეს კრება (…) ჩვენთვის დიდი ბედნიერება იყო, რომ, მუსლიმთა წყალობით, თავი დავაღწიეთ ბიზანტიელთა სისასტიკეს, მათ სიძულვილსა და გაუგონარ ფანატიზმს. ახლა ჩვენ გვაქვს სიმშვიდე” [14].
აღარაფერს ვამბობთ იმპერიის ჯარების მიერ მასობრივ რეპრესიებზე ეგვიპტეში რელიგიური ოპოზიციის ჩასახშობად, ან იმის შესახებ, თუ როგორ ეპყრობოდა იმპერატორი კონსტანტ II მაქსიმე აღმსარებელს და პაპ მარტინის: ცხადია, რომ ეს ყველაფერი არის იმპერიის სირცხვილი. ამრიგად, აღმოსავლური „ინკვიზიცია” იყო არა მხოლოდ ორგანიზებული და შეგნებული (არა უბრალო გადაცდომა), არამედ საკმაოდ მასშტაბური, სასტიკი და განურჩეველი. ევროპული ინკვიზიცია ყურადღებით მაინც იკვლევდა განსხვავებულად მოაზროვნეობაში ეჭვმიტანილის შეხედულებებს, აღმოსავლეთში კი ვის ეცალა ამ „მიმომწვლილველობისთვის”?
ამ კონტექსტში ხშირად გვესმის რომის პაპების უზნეობის შესახებ საუბრები. ამ კუთხითაც შევხედოთ ბიზანტიურ რეალობას. მაგ., ისტორიკოსი ალ. ლებედევი, ბიზანტიის მოსახლეობის ზნეობრივ დეგრადაციაზე საუბრის შემდეგ, სასულიერო იერარქიაზეც წერს: “…ასევე ბიზანტიელი პატრიარქებიც კი ყოველთვის როდი ზრუნავდნენ საკუთარი ღირსების დაცვაზე. მოვუსმინოთ ისტორიკოს ნიკიფორე გრიგორას, რომელიც პატრიარქ ისაიას (მე-14 ს.) შესახებ მოგვითხრობს, როდესაც ეს უკანასკნელი მონასტრიდან საპატრიარქო რეზიდენციაში ბრუნდებოდა: “…ამ პროცესიას თან მოჰყვებოდნენ მოცეკვავეები და ფლეიტისტები. ერთ-ერთი ფლეიტისტი ქალი მეომრებისა და პატრიარქის წინ მოძრაობდა, იგი ურცხვი და უხამსი ხუმრობებით ადვილად იწვევდა მოურიდებელ სიცილს როგორც პატრიარქში, ასევე სხვებშიც” [15]. ლებედევს ასევე მოჰყავს მე-12 საუკუნის ცნობილი კანონისტის, ბალსამონის ცნობა, რომელიც ტრულის კრების 62-ე კრების განმარტებაში თავის თანამედროვე სასულიერო პირთა არაადამიანურ და უზნეო ქმედებებს გმობდა: “როდესაც მე ვიკითხე, რატომ აძლევდნენ ისინი საკუთარ თავს ამის უფლებას, მათ მიპასუხეს, რომ ყოველივე ეს ძველთაგანვე ასე ხდება” [16]. ამრიგად, ვ. სოლოვიოვის მარჯვე ფრაზას თუ გამოვიყენებთ, “ბიზანტიაში უფრო მეტი თეოლოგი იყო, ვიდრე ქრისტიანი”.
აქ აღარ შევჩერდებით რუსული „ინკვიზიციის” ისტორიაზე თუ როგორ წვავდნენ ცეცხლზე ე. წ. ჯადოქრებს და მიწაში ცოცხლად მარხავდნენ მკითხავებს. ამ ტენდენციის შესახებ, მაგ., თვით რუსი თეოლოგი, ანდრეი კურაევი საკმაოდ გულწრფელად აღნიშნავს, რომ “ეს ტრადიცია არ იყო ნასესხები დასავლეთიდან. ის წამოვიდა მართლმადიდებლური ბიზანტიიდან. ასე მაგალითად, ანა კომნენეს მოწმობით, 1111 წელს ერესიარქ ვასილის წმ. სინოდის ყველა წევრმა და თვით საპატრიარქო ტახტის მემკვიდრე ნიკოლოზმა გამოუტანეს დაწვის განაჩენი” [17]. ამ მხრივ, საკმარისი იქნებოდა მამა ლევანი ე. ფ. გრეკულოვის ნაშრომს [18]. გაცნობოდა, რომელშიც ავტორი ამ ჩრდილო-აღმოსავლურ იმპერიაში არსებული ინკვიზიციური აპარატის თანმიმდევრულობასა და არაშემთხვევით ხასიათზე საუბრობს.
ამრიგად, კარგი იქნება თუ არ შევეცდებით საკუთარი წარსული დანაშაულის შემთხვევითობაზე თუ არამიზანმიმართულობაზე მითითებით მისი მნიშვნელობის შემსუბუქებას ან მით უმეტეს, მის მიჩქმალვას. როგორც ოქსფორდის უნივერსიტეტის გადამდგარი პროფესორი, მიტროპოლიტი კალისტოს უერი წერს, „მართლმადიდებლებმა უნდა განიკიცხონ თავი მედიდურობისა და ქედმაღლობისთვის, რითაც ისინი ბიზანტიურ ეპოქაში უყურებდნენ დასავლელ ქრისტიანებს. მათ უნდა განიკიცხონ თავი ისეთი ინციდენტებისთვის, როგორიც იყო 1182 წლის ბუნტი, როცა კონსტანტინეპოლში მცხოვრები ლათინები გათელილი იქნენ ბიზანტიელების მიერ” [19]. ამ მხრივ, 1204 წელს ლათინთა მიერ კონსტანტინეპოლის დარბევაც დასაგმობია, მაგრამ მსგავსი მოვლენების შესახებ რომის პირველიერარქისგან საჯაროდ გამოთქმული სინანული კარგად ახსოვს ხალხს. აი, ჩვენ კი არც საჯაროდ და არც შინაურულად არ ვაღიარებთ მსგავს დანაშაულს.
დაბოლოს, როცა დასავლეთსა და აღმოსავლეთში განსხვავებული რწმენის და მსოფლმხედველობის გამო ადამიანების დევნას ვადარებთ ერთმანეთს, ისიც უნდა გვახსოვდეს, რომ ისტორიულად ადამიანის თავისუფლებისა და ღირსების დამცავი ხმა პირველად სწორედ ევროპაში გაისმა.
* * *
მამა ლევანი წერს: „ბ-ნ დავითს დროის კონტინიუმი კვლავაც ერთი სივრცე ჰგონია, წინააღმდეგ შემთხვევაში ადრეც (კირიონ პირველის მოტანა) და ახლაც (ვატიკანის მეორე კრება) არ მოიყვანდა ასეთ არგუმენტებს. ჩვენ არ გვესმის რა მოსატანია მე-20 საუკუნეში შემდგარი კრების გადაწყვეტილებანი გიორგი მთაწმინდელთან მიმართებაში?” ჩვენი ოპონენტი აქ კვლავ ცდილობს იმ მკითხველების შეცდომაში შეყვანას, რომლებსაც ან წაკითხული არ აქვთ ჩვენი წინა წერილები ან შეიძლება კარგად არ ახსოვდეთ შესაბამისი მონაკვეთი. როგორც ჩანს, მამა ლევანის გათვლა სწორედ ასეთი კატეგორიის მკითხველებზეა. ამიტომ აქ ცალსახად უნდა აღვნიშნო, რომ ვატიკანის მეორე კრების გადაწყვეტილებები არ მომიყვანია გიორგი მთაწმინდელთან რაიმეგვარ კავშირში! იქნებ მამა ლევანს არ ახსოვს რისთვის დაგვჭირდა ამ საეკლესიო კრების ხსენება? მოდით ასე ნუ ვიფიქრებთ, ეს მართლაც შეურაცხმყოფელი აღმოჩნდება მისთვის. მაგრამ თუ მას ახსოვს რისთვისაც დავიმოწმეთ ეს კათოლიკური კრება, მაგრამ შეგნებულად ცდილობს გიორგი მთაწმინდელსა და მის თეოლოგიურ პოზიციას (სხვათა შორის, პრო-რომაულს) დაუკავშიროს იგი და ამგვარად წარმოგვაჩინოს იმ ადამიანად, რომელსაც დროში აცდენა სჭირს, მაშინ ეს როგორ უნდა შევაფასოთ, ნეტავ? მაგრამ ნუღარ ჩავუღრმავდებით ამ საკითხს.
თუ რისთვის დაგვჭირდა ქართველი კათალიკოსის, კირიონ პირველის რომის პაპთან ურთიერთობის (მიმოწერის) დამოწმება, ეს უკვე მეორედ ავხსენი ერთ-ერთ წინა წერილში. აქ კი იმას განვმარტავ, თუ რისთვის დამჭირდა მე-20 საუკუნის ამ უმნიშვნელოვანესი კრების ხსენება, რომლის გარეშეც წარმოუდგენელია დღევანდელი რომის კათოლიკური ეკლესიის იდენტობაზე საუბარი. მამა ლევანი მიგვითითებდა, რომ კათოლიკურ კალენდარში ათონელი მამები არ არიან შეტანილნი, ცდილობდა რა ამით იმის ჩვენებას, რომ რომის ეკლესია არ აღიარებს აღმოსავლური ქრისტიანობის სულიერ მემკვიდრეობას. სწორედ ამ პოზიციისა და სულისკვეთების გასაბათილებლად დაგვჭირდა ჩვენ ამ კრების იმ დეკრეტებზე მითითება, რომლებშიც გამოვლენილია კათოლიკური ეკლესიის დამოკიდებულება აღმოსავლელი წმინდანებისადმი. რაც შეეხება კალენდარში მათი მოხსენიება-არმოხსენიების საკითხს, ამის შესახებ მამა ლევანს უნდა ვაცნობოთ, რომ აღმოსავლეთის კათოლიკური ეკლესიების კალენდრებში შეტანილნი არიან იმ წმინდანების სახელები, რომლებიც დიდი განხეთქილების (1054წ.) შემდგომ მოღვაწეობდნენ.
მამა ლევანი ამის შემდეგ წერს: „თუკი ათონელი მამები ვატიკანის მეორე კრების შემდეგ შევიდნენ რომის ეკლესიის წმინდანთა დასში, ხომ შეიძლება, რომ ბ-ნმა დავითმა ამის დამადასტურებელი ფაქტებიც მოიტანოს!” საინტერესოა, სად განვაცხადე მე ეს? იგი აგრძელებს: „ბ-ნი დავითი გვპირდება, რომ უახლოეს პერიოდში შეიყვანენო, მაგრამ… :)) მაგრამ ეს მხოლოდ და მხოლოდ მკითხველის აცდენის ოსტატური მანევრია”. რა სამწუხაროა, როცა ოპონენტი ასეთ ფორმებს აძლევს ოპონენტის შეხედულებებს… მე მხოლოდ გამოვთქვამდი ვარაუდს, რომ აღმოსავლელი წმინდა მოღვაწეების მიმართ ვატიკანის მეორე კრების მიერ გამოვლენილი მოწიწების ფონზე, შესაძლოა, მომავალში დადგეს კიდეც საკითხი მათი რომაულ-კათოლიკურ კალენდარში შეტანისა, რასაც ფორმალური მნიშვნელობა აქვს. მთავარი ხომ უკვე გაკეთებულია: რომმა აღიარა აღმოსავლეთის სულიერი მემკვიდრეობა და, როგორც ზემოთ აღვნიშნეთ, აღმოსავლეთის კათოლიკური ეკლესიების კალენდრებში შეტანილნი არიან აღმოსავლეთში, მეორე ათასწლეულში, მოღვაწე წმინდანების სახელები. ჩვენ კი დღემდე ვცდილობთ დასავლეთის სულიერი ტრადიციის და რელიგიური მემკვიდრეობის დემონიზაციას, გაბანგულები ვართ რა საკუთარი რელიგიური სიწმინდის სურნელით.
* * *
ერთ-ერთ წინა წერილში ჩვენ დავიმოწმეთ მიხეილ თამარაშვილის სიტყვები იმასთან დაკავშირებით, რომ „რომის ეკლესია მას (საქართველოს ეკლესიას, დ.თ.) არ უწოდებს ერეტიკად-მწვალებლად, როგორც სხვა ტომთა ეკლესიებს უწოდებს, არამედ უხმობს მარტო გაყრილად” (თამარაშვილი, მ. ისტორია კათოლიკობისა ქართველთა შორის. ტფ., 1902, 36-37), მაგრამ მამა ლევანმა ამ მოსაზრების გასაბათილებლად შემოგვთავაზა „პროპაგანდა ფიდეს” ერთ-ერთი მოხელის, ვინმე აქილე ვენერიოს მიერ 1629 წელს შედგენილი წინასიტყვაობიდან, უფრო სწორედ, „მიძღვნიდან” (რომელიც რომში დაბეჭდილ ქართულ-იტალიურ ლექსიკონს აქვს თანდართული) შემდეგი სიტყვები: “სარწმუნოების გამავრცელებელი წმ. კონგრეგაციის მისიონერების ყოველდღიური რელაციებიდან ვუწყი, რაოდენ მნიშვნელოვანია კათოლიკური რელიგიის გავრცელებისათვის ბეჭდვა კარგი წიგნებისა, განსაკუთრებით კატეხიზმოებისა სხვადასხვა ენაზე, ერეტიკოს – სქიზმატიკოსთა და ურწმუნოთა ჭეშმარიტებაზე მოსაქცევად… ვიმედოვნებთ, რომ ზემოხსენებული ანბანი და ლექსიკონი ფრიად გამოადგებათ მისიონერებს”. აკილე ვენერიოს ამ სიტყვების საფუძველზე კი მამა ლევანი აცხადებს, რომ რომს ქართველები ერეტიკოსებად მიაჩნდა (რაც ძალიან ნაჩქარევი დასკვნაა), შესაბამისად, მისი აზრით, ქართველების ამგვარი შეფასება ეწინააღმდეგება თამარაშვილის მოსაზრებას, აცხადებს რა ამ უკანასკნელს არაკომპეტენტურ ავტორად.
აკილე ვენერიოს მიერ დაწერილი „წინასიტყვაობიდან” მოტანილი ეს სიტყვები არ არის ადეკვატური ღირებულების ჩვენთვის საინტერესო საკითხის გამოსარკვევად, რადგან ამ ტექსტის მიზანს საერთოდ არ წარმოადგენს ქართველების რწმენის შეფასება. მასში ზოგადად არის აღნიშნული, რომ ასეთი ლექსიკონები დიდად გამოსადეგი იქნებოდა მისიონერებისთვის სხვადასხვა ხალხთა შორის ქრისტიანული რწმენის საქადაგებლად, მათ შორის საერთოდ ურჯულო და არაქრისტიან ერთა შორის. გარდა ამისა, თუნდაც რომ აკილე უშუალოდ ქართველების ერეტიკოსობასაც გულისხმობდეს, ეს მაინც ვერ ჩაითვლება ოფიციალური რომის პოზიციად, რადგან წარმოადგენს ერთი კონკრეტული პირის პირად შეხედულებას.
ახლა კი მოდით ჩვენი მზერა მივმართოთ ვატიკანის არა რომელიმე ჩინოვნიკის კერძო მოსაზრებას, არამედ ყურადღება მივაქციოთ თავად რომის პაპების დამოკიდებულებას ქართველთა სარწმუნოებისადმი. ჩვენ შეგნებულად გვერდზე გადავდებთ მ. თამარაშვილის ნაშრომებს, რადგან ეს ავტორი ჩვენს ოპონენტს ტენდენციურად და არაკომპეტენტურად მიაჩნია. ავიღოთ ილია ტაბაღუას სამტომეულის „საქართველო ევროპის არქივებსა და წიგნთსაცავებში”, რომლის პირველ ტომში გამოქვეყნებულია წერილი ვატიკანის საიდუმლო არქივიდან. წერილის ავტორია თავად რომის პაპი ონორე მესამე და ის მიმართულია რუსუდან დედოფლისადმი (1224 წლის 12 მაისი). რომის პაპი ქართველ მონარქს წერს: „შენ და შენი სამეფოს ქრისტიანებს გულითადი თვალით გიყურებთ და გვიყვარხართ რწმენისათვის, რომელიც თქვენ უფალ იესო ქრისტესადმი გაქვთ. მის მიმართ თქვენი რწმენა მით უფრო მისაღებია, რამდენადაც თქვენ ამ რწმენას იცავთ ურჯულო ხალხთა გარემოცვაში. ამ ურჯულო ხალხთა შორის თქვენ ანათებთ, როგორც ლამპარი სიბნელეში და იტანჯებით ისე როგორც შროშანი ეკლებში, რისთვისაც დაჯილდოებული იქნებით, მიაღწევთ რა სასურველ მიზანს. ეს იქნება თქვენი სულების ხსნა” [20].
ერეტიკოსებს შუა საუკუნეებში ასე არ ელაპარაკებოდნენ. ერეტიკოსები არ „უყვარდათ რწმენისთვის”, ერეტიკოსების რწმენა არ იყო „მისაღები”, ერეტიკოსები არ „ანათებდნენ, როგორც ლამპრები სიბნელეში” და ერეტიკოსები ვერ „იქნებოდნენ დაჯილდოებულნი” და მათი სულები „ხსნილი”.
მოვუსმინოთ სხვა პაპს, გრიგოლ მეცხრეს, რომელიც 1234 წლის 16 აპრილს ქართველ მეფეს წერდა: „…შენ ღირსეულად მიგიღია ამ ორდენის ბერები; როგორც ჩვენ გვწამს, გაიგე და ყურადღება მიაქციე იმას, რომ ვინც დღეს იცავს პატრებს ერეტიკოსთა უმართლო შეურაცხყოფისაგან, კათოლიკურ ეკლესიას შეამკობს კიდევ უფრო ცხადი მშვენიერებით…” [21].
პაპების ამ სიტყვებით კიდევ ერთხელ დასტურდება თამარაშვილის შეხედულება, რომ რომი არ მიიჩნევდა ქართველებს ერეტიკოსებად. წინააღმდეგ შემთხვევაში, სრულიად გაუგებარია, როგორ უნდა დაეცვა ქართველებს კათოლიკე პადრები სხვა ერეტიკოსებისგან, თუკი თავადაც ერეტიკოსები იყვნენ? ის, რომ ქართველი მეფეები მართლაც იცავდნენ საქართველოში მოსულ კათოლიკე მისიონერებს თავდამსხმელთაგან, ამის მაგალითი ერთ-ერთ წინა წერილში გვაქვს მოტანილი. დამოწმებული გვაქვს ასევე თორაძეების ნაშრომიდან სიტყვები იმასთან დაკავშირებით, რომ „ყველა დროის მისიონერთა ერთსულოვანი აღიარებით, ყველაზე უფრო შეურიგებელი მტრები, რომლებიც ოდესმე ჰყოლია საქართველოში კათოლიკურ ეკლესიას, იყვნენ სომხები…” (მითითებული ნაშრომი იხ. ჩვენს „მეორე პასუხის პასუხში”). როგორც ჩანს, რომი სწორედ სომეხ გრიგორიანელებს გულისხმობს იმ ერეტიკოსებში, რომლისგანაც ქართველი მეფე მისიონერებს იცავდა და რის გამოც მას მადლობას უხდის.
ამრიგად, ვფიქრობ, სადაო არ უნდა იყოს, რომ რომის პაპების დამოკიდებულება უფრო მეტი წონის და გადამწყვეტი მნიშვნელობის უნდა იყოს ამ საკითხის გამორკვევისთვის, ვიდრე პროპაგანდა ფიდეს რომელიღაც ჩინოვნიკის, ვინმე აკილე ვენერიოს მოსაზრება, თუნდაც რომ ის ცალსახად ქართველებს გულისხმობდეს, რაც არანაირად არ შეიმჩნევა. ამ საკითხზე ხსენებული ორგანოს ოფიციალური დამოკიდებულების სრული სურათის გასაგებად ყველაზე უპრიანი იქნებოდა მამა ლევანს მიემართა სწორედ ილია ტაბაღუას შრომისთვის, რომელშიც ავტორმა საქართველოს შესახებ კონგრეგაცია პროპაგანდა ფიდეში თავმოყრილი მასალების საფუძველზე შედგენილი რამდენიმე საბუთის შინაარსს გადმოგვცემს. ამ საბუთების მიხედვით კონგრეგაციისთვის ცნობილი იყო, რომ ქართველებს ბერძნებისგან ჰქონდათ მიღებული ქრისტიანული რწმენა და რომ, შესაბამისად, ისინი (ქართველები) ვერ შეძლებდნენ თითქმის ყველა ბერძნული „დაბნეულობისგან” თავის დაცვას. თუმცა მომდევნო გვერდზე იმავე საბუთიდან (ერთგვარი ანგარიშიდან საქართველოს შესახებ) მოყვანილია შემდეგი სიტყვები: „მასალებში, რომლებიც ქართველებს შეეხება და წმ. კონგრეგაცია დე პროპაგანდა ფიდეს არქივებში ინახება, არ მოიპოვება რაიმე ცნობები ქართველების სარწმუნოებაში დაბნეულობის შესახებ…” (Archivio della SCPF, SOCG. Vol. 147, f. 284)” [22]. ალბათ, რომი „ბერძნულ დაბნეულობებში” ბიზანტიაში ეტაპობრივად (და საკმაოდ მასშტაბურად) გავრცელებულ ისეთ ერესებს გულისხმობს, როგორიცაა არიანელობა, მონოფიზიტობა, ხატმებრძოლობა… ცნობილი ფაქტია: როდესაც ბიზანტიაში ხატმებრძოლობის ერესის საყოველთაო გავრცელების გამო ეპისკოპოსობის ახალი კანდიდატის კანონიერი (ანუ არაერეტიკოსი) ხელდამსხმელი არავინ ჩანდა, ის სწორედ საქართველოში გამოაგზავნეს ამ ცერემონიის ჩასატარებლად.
ამ მასალების, ასე ვთქვათ, „ამოქექვა” რომში მაშინ დაიწყეს, როდესაც იქ მეფე თეიმურაზის მიერ წარგზავნილი ელჩი, ნიკიფორე ირბახი ეწვიათ. ტაბაღუა წერს: „…შემდეგ მოისმინეს ნიკიფორე ირბახის ინფორმაცია საქართველოში ქრისტიანული სარწმუნოების არსის შესახებ და ოქმში შემდეგი დასკვნა ჩაიწერა: „ქართველები მცირედად განსხვავდებიან ნამდვილი კათოლიკური სარწმუნოებისგან…” (Archivio della SCPF, SOCG, Acta, vol. 6, f. 72v)” [23]. ტაბაღუას მსგავსად იგივეს მოწმობდა თამარაშვილი, როცა წერდა, რომ 1628 წლის 20 იანვარს პროპაგანდის კრებამ „ერთპირად აღიარა, რომ ქართველები ძრიელ ცოტათი განსხვავდებიან ჭეშმარიტი კათოლიკე სარწმუნოებისგანო” [24].
ეს ყველაფერი კი, როგორც აღვნიშნეთ, 1628 წელს ხდება. სწორედ ასეთია პროპაგანდა ფიდეს ოფიციალური პოზიცია ქართველების რწმენის შესახებ და არა ისეთი, როგორც ამას აკილე ვენერიო წერდა 1629 წელს ხსენებული ლექსიკონის წინასიტყვაობაში (სხვათა შორის, ჩვენს ოპონენტს სჩვევია ამა თუ იმ კერძო პირის, მათ შორის უბრალო ჟამთააღმწერლების, პირადი შეხედულებების ოფიციალური რომის პოზიციად „გასაღება”. სხვა ასეთი მაგალითი, მამა ლევანის მიერ დამოწმებულ ოტო ფრაიზინგელის მოსაზრებასთან დაკავშირებით (ქართველთა ნესტორიანელობის შესახებ) ჩვენ უკვე გავაბათილეთ იხ. წერილში „მეორე პასუხის პასუხი ისტორიის დოქტორს ანუ როგორ იშიფრება კაზუისტური კვანძები”).
სწორედ ასე უნდა გადმოეცა ჩვენს პატივცემულ ისტორიის დოქტორს, დეკანოზ ლევანს პროპაგანდა ფიდეს ოფიციალური პოზიცია და არა ვინმე აკილე ვენერიოს შეხედულების წარმოდგენით, რომელიც ერთ-ერთი ლექსიკონის წინასიტყვაობაშია გადმოცემული.
ამ მხრივ, გენიალური ქართველი ისტორიკოსთან, ივანე ჯავახიშვილთან და ასევე მედიევისტ ბეჟან ჯავახიასთან ერთად, რომელთა აზრითაც საქართველომ თავიდანვე ბიზანტიისგან განსხვავებული გზა აირჩია (მათი ციტატები იხ. ჩვენს წინა წერილში „ქართლის ეკლესიის დასავლური ორიენტაციის შესახებ”), ისტორიკოსი ალ. ალექსიძეც სრულიად ლოგიკურად მიუთითებს, რომ ანტიკათოლიკური პოლემიკა „არ ყოფილა პოპულარული ქართველთა შორის. მეტიც: ზოგ შემთხვევაში, ბერძენთა და ლათინთა დისკუსიაში… „სულიწმინდის გამომავლობის” შესახებ, რომელშიც არავინ შეიძლებოდა ყოფილიყო მართალი ან მტყუანი, ქართველები იჭერდნენ ლათინთა მხარეს. ამ მხრივ, ნამდვილ დემონსტრაციას ჰგავდა გიორგი მთაწმინდელის მიერ მგზნებარე სიტყვის წარმოთქმა ლათინური დოქტრინის დასაცავად…” [25]. ამის თაობაზე მ. თარხნიშვილიც იგივეს წერს: „…ქართული ეკლესია არ ჩარეულა არც რწმენის შესახებ დავაში, რომელმაც შუა საუკუნეებში დასავლეთისა და აღმოსავლეთის ეკლესიები სრულ განხეთქილებამდე მიიყვანა. საქართველო რომის ტახტს მოგვიანებით ჩამოშორდა და ეს გამოყოფა თანდათან განხორციელდა. პირველი ცნობა ამის შესახებ 1240 წელს გვხვდება” [26].
* * *
რომისადმი ქართველების დამოკიდებულების თემაზე მსჯელობისას, პირველ რიგში, უნდა დავასახელოთ აღმსარებლობით ქართველი კათოლიკე სასულიერო პირები:
  1. ნიკიფორე ირბახი, იგივე ნიკიფორე ირუბაქიძე-ჩოლოყაშვილი (1585-1658), აფხაზეთის კათალიკოსი [27].
  2. ეპისკოპოსი ექვთიმე რატიშვილი, რომელმაც 1687 წელს მიიღო კათოლიკობა [28].
  3. ანტონ პირველი კათალიკოსი (1720-1788).
  4. სულხან-საბა ორბელიანი (1658-1725).
ასევე რომისადმი აშკარად კეთილგანწყობილი ქართველი მართლმადიდებელი წმინდანები:
  1. წმ. გიორგი მთაწმინდელი (ვრცლად მისი დამოკიდებულების შესახებ იხ. ჩვენი წინა წერილები);
  2. წმ. ილარიონ ქართველი, რომელიც ჯერ კონსტანტინეპოლში და იქიდან რომში მომლოცველობისთვის მიემართება სწორედ იმ დროს, როდესაც ბიზანტიის დედაქალაქში სამკვდრო-სასიცოცხლო ბრძოლაა ფოტიოს პატრიარქსა და რომის პაპს შორის. წმ. ილარიონი რომში 870-2 წლებში იმყოფება. ამიტომ, როგორც ჩანს, ის არ თვლიდა თავს ვალდებულად რომ კონსტანტინეპოლელი იერარქიისთვის სოლიდარობა გამოეცხადებინა, არ წასულიყო რომში და ბიზანტიელთა ანტირომაული ისტერია გაეზიარებინა. კ. კეკელიძე ამის შესახებ წერს: „ის ადგილი „ცხოვრებისა”, სადაც ლაპარაკია ილარიონის რომში ყოფნის შესახებ, გამსჭვალულია სიმპათიებით რომაელთა ქრისტიანობისადმი. ავტორი კრძალულებით მოიხსენიებს რომაელთა ღვთისნიერებას… [თუმცა ამ დროს, დ.თ.] ბერძნები რომაელებს ისე აღარ იხსენიებენ თუ არა ურწმუნოებად უკეთურებად და მწვალებელ-სქიზმატიკებად” [29].
  3. წმ. ქეთევან წამებულიც (1570-1624), რომელსაც ძალზედ თბილი ურთიერთობა ჰქონდა კათოლიკე პადრებთან და რომელიც მათი ხელიდან ეზიარებოდა, თუმცა რჩებოდა მართლმადიდებლად.
რომის ეკლესიასთან გაერთიანების მომხრე ქართველი კათალიკოსები, რომლებიც ამ ეტაპისთვის ჩვენთვის ცნობილია ისტორიიდან, იყვნენ:
  1. კათალიკოსი ზაქარია ჯორჯაძე (მეფე თეიმურაზის თანამედროვე);
  2. კათალიკოსი მალაქია, იმერეთის, გურიის, სამეგრელოსა და აფხაზეთის არქიეპისკოპოსი (1625-1639);
  3. კათალიკოსი დომენტი II (XVII ს. II ნახევარი);
  4. კათალიკოსი გრიგოლი (1695-1742) და სხვ.
აღსანიშნავია, რომ ქართველი სამღვდელო პირები საქართველოში ჩამოსულ კათოლიკე მისიონერებთან ერთად „სამოღვაწეოდ უცხოეთშიც (მაგ., ინდოეთში) კი მიემგზავრებოდა” [30]. აქ კი უნდა დავსვათ შეკითხვა: განა შესაძლებელია ერთმანეთისგან მნიშვნელოვან საკითხებში განსხვავებული რწმენის მქონე სასულიერო პირთა ერთობლივი მისიონერობა? პასუხი: თავად მისიონერობის არსი გამორიცხავს ამ შესაძლებლობას!
რომის მიერ წარმოგზავნილ მისიონერებზე საქართველოში ზრუნავდნენ არა მხოლოდ მეფეები (თეიმურაზი, გიორგი ბრწყინვალე და სხვ.), არამედ კათალიკოს-პატრიარქებიც. მაგ., ზაქარია კათალიკოსი 1631 წელს რომის პაპს შემდეგს წერდა: „თქვენი ბერები არიან აქა და თქვენის გულისათვის ძმასა და შვილსავით მოვჰპყრობივართ და მამული მივეცით და ეკლესიებიც ააშენეს” [31].
კათოლიკებისადმი ქართველთა ისტორიულ დამოკიდებულებაზე საუბრისას საინტერესო ასევე ისიც, რომ სწორედ ქართული მხარე ითხოვდა რომის ეკლესიასთან გაერთიანებას. ეს დასტურდება როგორც ქართული, ისე რომაული წყაროებით და თან სხვადასხვა საუკუნეში. მაგ., 1240 წელს პაპი გრიგოლ მეცხრე რუსუდანისადმი მიმართულ წერილში წერს: „…რაც შეეხება იმას, რომ თქვენ გვთავაზობთ და ითხოვთ თქვენი სულიერი სახლი შეუერთოთ ჩვენს სახლს…” [32]. ქართული წყარო: მეფე თეიმურაზი 1626 წელს რომის პაპისადმი გაგზავნილ წერილს ასე ამთავრებს: „აი, შეჯამებული ჩვენი სურვილები: მოვექცეთ შენი უწმინდესობის – პირველი საყდრისა და უმაღლესი ხელისუფლების მოწყალების ქვეშ” [33]. რომთან საეკლესიო უნიის (გაერთიანების) იდეას მხოლოდ საერო ხელისუფალნი როდი გამოთქვამდნენ, მაგ., მე-17 ს-ში ამ ეკუმენურ იდეას „ქართველ სასულიერო პირთა ერთი ნაწილიც მტკიცედ უჭერდა მხარს. ამ შემთხვევაში უნიის აქტიურ მომხრედ გვევლინება კათალიკოსი დომენტი მეორე. ჩვენ არ ვიცით თუ როგორ ჰქონდა წარმოდგენილი ეკლესიათა გაერთიანების საკითხი ამ ქართველთა კათალიკოსს, მაგრამ უნდა ვივარაუდოთ, რომ იგი იცავდა ორი სარწმუნოების თანასწორობის პრინციპს” [34]. სულხან-საბას თანამედროვე, დასავლეთ საქართველოს კათალიკოსი გრიგოლიც (1695-1742) „გამოთქვამდა სურვილს, – წერს ჟან რიშარი, – შეერთებოდა კათოლიკურ ეკლესიას. მან მოითხოვა გამოეგზავნათ მისთვის მისიონერები სამი მისიისთვის, რომელსაც განალაგებდა სამეგრელოში, იმერეთსა და აფხაზეთში” (საბუთები საქართველო საფრანგეთის ურთიერთობის ისტორიიდან… 128-9 // პაპაშვილი, მ. საქართველო… 253).
დავუშვათ, მხოლოდ მეფეთა სურვილი იყო ამგვარი საეკლესიო გაერთიანება. თუნდაც ასეთ შემთხვევაში მოგვიწევს შემდეგ გარემოებაზე დაფიქრება: მე-4 საუკუნეში მირიან მეფემ ისურვა და ქვეყანაში სრულიად ახალი რელიგია (კარდინალურად განსხვავებულისა იმისაგან, რასაც ქართული წარმართობა ჰქვია) სახელმწიფო რელიგიად გამოაცხადა, რაც იმას ნიშნავდა, რომ არც ხალხს და არც რელიგიურ ლიდერებს არავინ ეკითხებოდა სურდათ თუ არა მათ რწმენის გამოცვლა. ის, რომ ქვეყნის მოსახლეობას სულაც არ სურდა ახალი სარწმუნოების მიღება, მოწმობს მთის მოსახლეობაში მეფის მიერ გამოყენებული ძალადობა ქრისტიანობის გასავრცელებლად. საინტერესოა, თუ მირიან მეფის ასეთი ქცევა არ მიგვაჩნია მიუღებლად, მაშინ, მაგ., მე-17 საუკუნეში მხოლოდ მეფე თეიმურაზს საკუთარი სამეფო რომ რომის პაპისათვის დაემორჩილებინა, რატომ მიგვაჩნია დასაგმობად და არაკანონიერად (თუნდაც უსამართლოდ)? და ეს მაშინ, როდესაც ამ ეპოქაში არც კათოლიკური რწმენა სხვაობდა დიდად ქართველთა მართლმადიდებლობისგან. თუკი იმასაც გავითვალისწინებთ, რომ რეალურად მეფე თეიმურაზს საქართველოს ეკლესიის კათალიკოსისა და სამღვდელოების ნაწილის თანხმობაც ჰქონდა ამ საკითხზე, მაშინ ყოვლად გაუგებარი რჩება ჩვენი რელიგიური ფუნდამენტალისტების პოზიცია. ნუ დავივიწყებთ ასევე იმასაც, რომ უბრალო ქართველი მოსახლეობაც კეთილგანწყობილი იყო კათოლიკე მისიონერებისადმი (იხ. ქვემოთ).
რასაკვირველია, საეკლესიო გაერთიანება საეკლესიო კრების პრეროგატივაა და არა მეფისა. რომი ამას კარგად აცნობიერებდა. მაგ., პაპი იოანე ოცდამეორე 1322 წელს მეფე გიორგისადმი მიმართულ წერილში წერს: „თუ თქვენ წამოგვიყენებთ საბაბს, რომ ეს (გაერთიანება, დ.თ.) შეუძლებელია საყოველთაო კრების გარეშე, ჩვენ გიპასუხებთ: კეთილგანწყობით ვუყურებთ ასეთი კრების მოწვევას…” [35]. ასეთი კრების მოწვევის შემთხვევაში კი, სრული საფუძველი გვაქვს ვიფიქროთ, რომ ქართული მხარე არ აღმოჩნდებოდა არავითარი ზეწოლის ქვეშ, რადგან, ჯერ ერთი, ამის საჭიროება არც იქნებოდა (გაერთიანების სურვილი ქართველებისგან მოდიოდა) და მეორეც, მსგავსი ზეწოლის უნაყოფობას კარგად აცნობიერებდნენ რომში. მაგ., როგორც მართლმადიდებელი თეოლოგი, იოანე მეიენდორფი წერს, ფერარა-ფლორენციის კრებაზე (რომელსაც უფრო დიდი მიზანი – აღმოსავლეთისა და დასავლეთის ეკლესიათა გაერთიანება ჰქონდა დასახული) “თავისუფალი საღვთისმეტყველო დიალოგის” შესაძლებლობა ნამდვილად არსებობდა და ლათინთა მხრიდან არავითარ ზეწოლას არ ჰქონია ადგილი: “მართლმადიდებელი აპოლოგეტები ხშირად ამტკიცებდნენ, რომ ბერძნები, როდესაც კრების გადაწყვეტილებებს ხელს აწერდნენ, იმყოფებოდნენ ფიზიკური და მორალური ზეწოლის ქვეშ, მაგრამ ძნელია ამას დავეთანხმოთ, რადგან მარკოზ ეფესელმა უარი განაცხადა ხელის მოწერაზე, მაგრამ სამშობლოში იგი საღი და უვნებელი დაბრუნდა” [36].
რაც შეეხება რიგითი ქართველების სიმპათიას მისიონერებისადმი. სხვებთან ერთად ამის შესახებ, 1616 წელს საქართველოში ჩამოსული პაოლო მარია ჩიტადინი და ფაენცაც წერს, რომ ქართველებს „რომის პაპისადმი უდიდესი პატივისცემა აქვთ”. ქართველების მხრიდან ამაღელვებელი შეხვედრის აღწერის შემდგომ იგი წერს: „მეუბნებოდნენ, რომ რამდენიმე თქვენი მღვდელი ჩვენში რომ ჩამოვიდეს: მაშინვე მივცემთ ეკლესიებს…” [37]. ლუი გრანჟეც წერს სამეგრელოზე, რომ მან „იქ პოვა რომის ეკლესიისადმი სიმპათია” [38]. საქართველოს სხვა კუთხეში, „კახეთში ადგილობრივმა სამღვდელოებამ თეატინელი მისიონერები კარგად მიიღო” [39]. ასევე ცნობილია, რომ „გურიის მთავარი – კათალიკოსი მალაქია (1625-1639), [სამეგრელოს მთავრის] ლევან დადიანის მსგავსად, ევროპული ორიენტაციისა იყო” [40]. სწორედ ამ საეკლესიო იერარქის მფარველობით წარმატებით დაიწყეს მისიონერებმა გურიაში მსახურება. აქ მხოლოდ ლათინი მისიონერების საქმიანობის ხელშეწყობასთან ან მათთან თბილ ურთიერთობასთან არ გვაქვს საქმე: 1638 წელს მისიონერი ნიკოლო „იმხანად წიფურიაში ჩასულ დონ პიეტრო ავიტაბილეს მოახსენებდა, რომ კათალიკოსი მალაქია მზად იყო „რომის ეკლესიასთან შეერთებისთვის” [41].
ამ კონტექსტში, საყურადღებო მოვლენაა ასევე პაპის მიერ 1328 წელს სმირნის საეპისკოპოსოს გაუქმება და ამ კათედრის თბილისში გადმოტანა (რადგან ახლო აღმოსავლეთში შემცირდა ლათინთა გავლენა). „ლათინთა გავლენა საგრძნობი იყო სებასტოპოლისშიც ანუ სოხუმში. აქ არსებობდა კათოლიკური საეპისკოპოსო კათედრა” [42]. 1675 წელსაც ჯოზეფ ანტუანი წერდა, რომ „ყველა მისიონებს შორის მთელს აზიაში ინდოეთამდე… საქართველოს მისიონი ყველაზე ნაყოფიერი იყო”. მამა ბერნარდო ნეაპოლიტანელი რომში გაგზავნილ თავის წერილში იგივეს იმეორებს…” [43].
როდესაც ჩვენ ვსაუბრობთ ქართული ეკლესიის ცნობილ წარმომადგენელთა დასავლურ ორიენტაციაზე, არ ვგულისხმობთ მხოლოდ კათოლიკებისადმი ლოიალურ დამოკიდებულებას. ქართული ეკლესიის გამოჩენილი მოღვაწეები კეთილგანწყობას ავლენდნენ პროტესტანტული ეკლესიის წარმომადგენლების მიმართაც. ამ მხრივ, ცნობილია წმ. გაბრიელ ქიქოძის ინტერკონფესიური გახსნილობაც, თუ როგორ პატივით მიიღო მან 1872 წელს ანგლიკანი მღვდელი სოლომონ სიზარ მალანი. იგი მართლმადიდებელ ეკლესიასთან გაერთიანების ეკუმენური მიზნით და ქართული ეკლესიის ისტორიისა და დოქტრინის გასაცნობად ჩამოდის საქართველოში. წმ. გაბრიელმა ის არა მხოლოდ დიდი პატივით მიიღო საკუთარ რეზიდენციაში, არამედ ღვთისმსახურებაში მონაწილეობის უფლებაც მისცა: ანგლიკანი მღვდელი ქართულ მართლმადიდებლურ ტაძარში კითხულობს სახარებას, ლოცულობს და ქადაგებას წარმოთქვამს მრევლის წინაშე. სტატიის ავტორის განცხადებით, ეს „სხვა არაფერია, თუ არა ეკუმენური თანალოცვა” [44].
ბუნებრივია, კათოლიკე მისიონერებს საქართველოში მოწინააღმდეგებიც ჰყავდა, ამ მხრივ ცნობილია, მაგ., ვინმე ალავერდელი მიტროპოლიტი, რომელიც მეფე თეიმურაზისა და ზაქარია კათალიკოსის დროს მოღვაწეობდა. თუმცა, როგორც ტაბაღუა აღნიშნავს, „მართალია, ეპისკოპოსი ალავერდელი მხარს უჭერდა თეატინელ მისიონერთა წინააღმდეგ ბერძენი ბერების მოქმედებას, მაგრამ ალავერდელი რომის პირველ მღვდელმთავარს აღიარებდა მსოფლიოში კათოლიკეთა მეთაურად; წინააღმდეგი არ იყო რომის პაპს თავისი დესპანები გამოეგზავნა საქართველოში, მიუთითებს დონ ბართ ფერო (Don Bart. Ferro. Istoria delle Misioni, p. 103)” [45]. დონ პიეტრო ავიტაბილე კი ამ ეპისკოპოსის კეთილგანწყობის მოპოვებას არ მიიჩნევდა შეუძლებლად. ის კონგრეგაციის კარდინალებს წერდა: „…ჩვენი მეგობრობის დადასტურებით იგი შეიძლებოდა ჩვენს მხარეზე გადასულიყო” [46].
ზოგადად მისიონერებისადმი კეთილგანწყობილი დამოკიდებულების ეტაპი იცვლება ირანის შაჰთან მეფე თეიმურაზ პირველის დამარცხების შემდეგ. 1633 წელს შაჰმა ქართლის მეფედ გამაჰმადიანებული როსტომ ბაგრატიონი დანიშნა, რომელმაც მალე „გამოსცა ბრძანება, რომლის თანახმად ის, ვინც რჯულს გამოიცვლიდა და მაჰმადიანობის გარდა სხვა სარწმუნოებას მიიღებდა, სიკვდილით დაისჯებოდა” [47].
პროფესორ მურმან პაპაშვილის აზრით, ეკლესიათა გაერთიანების საკითხზე ქართული მხარის დამოკიდებულების შესახებ შეკითხვას „იმ შედეგებიდან გამომდინარე, რასაც მიაღწია კათოლიკობამ საქართველოში მე-13-15 საუკუნეებში, ასე შეიძლება ვუპასუხოთ: ქართველმა საერო თუ სასულიერო მესვეურებმა, ასევე ჩვენმა ხალხმა, მათთვის დამახასიათებელი რელიგიური შემწყნარებლობისადმი მაღალი შეგნებიდან გამომდინარე, კათოლიკობას საქართველოში ფართოდ გაუღეს კარი. ქართველები გულთბილად შეხვდნენ მისიონერებსა და მათ უნიატურ იდეებს. ამიტომ ეკლესიათა გაერთიანების საკითხს საქართველოში პოლემიკა არ გამოუწვევია. ამის შედეგი იყო ის, რომ მისიონერებს საქართველოში შიშის ქვეშ არ უცხოვრიათ. ქართველი მესვეურები და ზედა ფენა ფრთხილად ეკიდებოდა უნიას და ამიტომ მას არც უგულვებელყოფდა და არც რაიმე კონკრეტულ ნაბიჯს დგამდა ამ გზაზე…” [48]. მაგრამ აქ შემდეგი შეკითხვა უნდა დაისვას: კათოლიკური სამყაროსადმი ქართული სამეფო ხელისუფლების, საეკლესიო პირების და უბრალო მოსახლეობის მხრიდან ზემოთ დაწურულად გადმოცემული დამოკიდებულების ფონზე ჩვენს წინაპრებს რომ მისცემოდათ შესაძლებლობა საეკლესიო კრების ჩატარებისა რომის პაპის წარმომადგენლებთან ერთად, დაუდგებოდა რაიმე წინ საეკლესიო ერთობის გამოცხადებას? (ამ საკითხზე იხ. ასევე დასკვნაში).
* * *
რასაკვირველია, ჩვენს ოპონენტს არ შეეძლო უყურადღებოდ დაეტოვებინა ჩვენს მიერ დ. ობოლენსკის ნაშრომის ბუტაფორიული დამოწმება მისი მხრიდან. იგი აღნიშნავს, რომ ეს ჩვენი ერთადერთი წარმატებული პუნქტია კრიტიკისა: „ერთადერთი, რაც ბ-ნმა დავითმა შენიშნა უნებლიედ გაპარული არაზუსტი ციტირებაა – ვაღიარებთ ასეა!!! მაგრამ ფაქტი ლათინების მიერ ათონის აწიოკებისა უამრავია, მათ შორის ივერონის, როდესაც ამ მონასტრის 200 უხუცესი ბერი გემით ზღვაში გაიყვანეს და ჩაძირეს, ხოლო ახალგაზრდა საძმო მონობაში გაყიდეს (РГБ. Григор. № 1706, ХVI в. Л. 19б – 22, Повесть о нашествии папистов на Святую Гору // Афонский патерик. 1897, 2002р. Ч.2.)”.
კარგია, რომ მამა ლევანი ამ შეცდომას მაინც აღიარებს, მაგრამ ვერ დავიჯერებ, რომ ეს მხოლოდ “უნებლიედ გაპარული” არაზუსტი ციტირება იყო, რადგან: ობოლენსკის ეს ნაშრომი ჩვენს პოლემიკაში უმნიშვნელოვანესი საკვანძო აზრის წყაროდ იყო დასახელებული. არა მგონია ამ დროს ავტორი შემთხვევით უთითებდეს რომელიმე წიგნს (მით უმეტეს, მეცნიერი და თან პოლემიკაში). ალბათ, ჩვენი ოპონენტი ფიქრობდა, რომ დამოწმებული ნაშრომების გადამოწმების ჩვევა არ გვაქვს და ესეც ისე “ჩაივლიდა” და მკითხველიც დაიჯერებდა, რომ ხსენებული ინგლისელი ისტორიკოსი თითქოს მართლაც წერს სადმე, რომ ათონელები ლათინებმა ამოწყვიტეს ოფიციალური რომის განკარგულებით, რის დამტკიცებასაც ასე დაჟინებით ცდილობს მამა ლევანი.
რაც შეეხება “ათონური პატერიკს”, რომელსაც ის ამჯერად ობოლენსკის ნაშრომის ნაცვლად გვთავაზობს: ვფიქრობ, ისტორიის დოქტორის ხარისხის მფლობელ პირს არ ეკადრება მეცნიერული კამათისას ჰაგიოგრაფიული ჟანრის ლიტერატურის – პატერიკების ანუ წმინდანთა ცხოვრებების დამოწმება, რადგან ამ სახის ძეგლები ბევრ ისტორიულ უზუსტობასა და ანაქრონიზმს შეიცავს, რომ არაფერი ვთქვათ ფანტასტიური ხასიათის მოვლენებზე. არა მხოლოდ საერო და „ანტიეკლესიური” ისტორიკოსები და ფილოლოგები, არამედ ნებისმიერი საკუთარი თავის პატივისმცემელი თეოლოგიც აღიარებს, რომ ჰაგიოგრაფიული ძეგლის ავტორები უფრო მეტად ყურადღებას აქცევენ საკუთარი გმირის წარმოჩენასა და მკითხველთა თაობებში მისდამი პატივისცემის გაღვიძებას, ვიდრე ისტორიულ რეალობის ადეკვატურ გადმოცემას. ამ მხრივ, მამა ლევანს შევთავაზებდი ამ საკითხზე ბოლო ხანს გამოქვეყნებულ ერთ-ერთ სამეცნიერო პუბლიკაციას პროფ. ეკა ჭყოიძის ავტორობით [49], სადაც ავტორი სწორედ ამ კუთხით აანალიზებს ამ ჟანრის ლიტერატურას გიორგი მცირის თხზულების მაგალითზე. სტატიაში ავტორი აღნიშნავს, რომ “ძველი აღმოსავლეთის ხალხების მითოლოგიამ ფართოდ პოვა ასახვა წმინდანთა ცხოვრებებში. მაგრამ აქ ის სხვაობაა, რომ ჰაგიოგრაფიაში ყველაფერი რეალობად ცხადდება…” [50]; უფრო მეტიც: “ჰაგიოგრაფიისთვის არც ცხოველის კაცობრივ ენაზე ამეტყველებაა უცხო” [51]. ამის საილუსტრაციოდ ავტორი სქოლიოში უთითებს ქართულ ენაზე მე-12 საუკუნეში გადმოთარგმნილ “წმინდა ზოსიმეს ცხოვრებას”. სხვათა შორის, ავტორიტეტული პატროლოგი, ა. სიდოროვიც საუბრობს „პოპულარული რელიგიური ცნობიერების” მიერ წარმოქმნილი და პატერიკებში შესული ზოგიერთ ფოლკლორული და მითოლოგიური შეხედულების შეუთავსებლობაზე ეკლესიის თეოლოგიურ ხედვასთან [52].
რაც შეეხება ათონის დაწიოკების ფაქტებს, რომელსაც არავინ უარყოფს: თუ რამე მსგავსი მომხდარა ამა თუ იმ ოდიოზური ლათინი ეპისკოპოსის მხრიდან ათონის მთაზე, რომის პაპს იგი დაუსჯია, რაზეც წინა წერილშიც აღვნიშნავდით და შესაბამის წყაროებსაც ვიმოწმებდით. მაგ., ალ. ალექსიძეც მიუთითებს, რომ, ბიზანტიის მიწაზე ზოგჯერ ლათინი ჯვაროსნების მიერ გამოვლენილ სისასტიკეს „მწარედ აღიარებდა და გმობდა თვით რომის პაპი” [53]. გარდა ამისა, თუ იმ მეკობრეებს შორის, რომლებმაც განძის გამო დაარბიეს ათონის რომელიმე მონასტერი, შემთხვევით სარწმუნოებით ლათინი აღმოჩნდებოდა ოდენ ტრადიციით, ასე ვთქვათ, მხოლოდ ნათლობით, როგორც დღეს არის ბევრი მონათლული, მაგრამ ეკლესიასთან არავითარი კავშირი არ აქვთ, ეს ნამდვილად არ ნიშნავს იმას, რომ მათი ქმედებები რომის ეკლესიის საეკლესიო ხელისუფლებისგან იყო ნაკარნახევი ან წახალისებული!
მამა ლევანი შემდეგნაირად ამთავრებს ამ საკითხზე მსჯელობას: „ასე რომ, ათონისთვის დიდი მნიშვნელობა არ ჰქონდა ლათინების პროფესიას – მეკობრე იქნებოდა , დეზერტირი, თუ პაპის ლეგატი – შედეგი ერთი იყო! და ფაქტია, რომ ლათინთაგან მოწყვეტილნის ფენომენი და თაყვანისცემა დღესაც არსებობს ათონის მთაზე, ანუ წმინდა მოწამეები ლათინთაგან მოწყვეტილნი ლიტურგიულ მოსახსენებელში შეტანილია!” ვეთანხმები ოპონენტს, შედეგი “ერთიდაიგივე” ანუ სავალალო იყო, მაგრამ ამ შედეგის “წარმომშობი” ვინ იყო? ეს არის მთავარი კითხვა.
რაც შეეხება ლიტურგიულ მოსახსენებელში მოწამეების სახელების შეტანას: ვიმეორებთ, ათონელების მარტვილობის ფაქტს ჩვენ არ უარვყოფთ, მაგრამ სრულიად დასაშვებია, რომ საეკლესიო გადმოცემით მწამებელთა წარმოშობა მცდარად იყოს დაფიქსირებული და ამგვარ შეცდომაში საგანგაშოს ვერაფერს ვხედავ, რადგან საეკლესიო გადმოცემაში ბევრი რამ არსებობს, რაც ისტორიულად არ დასტურდება და ეს არც არის აუცილებელი. საეკლესიო გადმოცემის უმთავრესი მიზანი სულაც არ არის ორიენტირებული ისტორიულ სიზუსტეზე. კარგი იქნება ჩვენი ოპონენტისთვის თუ ამ მოსაზრების დამადასტურებელ მაგალითებს არ მომთხოვს 🙂
საერთოდ თუკი ათონზე ქართველი ბერების დევნა-შევიწროვებაზე ვსაუბრობთ, უნდა აღვნიშნოთ, რომ ისინი სწორედ ერთმორწმუნე ბერძნებისგან განიცდიდნენ ამგვარ ზეწოლას. როგორც ლ. მენაბდე წერს, „უკვე ექვთიმე ათონელის მომდევნო წინამძღვრის, გიორგის (1019-1029) დროს დაიწყო ივირონში ქართველთა შევიწროება-შემცირება და ბერძნეთა მომრავლება… მომდევნო ხანაში მათი იერიში კიდევ უფრო საშიში გახდა” [54]. ასევე ხშირად დავიწყებას ეძლევა და ის გარემოებაც, რომ ათონს ხშირად არბევდნენ თურქები, კატალონიელები, არაბები… მაგ., ცნობილია, თუ როგორ „გაძარცვეს უმოწყალოდ არაბმა მეკობრეებმა (ათონზე) ქართული სავანე” [55].
ქართველი ათონელების ლათინებთან კეთილგანწყობილ დამოკიდებულებაზე ისიც მოწმობს, რომ ქართველებს ლათინებისთვის „უყიდიათ ადგილი და დახმარებიან მონასტრის მშენებლობაში” [56]. როგორც ჩანს, ქართველები არა მხოლოდ, მშენებლობასა და სხვადასხვა „სამეურნეო საქმეებში” ეხმარებიან ლათინებს ათონზე, არამედ თვით ლათინურ რიტუალურ წეს-ჩვეულებებზეც არ ამბობენ უარს საკუთარ რელიგიურ პრაქტიკაში. როგორც მ. თარხნიშვილი წერს, „ჩანს, რომ 1205-10 წლებში ათონის მთის ქართველი ბერები azymis-ის (ანუ უფუარი პურით, დ.თ.) ლიტურგიის ჩატარებაშიც კი ექვემდებარებიან ლათინებს” [57].
* * *
მამა ლევანი ფილიოკვეს საკითხზე საკუთარი დამოკიდებულების შესახებ წერს: „მირაჟული ლოგიკის თუ კონტრლოგიკის ნიმუშს წარმოადგენს ოპონენტის მიერ ჩვენი ე. წ. თანხმობა: „მისასალმებელი გახლავთ მამა ლევანის საბოლოო თანხმობა, რომ ფილიოკვე რეალურად არ წარმოადგენს პრობლემურ საკითხს. ეს მართლაც წინგადადგმული ნაბიჯია!” – უკაცრავად და სად ნახეთ რომ ამ საკითხზე თანხმობა განვაცხადე? თუ პირიქით, მიგითითეთ ვლადიმერ ლოსკის შესანიშნავი ნაშრომი, რომელსაც სავსებით ვიზიარებთ, ის სრულიად აქარწყლებს მოსაზრებას იმის შესახებ, რომ ფილიოკვე პრობლემა არ არის! ბ-ნო დავით ნუ შეეჯიბრებით იდენტურ საკითხზე ვლადიმერ ლოსკის”.
განა ბოლოტოვის ცნობილი ნაშრომი ფილიოკვეზე ოპონენტმა არ ახსენა, სადაც დასაბუთებულია აზრი იმის შესახებ, რომ ფილიოკვე არ შეიძლება დაბრკოლებად განვიხილოთ ორი ეკლესიის ურთიერთობისთვის? მამა ლევანი მირჩევს, რომ აჯობებს ვლ. ლოსკის არ გავეჯიბრო. არც მე ვურჩევ ოპონენტს ბოლოტოვთან გაჯიბრებას და, მით უმეტეს, წმ. მაქსიმე აღმსარებელთან, რომელიც თვლიდა, რომ დასავლური ფილიოკვე არავითარ პრობლემას არ წარმოადგენდა აღმოსავლური თეოლოგიისთვის (ჩვენს გარდა, მაქსიმეს ამგვარ პოზიციაზე საუბრობს აგრეთვე ჩვენი კოლეგა, ზურაბ ეკალაძეც [58].
* * *
წერილის ბოლოს მამა ლევანი წერს: „გიორგი მთაწმინდელის თემაც, მართლაც და ამოწურულია და ნუ უყურებთ სამყაროს შავ – თეთრ ფერებით, ანუ თუ ეს ათონელი ბერი „სრული ბერძენი” იყო თავისი მენტალობით და საქმიანობით ე.ი. იგი ანტილათინი გამოდის ავტომატურად? რა თქმა უნდა, ასე არ არის და მე არა ერთგზის ამიღნიშნავს, რომ ეკლესიის ერთობის დარღვევა ტრაგედია იყო ღირსეული სასულიერო პირებისთვის, რომელთა რიცხვს უდავოდ გიორგი მთაწმინდელი მიეკუთვნებოდა და მისი ამ განცდების პრიმიტივიზაციას ნუ შეეცდებით და „ლათინელების მიმართ სიმპატიებამდე” ნუ დაიყვანთ!”
რა დახვეწილი კაზუისტიკაა! ესე იგი, გიორგი მთაწმინდელი არც ანტილათინი იყო და არც „ლათინებისადმი სიმპათიით განწყობილი” და ამას გვიმტკიცებენ იმ დროს, როდესაც ჩვენ გიორგის უცხადესი სიტყვები გვაქვს ხელთ. რასაკვირველია, ქართველი ბერისთვის ტრაგედია იყო საეკლესიო განხეთქილება, მაგრამ აქედან არანაირად არ გამომდინარეობს მოსაზრება, რომ ეს მოღვაწე არ შეიძლებოდა ყოფილიყო სიმპათიით განწყობილი რომისადმი! ამის შესახებ ჩვენ წინა წერილებში დაწვრილებით გავარჩიეთ და მკაფიოდ გამოვავლინეთ მამა ლევანის უშედეგო მცდელობა, რომ როგორმე ლათინური დოქტრინის მოწინააღმდეგედ წარმოეჩინა გიორგი ათონელი. დიახ, ეს საკითხი დახურულია, მაგრამ არა ჩვენი ოპონენტის სასარგებლოდ: წმ. გიორგი არც ლათინთა დოქტრინას მიიჩნევდა რომელიმე (თუნდაც ფილიოკვური) ერესის შემცველად და არც რომაულ განსხვავებულ რიტუალურ წეს-ჩვეულებებში ხედავდა რაიმე პრობლემას.
საბედნიეროდ, გიორგი მთაწმინდელის პოზიციის პრო-რომაულად წარმოჩენისას მე ნამდვილად არ ვრჩები ეულად ქართულ თეოლოგიურ სივრცეში. ამ საკითხზე სიამოვნებით დავიმოწმებდი ჩემი მეგობრების ანალოგიურ შეხედულებებსაც. ასე მაგალითად, თეოლოგიის დოქტორი (ოქსფორდის უნივერსიტეტიდან) თამარ გრძელიძე სპეციალურად ათონელებისადმი მიძღვნილ თავის კვლევაში, იმ ადგილას, სადაც გიორგი მთაწმინდელის მიერ იმპერატორის წინაშე წარმოთქმულ სიტყვებს განიხილავს, წერს, რომ „გიორგის მიერ გამოთქმული ხედვა მიუღებელი იქნებოდა პატრიარქ კერულარიოსისთვის და მისგან სერიოზულ გაკიცხვასაც დაიმსახურებდა…” [59]. ავტორი ზოგად კონტექსტზეც მიუთითებს და შენიშნავს, რომ სხვა აღმოსავლელი პატრიარქები „არ ეთანხმებოდნენ თავისი კონსტანტინეპოლელი კოლეგის პოლიტიკას. დისკუსირებადი სხვაობები არ წარმოადგენდა მნიშვნელოვან საკითხებს ანტიოქიელი პატრიარქის, პეტრე მესამესთვის და არქიეპისკოპოს თეოფილაქტე ბულგარელისთვის” [60].
ასევე ჩვენი მეგობარი, ლაიპციგის უნივერსიტეტის დოქტორანტი, თეოლოგი ზურაბ ჯაში კი გიორგი მთაწმინდელის ამ „სიტყვის” შესახებ შემდეგს აღნიშნავს: „…დასავლეთ-აღმოსავლეთის განხეთქილების კონკრეტულ ისტორიულ ჭრილში კი ეს სიტყვა გიორგი მთაწმინდელს, როგორც საქართველოს ეკლესიის უდიდეს წმინდანს და ღვთისმეტყველს, იმ ღვთისმეტყველთა რიგში აყენებს, რომლებსაც შეეძლოთ ვიწრო ნაციონალური და ადგილობრივი ტრადიციების კედლების მიღმა გადაეხედათ და დაენახათ საერთო ქრისტიანული სივრცე” [61].

 

პოლემიკის შეჯამება
დასასრულს უნდა წარმოვადგინოთ პოლემიკის მთავარი პუნქტები და შევაჯამოთ შედეგები. მაშ ასე, ჩვენი დისკუსიისას დადგინდა:
  1. კონსტანტინეპოლის პატრიარქის, მიქაელ კერულარიოსის ანტი-რომაულ სულისკვეთებას არ იზიარებდნენ აღმოსავლეთის სხვა ავტორიტეტული კათედრების პირველიერარქები, უფრო მეტიც: მას ასეთი საქციელისთვის საყვედურობდნენ კიდეც (მაგ. ანტიოქიის პატრიარქი პეტრე).
  2. 1729 წლამდე რომისა და აღმოსავლეთის – მათ შორის ქართულ – ეკლესიებს შორის არსებობდა საეკლესიო (საკრამენტული) ხასიათის კავშირი, რადგან ყველა აღიარებდა ერთმანეთის საიდუმლოებების ქმედითობას.
  3. არ არსებობს აღმოსავლეთში ჩატარებული არცერთი ადგილობრივი თუ მსოფლიო საეკლესიო კრება, რომელზეც ლათინები (კათოლიკები) ერეტიკოსებად არიან გამოცხადებულნი.
  4. გიორგი მთაწმინდელის რომაელი ლათინებისადმი დამოკიდებულებაში აშკარა სიმპათია შეინიშნება. მისი აზრით, რომის ეკლესიის დოქტრინა არ შეიცავს რაიმე ერესს და არც ლათინთა რელიგიური წეს-ჩვეულებებია მიუღებელი.
  5. არ არსებობს ისტორიული ცნობები, რომელთა თანახმადაც საქართველოს ეკლესია მხარს უჭერდა კონსტანტინეპოლს რომთან დაპირისპირებისას.
  6. საქართველოს ეკლესია რომისგან საბოლოოდ გამიჯნული აღმოჩნდა ფორმალურად, ერთგვარი „ინერციით” და არა რომთან შეგნებული დაპირისპირებით დოქტრინალურ თუ წეს-ჩვეულებით საკითხებზე უთანხმოების გამო.
  7. რომის ეკლესიას ქართველთა რწმენა „მცირედ” განსხვავებულად მიაჩნდა (პროპაგანდა ფიდეს არქივის ცნობებით). ოპონენტის მიერ წარმოდგენილი ვინმე ოტო ფრაიზინგელისა და აკილე ვენერიოს კერძო მოსაზრებანი ქართველთა შესაძლო ერეტიკოსობის შესახებ ვერ ჩაითვლება ოფიციალური რომის პოზიციად. ამ მხრივ, აღსანიშნავია აღმოსავლეთის ქვეყნებში ქართველი სამღვდელო პირებისა და კათოლიკე მისიონერების ერთობლივი მსახურებაც, რადგან მნიშვნელოვნად განსხვავებული რწმენის მქონე პირთა ერთობლივი მისიონერობა შეუძლებელია.
  8. ქართულ სამეფო ხელისუფლების, საეკლესიო პირებსა და უბრალო მოსახლეობას ცალსახად დადებითი დამოკიდებულება ჰქონდა კათოლიკე მისიონერებისადმი (განსხვავებით ბერძენი, რუსი და სომეხი სამღვდელო პირებისგან). ჯოზეფ ანტუანის მიერ 1675 წელს წარმოთქმული განზოგადოებული სიტყვები სრულიად ადეკვატურად ასახავს ქართულ რეალობას: „ყველა მისიონებს შორის მთელს აზიაში ინდოეთამდე… საქართველოს მისიონი ყველაზე ნაყოფიერი იყო”.
  9. ათონელი ბენედიქტელები, რომელთა რწმენასა და ღვთისმოსავობას ქართველი ათონელები დადებითად აფასებდნენ, სარწმუნოებით ლათინები (კათოლიკები) იყვნენ. „დიდი განხეთქილების” შემდგომ არსებულ მართლმადიდებელ ბენედიქტიანელთა ორდენებზე ისტორიული ცნობები ოპონენტმა ვერ წარმოგვიდგინა.
  10. ისტორიული წყაროების მიხედვით, 1274 წელს ათონი დაარბიეს არა ლათინმა ჯვაროსნებმა, არამედ ან განძის მაძიებელმა მეკობრეებმა, ან აგიბელინებმა ან კატალონიელმა ალმუგავარებმა, მაგრამ არა ლათინმა ჯვაროსნებმა, მით უმეტეს, რომის პაპის განკარგულებით (ამის შესახებ ოპონენტის მიერ დამოწმებული ერთადერთი ჰაგიოგრაფიული ძეგლი არ წარმოადგენს ისტორიულ დოკუმენტს).
  11. არსენ იყალთოელისთვის ანტიფილიოკვური პოზიციის „მიბმა”, მის მიერ ნათარგმნი ძეგლის მეშვეობით, ხელოვნურია და არადამაჯერებელი. (ზოგადად ფილიოკვეზე: ძისაგან სულის იმგვარ გამომავლობას, როგორსაც უარყოფდა აღმოსავლეთი, უარყოფდა რომიც).
  12. ექვთიმე ათონელის „უშეღავათო შეუწყნარებლობა” ლათინური ტრადიციებისადმი, ოპონენტმა ვერ დაგვიმტკიცა.
  13. აღმოსავლურ რელიგიურ რეპრესიებს არ ჰქონია შემთხვევითი და არაორგანიზებული ხასიათი, არამედ იყო მიზანმიმართული პოლიტიკა. ამრიგად, მას ვერ შევაფასებთ ოდენ ადამიანურ „გადაცდომად” (ოპონენტის შეფასებით). ამასთან, ბიზანტიასა და რუსეთში ამგვარი დანაშაულებრივი პოლიტიკა არ მომდინარეობდა მხოლოდ საერო ხელისუფლებისგან, მისი მხარდამჭერი და განმახორციელებელიც იყო ასევე საეკლესიო იერარქია. გარდა ამისა, აღმოსავლური „ინკვიზიცია” იყო არა მხოლოდ შეგნებული და ორგანიზებული, არამედ საკმაოდ მასშტაბური, სასტიკი და განურჩეველი (გამოუძიებელი), განსხვავებით ევროპული ინკვიზიციისგან.
  14. თანამედროვე რომის კათოლიკური ეკლესიის დამოკიდებულება აღმოსავლური სულიერი მემკვიდრეობისადმი დადებითია, განსხვავებით მართლმადიდებელთა დამოკიდებულებისგან დასავლური სულიერი ტრადიციისადმი.
  15. დაბოლოს: ჩვენი ოპონენტის ნაწერში შეიმჩნევა წყაროზე მიუთითებლად ციტატების დამოწმება (ასეთი ციტატა გახლდათ, მაგ., შემდეგი: „XI საუკუნის შემდეგ აღარ გვხვდება არცერთი შემთხვევა ქართველ მართლმადიდებლებსა და ლათინთა შორის ეკლესიური ერთობის გარეგნული გამოვლინებისა უმაღლეს დონეზე” (იხ. წერილი: „მეორე პასუხი დავით თინიკაშვილს”).
დასკვნა
ბოლოს პასუხი გავცეთ იმ სავარაუდო ზოგად შეპასუხებასაც, რომელიც შეიძლება ჩვენს ოპონენტს გაუჩნდეს: თუკი საქართველოს ისტორიაში ვინმე იყო რომისადმი სიმპათიით განწყობილი, ეს იყო გამონაკლისი შემთხვევები და ამას ვერ მივიჩნევთ მთლიანად ქართული ეკლესიის პოზიციად.
ალბათ, მკითხველი დაგვეთანხმება, რომ სიტყვა „გამონაკლისი” ერთგვარად გულისხმობს მარგინალობას, არამნიშვნელოვნობას, იმას, რაც დიდ გავლენას ვერ ახდენს გარემო სამყაროზე. მაგრამ შეუძლებელია გამონაკლისურ პოზიციად შეფასება ქართულ ისტორიაში ასე ხშირად არსებული პრო-დასავლური ტენდენციებისა. აქ მარტო სიხშირეზე როდია საუბარი. მთავარი ამგვარი პოზიციის მქონე საერო და საეკლესიო პირთა მნიშვნელოვნობა და ავტორიტეტულობაა (თუნდაც განათლებულობა): თუკი წმ. გიორგი ათონელი, წმ. ილარიონ ქართველი, კათალიკოსი ნიკიფორე ირბახი (ჩოლოყაშვილი), კათალიკოსი ზაქარია, კათალიკოსი მალაქია, კათალიკოს დომენტი მეორე, კათალიკოსი გრიგოლი, კათალიკოსი ანტონ პირველი, სულხან-საბა ორბელიანი, ეპისკოპოსი ექვთიმე რატიშვილი და სხვ. იყვნენ გამონაკლისები, თუკი ქართველი სამღვდელოების ნაწილიც იგნორირების ღირსია, თუკი ცნობილი ქართველი მეფეების ევროპული ორიენტაციაც უმნიშვნელოა, თუკი კათოლიკე მისიონერებისადმი უბრალო ქართველი მოსახლეობის კეთილგანწყობაც არ არის ანგარიშგასაწევი, მაშინ საქართველოს ისტორიის რომელი ცნობილი ფიგურები არიან მნიშვნელოვანნი? სხვა სიტყვებით: ვინ უნდა ჩავთვალოთ საქართველოს ეკლესიის ანტი-დასავლური პოზიციის გამომხატველად, თუკი მის საუკეთესო და უღირსეულესი წარმომადგენლების მსოფლხედვასა და მსოფლშეგრძნებას უკან გადავწევთ?
მე არ ვამტკიცებ, რომ მცხეთის საყდარი ოდესმე კათოლიკური იყო. არც იმის დასაბუთებას ვცდილობ, რომ საქართველოს ეკლესია რომთან იყო გაერთიანებული სტრუქტურულად, კანონიკურად (პაპის საკუთარ მეთაურად აღიარება). მაგრამ ეს ყველაფერი მხოლოდ ფორმალური მხარეა და როგორც სამეფო ხელისუფლების პოლიტიკა, ისე ქართული ეკლესიის დოქტრინა და ხალხის განწყობა იყო პრო-დასავლური. ამიტომ ქართულ ისტორიის უმეტეს მონაკვეთებში შინაგანი ერთობა მკვეთრად შესაგრძნობი იყო და თუკი რომთან მჭიდრო ურთიერთობის ლტოლვის კულმინაციურ მომენტებში, მაგ., მეფე თეიმურაზისა და ზაქარია კათალიკოსის დროს, შედგებოდა საეკლესიო კრება, მაშინ რომის ეკლესიასთან ფორმალური ერთიანობის გამოცხადებას წინ ვერაფერი დაუდგებოდა. ამგვარი პერსპექტივა სხვა საუკუნეებშიც იყო შესაძლებელი, მიუხედავად იმისა, რომ შესაძლოა რომთან გაერთიანების მოწინააღმდეგენიც შეიძლებოდა ყოფილიყვნენ ქართულ ეკლესიაში: წარსულშიც და დღესაც საეკლესიო კრებაზე ხმათა უმრავლესობით მიიღება გადაწყვეტილება და არა კონსენსუსის მოდელით, როცა უკლებლივ ყველა უნდა ეთანხმებოდეს მისაღებ გადაწყვეტილებას. ასეთ ფონზე, ის კი არ უნდა იყოს მნიშვნელოვანი იყო თუ არა გარეგნულად გაერთიანებული ქართული ეკლესია რომთან, არამედ სწორედ შინაგანი ვითარება და განწყობა-ტენდენციებია საყურადღებო.
პ.ს.
წინამდებარე წერილში ასევე ვაპირებდი გიორგი მაჭარაშვილის სტატიების განხილვასაც („წმ. გიორგი ათონელი და კათოლიციზმი” და „წმ. ექვთიმე ათონელი და კათოლიციზმი”), მაგრამ იმის გამო, რომ წერილის მოცულობა ძალიან გაიზრდებოდა, ამის გაკეთება მომავლისთვის უნდა გადავდო.

 

შენიშვნები:
[1] Бердиаев, Н. Вселенскость и конфессионализм // http://www.philosophy.ru/library/berd/vselensk.html
[2] კამილერი, რ. ინკვიზიციის ჭეშმარიტი ისტორია. თარგმანი იტალიურიდან. თბ., 2005, 15
[3] იქვე, 40
[4] Лойола, Игнатий, Св. Рассказ паломника о своей жизни, или “автобиография”, Перевод со староиспанского и староитальянского, პარაგრ. #67, М., 2002
[5] კამილერი, რ. ინკვიზიციის… 45-47
[6] Брокгауз Ф. А./Ефрон И. А. Енциклопедический Словарь. Статья “Инквизиция”.
[7] Мейендорф, И. Единство Империи и Разделения Христиан. М., 2003, 37
[8] იქვე, 19
[9] იქვე, 25
[10] Шмеман, А. Исторический Путь Православия. Киев 2003, 158 (ტერტულიანეს იგივე სიტყვები (ამჯერად პირველწყაროზე მითითებით: Tertullian. Ad Scapulam. 2 (PL 1,699) დამოწმებულია შემდეგ გამოცემაშიც: რელიგიის თავისუფლება. თბ., თავისუფლების ინსტიტუტი, 2004, 47).
[11] Schmemann, A. Church, World, Mission. Reflections on Orthodoxy in the West. New-York, SVS Press 1979, 50-51
[12] Лебедев, А. П. Исторические Очерки Состояния Византийской Церквы от конца XI до середины XV века. СПб., 2003, 27
[13] Талал, Хасан Бил. Христианство в арабском мире // “Страницы” #3, 2002, 400-1
[14] Суттнер, Э. Христианство Востока и Запада. М., ББИ, 2004, 49
[15] Лебедев, А. П. Исторические Очерки… 70
[16] იქვე, 71
[17] Кураев, А. Оккультизм в Православии. М., 1998, 304
[18] Грекулов, Е. Ф. Православная Инквизиция в России. M., 1964
[19] უერი, კ. დიდი სქიზმა // თინიკაშვილი, დ. (რედ.). აღმოსავლურ-დასავლური ქრისტიანობა. სტატიათა კრებული. თბ., 2009, 34
[20] ტაბაღუა, ი. საქართველო ევროპის არქივებსა და წიგნთსაცავებში. ტომი 1, თბ., 1984, 180
[21] იქვე, ტ.1, 185
[22] ტაბაღუა, ი. საქართველო ევროპის არქივებსა და წიგნთსაცავებში. ტომი 2, თბ., 1986, 182
[23] იქვე, ტ.2, 183
[24] თამარაშვილი, მ. ისტორია კათოლიკობისა ქართველთა შორის. ტფ., 1902, 36-37 (ამ ნაშრომის გვერდებს ვუთითებ წიგნის ელექტრონული ვერსიის ანუ (ა4 ფორმატის) ნუმერაციით).
[25] ალექსიძე, ალ. ათონი ათასწლოვანი. თბ., 1982, 21
[26] თარხნიშვილი, მ. საქართველოს ეკლესიის ავტოკეფალიის წარმოქმნა და განვითარება // თარხნიშვილი, მ. წერილები. თბ., 1994, 148
[27] პაპუაშვილი, ნ. საქართველოსა და რომის სარწმუნოებრივი ურთიერთობები: მითოსი და რეალობა // თინიკაშვილი, დ. (რედ.). აღმოსავლურ-დასავლური ქრისტიანობა. სტატიათა კრებული. თბ., 2009, 232 (კრებულის ელ-ვერსიის მიხედვით: გვ. 155).
[28] პაპაშვილი, მ. საქართველო-რომის ურთიერთობა მე-6-20 სს. თბ., 1995, 226
[29] კეკელიძე, კ. ნაწყვეტები ქართული აგიოგრაფიის ისტორიიდან (ცხოვრება ილარიონ ქართველისა) // კეკელიძე, კ. ეტიუდები ძვ. ქართ. ლიტ. ისტორიიდან, 4, თბ., 1957, 139
[30] ტაბაღუა, ი. საქართველო ევროპის არქივებსა და წიგნთსაცავებში. ტომი 1, თბ., 1984, 93
[31] ზაქარია კათალიკოზის წერილი ურბან მერვისადმი, 1631 წ. // თარხნიშვილი, მ. წერილები. თბ., 1994, 222
[32] ტაბაღუა, ი. საქართველო ევროპის არქივებსა და წიგნთსაცავებში. ტომი 1, თბ., 1984, 189
[33] ტაბაღუა, ი. საქართველო ევროპის არქივებსა და წიგნთსაცავებში. ტომი 2, თბ., 1986, 234
[34] პაპაშვილი, მ. საქართველოს-რომის… 211
[35] ტაბაღუა, ი. საქართველო ევროპის… ტომი 1, თბ., 1984, 208
[36] Мейендорф, И. Византийиское Богословие. Минск, 2001, 160
[37] ტაბაღუა, ი. საქართველო ევროპის… ტომი 2, თბ., 1986, 60-61
[38] ტაბაღუა, ი. საქართველო ევროპის… ტომი 2, 54
[39] პაპაშვილი, მ. საქართველო-რომის… 170
[40] იქვე, 177
[41] იქვე, 179
[42] იქვე, 95
[43] იქვე, 210
[44] პაპუაშვილი, ნ. წმ. ეპისკოპოსი გაბრიელი სარწმუნოებისა და მოქალაქეობის შესახებ ანუ იტყოდა თუ არა იგი უარს ეკუმენიზმზე? // სოლიდარობა #3 (36) 2010, 40-41
[45] ტაბაღუა, ი. საქართველო ევროპის არქივებსა და წიგნთსაცავებში. ტომი 3, თბ., 1987, 101
[46] ტაბაღუა, ი. საქართველო ევროპის… ტომი 3, 97
[47] პაპაშვილი, მ. საქართველო-რომის… 173
[48] იქვე, 99-100
[49] ჭყოიძე, ეკა. სასწაულების ინტერპრეტაცია გიორგი მცირის “გიორგი მთაწმინდელის ცხოვრებაში” // ქრისტიანულ-არქეოლოგიური ძიებანი #2, 2009, 582-609
[50] იქვე, 598-9
[51] იქვე, 598
[52] Сидоров, А. Творения Аввы Евагрия: Аскет. и Богосл. Трактаты. М., Мартис 1994, 62
[53] ალექსიძე, ალ. ათონი ათასწლოვანი. თბ., 1982, 24
[54] მენაბდე, ლ. ქართული კულტურის კერა ათონზე. თბ., 1982, 18
[55] იქვე, 19
[56] ალექსიძე, ალ. ათონი… 20
[57] თარხნიშვილი, მ. საქართველო // თარხნიშვილი, მ. წერილები. თბ., 1994, 232
[58] ეკალაძე, ზ. რომისა და კონსტანტინეპოლის ეკლესიებს შორის მე-4-15 საუკუნეების უმთავრეს დოგმატურ-კანონიკურ უთანხმოებათა ზოგადი მიმოხილვა // თინიკაშვილი, დ. (რედ.). აღმოსავლურ-დასავლური ქრისტიანობა. სტატიათა კრებული. თბ., 2009, 159 (კრებულის ელ-ვერსიის მიხედვით: გვ. 106).
[59] Georgian Monks on Mount Athos. Translation, notes & introduction by Tamara Grdzelidze. London: Bennett & Bloom 2009, 40
[60] იქვე, 42
[61] ჯაში, ზ. წმ. გიორგი მთაწმინდელი აღმოსავლეთისა და დასავლეთის გზაგასაყარზე // თინიკაშვილი, დ. (რედ.). აღმოსავლურ-დასავლური ქრისტიანობა. სტატიათა კრებული. თბ., 2009, გვ. 133 (კრებულის ელ-ვერსიის მიხედვით: გვ. 89).

 

ეს ბოლო წერილი გამოქვეყნდა 2012 წლის 23 იანვარს ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის მიერ დაფუძნებულ ვებ-გვერდზე (azrebi.ge), რომელიც ამჟამად აღარ ფუნქციონირებს. წერილის ლინკი: http://azrebi.ge/index.php?m=734&newsid=400
Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s